1
00:00:12,470 --> 00:00:17,559
Około 1999 roku
nieznany włoski naukowiec występował

2
00:00:17,642 --> 00:00:23,857
na konferencji dotyczącej długowieczności,
donosząc o wyjątkowym skupisku stulatków.

3
00:00:24,649 --> 00:00:26,026
Było to tak niebywałe,

4
00:00:26,109 --> 00:00:29,112
że wielu członków środowiska naukowego

5
00:00:29,195 --> 00:00:30,655
nie chciało mu wierzyć.

6
00:00:32,657 --> 00:00:35,869
Człowiekiem tym był doktor Gianni Pes.

7
00:00:36,870 --> 00:00:40,665
Twierdził, że na Sardynii we Włoszech
znajduje się obszar,

8
00:00:40,749 --> 00:00:43,752
na którym mieszka dziesięć razy
więcej stulatków

9
00:00:43,835 --> 00:00:47,881
niż w podobnej populacji
w Stanach Zjednoczonych.

10
00:00:50,800 --> 00:00:55,805
Co ciekawsze, miał swoją mapę
i za każdym razem gdy odkrywał miejsce,

11
00:00:55,889 --> 00:00:59,184
w którym było duże skupisko stulatków,

12
00:00:59,267 --> 00:01:01,394
oznaczał je niebieską kropką.

13
00:01:03,146 --> 00:01:08,359
Na jednym obszarze kropek było tyle,
że utworzyły niebieską plamę.

14
00:01:08,443 --> 00:01:12,238
I tak powstała nazwa „niebieska strefa”.

15
00:01:14,449 --> 00:01:16,367
Wcześniej byłem już na Okinawie,

16
00:01:16,451 --> 00:01:19,954
gdzie zacząłem badać,
czemu jej mieszkańcy żyją tak długo.

17
00:01:20,038 --> 00:01:24,417
Gdy usłyszałem o tej niebieskiej strefie,
o tych paru wioskach,

18
00:01:24,501 --> 00:01:27,629
pomyślałem, że zdobędę nowe materiały.

19
00:01:27,712 --> 00:01:31,299
Wiedziałem też, że jest tylko
jeden sposób, by to zrobić:

20
00:01:31,382 --> 00:01:33,635
pojechać tam i to sprawdzić.

21
00:01:36,846 --> 00:01:39,599
SARDYNIA, WŁOCHY

22
00:01:45,438 --> 00:01:49,651
ŻYĆ 100 LAT: TAJEMNICE NIEBIESKICH STREF

23
00:01:53,279 --> 00:01:57,075
SARDYNIA, WŁOCHY

24
00:01:57,575 --> 00:02:01,871
Baunei to pięknie położona wioska

25
00:02:02,497 --> 00:02:08,461
W miejscu z twardych kamieni

26
00:02:08,545 --> 00:02:11,464
Nad równiną

27
00:02:11,548 --> 00:02:15,051
U podnóża góry i na środku wybrzeża

28
00:02:16,427 --> 00:02:20,640
Każdy, kto przejeżdża,
zatrzymuje się, by podziwiać jej piękno

29
00:02:20,723 --> 00:02:22,183
Tak świetnie wygląda!

30
00:02:22,267 --> 00:02:24,561
Wszyscy ją uwielbiają

31
00:02:24,644 --> 00:02:30,775
Za jej piękno i jej widoki

32
00:02:33,361 --> 00:02:35,947
96 LAT

33
00:02:39,033 --> 00:02:44,747
Niebieskie strefy długowieczności
spotykamy głównie w górzystych terenach.

34
00:02:44,831 --> 00:02:46,374
Tak właśnie jest.

35
00:02:46,958 --> 00:02:50,003
Wysokość była naszą pierwszą hipotezą.

36
00:02:50,086 --> 00:02:52,338
Roboczą hipotezą.

37
00:02:52,839 --> 00:02:56,801
Wioski położone są powyżej 700 metrów.

38
00:02:56,885 --> 00:02:59,429
- To 2200 stóp.
- Tak.

39
00:02:59,512 --> 00:03:03,933
Ale wysokość wcale nie musi być kluczowa.

40
00:03:16,404 --> 00:03:17,238
Dzień dobry.

41
00:03:17,322 --> 00:03:18,448
Dzień dobry.

42
00:03:18,531 --> 00:03:21,409
Teraz przychodzicie?
Już skończyłyśmy gotować!

43
00:03:21,492 --> 00:03:22,535
Mała fiesta!

44
00:03:22,619 --> 00:03:23,661
Dzień dobry.

45
00:03:23,745 --> 00:03:25,872
Dzień dobry.

46
00:03:25,955 --> 00:03:27,415
Co przyrządzacie?

47
00:03:27,498 --> 00:03:28,833
Gathulis.

48
00:03:28,917 --> 00:03:30,210
Są słodkie?

49
00:03:30,293 --> 00:03:33,504
Nie, nie są słodkie.

50
00:03:33,588 --> 00:03:35,965
To ziemniaki i ser.

51
00:03:37,967 --> 00:03:42,639
Jak oceniłaby swój stan zdrowia?
Jako dobry, bardzo dobry czy wyśmienity?

52
00:03:55,693 --> 00:03:57,612
Dobry, ale nie wyśmienity.

53
00:03:57,695 --> 00:03:59,447
Nie może być idealnie.

54
00:04:00,865 --> 00:04:04,994
Jak sądzi, czemu żyje tak długo
i pozostaje w takim zdrowiu?

55
00:04:05,078 --> 00:04:09,457
Jak wspominałam,
najważniejsze są wiara i nadzieja.

56
00:04:09,540 --> 00:04:13,044
To nie moja zasługa.

57
00:04:13,127 --> 00:04:15,255
Jak często chodzi pani do kościoła?

58
00:04:16,172 --> 00:04:18,091
Co dzień.

59
00:04:18,174 --> 00:04:20,760
Idę powoli, zajmuje mi to dziesięć minut.

60
00:04:20,843 --> 00:04:24,555
To niebywałe, bo ulica przed jej domem

61
00:04:25,473 --> 00:04:27,141
prowadzi prosto w górę.

62
00:04:31,104 --> 00:04:34,357
Gdy byłem dzieckiem,
były tutaj jedynie pola pszenicy.

63
00:04:34,941 --> 00:04:37,860
- Pamiętasz, że kiedyś tu była poczta?
- Tak.

64
00:04:37,944 --> 00:04:41,197
- Pracowała tam pani Lavinia.
- Tak, pamiętam.

65
00:04:42,699 --> 00:04:43,574
Dobry wieczór!

66
00:04:43,658 --> 00:04:44,659
Cześć!

67
00:04:44,742 --> 00:04:46,744
Idziecie na spacer?

68
00:04:48,579 --> 00:04:52,041
Aż 99% wszystkich spacerów
w tej niebieskiej strefie

69
00:04:52,125 --> 00:04:54,210
odbywa się pod górę lub z góry.

70
00:04:54,877 --> 00:04:57,755
Jest kilka innych wiosek położonych niżej,

71
00:04:57,839 --> 00:05:00,174
ale ludzie nie żyją tam tak długo.

72
00:05:00,258 --> 00:05:03,052
Gianni zbadał to zjawisko.

73
00:05:04,262 --> 00:05:07,307
Odbył rozmowy z około 300 stulatkami

74
00:05:07,390 --> 00:05:11,185
i zestawił to z ukształtowaniem terenu,

75
00:05:11,269 --> 00:05:15,773
co wyraźnie pokazało, że jednym z ważnych
wyznaczników długowieczności

76
00:05:15,857 --> 00:05:17,608
jest stromizna ulic w wiosce.

77
00:05:20,737 --> 00:05:23,823
Nachylenie jest bardzo istotne.
Widać tutaj,

78
00:05:24,782 --> 00:05:25,908
że zwykły spacer

79
00:05:25,992 --> 00:05:28,828
powoduje dodatkowy wydatek energetyczny.

80
00:05:31,539 --> 00:05:34,709
Wiele domów ma dwa,
trzy lub cztery piętra.

81
00:05:35,501 --> 00:05:39,130
Każdego dnia
mieszkańcy muszą pokonywać 30 stopni.

82
00:05:41,090 --> 00:05:45,762
Kto by pomyślał, że stromość wioski
będzie korelować z długowiecznością?

83
00:05:46,387 --> 00:05:50,933
Nikt tam nie ma dużych bicepsów
ani nie startuje w triatlonie. Oni chodzą.

84
00:05:53,936 --> 00:05:58,691
Kiedy myślę o mieszkańcach Okinawy,
którzy codziennie pracują w ogrodzie,

85
00:05:58,775 --> 00:06:02,653
co rusz siadają na podłodze i wstają,
widzę wspólną cechę.

86
00:06:02,737 --> 00:06:05,782
Ci ludzie o tym nie wiedzą,
ale oni ćwiczą.

87
00:06:05,865 --> 00:06:09,202
Poruszają się naturalnie przez cały dzień.

88
00:06:10,703 --> 00:06:13,915
Większość osób
spędza pół dnia na siedząco.

89
00:06:15,416 --> 00:06:19,712
Przenosimy się z aut do biurek,
a potem na kanapy.

90
00:06:20,380 --> 00:06:22,924
Ta długotrwała fizyczna bezczynność

91
00:06:23,007 --> 00:06:26,302
zwiększa ryzyko zachorowania
na cukrzycę i choroby serca,

92
00:06:26,386 --> 00:06:28,429
które skracają nam życie.

93
00:06:28,930 --> 00:06:33,226
Ale na Sardynii ludzie znacznie rzadziej
zapadają na te choroby,

94
00:06:33,309 --> 00:06:35,561
przez co żyją dłużej.

95
00:06:37,438 --> 00:06:39,440
Mamy tu ciekawą wskazówkę.

96
00:06:40,233 --> 00:06:44,570
Jeśli chcemy żyć dłużej,
zamiast płacić za karnet na siłownię,

97
00:06:44,654 --> 00:06:48,866
może warto zrezygnować z windy
i pójść schodami.

98
00:06:48,950 --> 00:06:54,622
SARDYNIA
STROMOŚĆ

99
00:07:12,098 --> 00:07:15,893
Niebieska strefa na Sardynii
mieści się w regionie Barbagia.

100
00:07:17,937 --> 00:07:21,441
Jego nazwa pochodzi
od tego samego słowa co „barbarzyńca”.

101
00:07:22,942 --> 00:07:28,030
Około 13 000 lat temu
wyspę skolonizowała pewna populacja.

102
00:07:28,614 --> 00:07:30,783
Potem przyszli Fenicjanie,

103
00:07:30,867 --> 00:07:32,243
potem Rzymianie,

104
00:07:32,326 --> 00:07:33,828
następnie Arabowie.

105
00:07:33,911 --> 00:07:35,663
Każda kolejna fala przybyszów

106
00:07:35,746 --> 00:07:38,791
próbowała ujarzmić populację założycieli.

107
00:07:41,544 --> 00:07:44,589
W końcu mieszkańcy przenieśli się w góry.

108
00:07:46,466 --> 00:07:51,179
Nie niepokojono ich,
bo mieli reputację ludzi gwałtownych.

109
00:07:52,054 --> 00:07:55,641
Obcy oznaczali kłopoty,
więc gdy pojawiali się w tych górach,

110
00:07:55,725 --> 00:07:58,561
witano ich mieczem.

111
00:07:58,644 --> 00:08:04,150
Przez dwa tysiące lat
ten styl życia wytworzył zbiór tradycji,

112
00:08:04,233 --> 00:08:05,776
kodeks postępowania,

113
00:08:06,360 --> 00:08:09,197
zestaw wartości, dietę.

114
00:08:11,240 --> 00:08:16,162
To, co jest teraz, nie różni się zbytnio
od tego, co było tysiąc lat temu.

115
00:08:27,798 --> 00:08:28,716
Nagrzało się?

116
00:08:30,426 --> 00:08:32,720
Trudno będzie to szybko rozgrzać.

117
00:08:32,803 --> 00:08:37,517
Trzeba zamieszać i na chwilę zostawić.

118
00:08:37,600 --> 00:08:39,018
Kiepsko ci to idzie.

119
00:08:41,020 --> 00:08:42,688
Gdzie sól?

120
00:08:44,273 --> 00:08:45,274
A cebula?

121
00:08:45,816 --> 00:08:50,154
Żeby dowiedzieć się, co jedzą Sardyńczycy,
aby dożyć setki,

122
00:08:50,780 --> 00:08:54,659
najlepiej zajrzeć do kuchni starszych pań.

123
00:08:57,286 --> 00:09:00,873
Od wielu pokoleń gotują to samo.

124
00:09:04,001 --> 00:09:07,672
Najbardziej zaszokowały mnie
makaron i chleb.

125
00:09:08,339 --> 00:09:12,760
Każdy Amerykanin pomyśli:
„Chwila, przecież węglowodany to wróg”.

126
00:09:13,636 --> 00:09:15,388
Chleby, makarony…

127
00:09:15,471 --> 00:09:18,599
Nie uciekniemy od wniosku,
że to proste węglowodany.

128
00:09:21,227 --> 00:09:25,565
Rzecz w tym,
jak te proste węglowodany się przyrządza.

129
00:09:26,440 --> 00:09:30,194
Weźmy za przykład chleb na zakwasie.
Jego przygotowanie

130
00:09:30,278 --> 00:09:34,365
bardzo się różni od procesu
wytwarzania zwykłego białego chleba,

131
00:09:34,448 --> 00:09:39,495
bo chleb na zakwasie zawiera bakterie
o nazwie lactobacillus,

132
00:09:39,579 --> 00:09:43,040
co obniża ładunek glikemiczny
całego posiłku.

133
00:09:43,833 --> 00:09:48,254
To znaczy, że chleb na zakwasie
obniża wchłanianie cukru,

134
00:09:49,171 --> 00:09:52,633
co może powodować
niższą zapadalność na cukrzycę

135
00:09:52,717 --> 00:09:54,802
i podwyższać długość życia.

136
00:09:55,386 --> 00:09:59,015
Ale przeważnie spożywa się tu
węglowodany złożone,

137
00:09:59,890 --> 00:10:02,602
takie jak zboża, warzywa i fasola.

138
00:10:03,227 --> 00:10:07,690
Minestrone jest elementem tej diety
od wielu stuleci.

139
00:10:08,316 --> 00:10:12,612
Co to jest minestrone?
Przede wszystkim fasola, czasem makaron

140
00:10:12,695 --> 00:10:16,824
i dostępne warzywa,
cokolwiek, co akurat rośnie w ogrodzie.

141
00:10:16,907 --> 00:10:20,244
Wszystkie te składniki
są bogate w błonnik,

142
00:10:20,328 --> 00:10:24,832
który hamuje stany zapalne
i wzmacnia układ odpornościowy.

143
00:10:24,915 --> 00:10:26,417
Czy mogę…

144
00:10:26,500 --> 00:10:27,710
Dotknij.

145
00:10:30,087 --> 00:10:31,797
Coś, co jedzą codziennie

146
00:10:31,881 --> 00:10:34,342
i co dostarcza im większość kalorii,

147
00:10:34,425 --> 00:10:36,594
to ta piękna zupa jarzynowa.

148
00:10:40,306 --> 00:10:43,893
Tak jak w przypadku Okinawy
i fioletowych batatów,

149
00:10:44,560 --> 00:10:48,147
na Sardynii mamy do czynienia
z dietą wysokowęglowodanową.

150
00:10:51,525 --> 00:10:53,069
Pomyślałem wtedy,

151
00:10:53,152 --> 00:10:57,406
że może węglowodany nie są takie złe,
jeśli są dobrze przygotowane.

152
00:11:00,701 --> 00:11:06,624
SARDYNIA
DOBRE WĘGLOWODANY

153
00:11:11,629 --> 00:11:13,964
Ilu stulatków leży na tym cmentarzu?

154
00:11:14,048 --> 00:11:16,676
Naliczyłem prawie 30.

155
00:11:16,759 --> 00:11:19,428
- Aż 30 stulatków?
- Tak.

156
00:11:20,096 --> 00:11:21,555
Czy to 103?

157
00:11:22,431 --> 00:11:23,516
Od 1880 do…

158
00:11:23,599 --> 00:11:24,433
Zgadza się.

159
00:11:24,517 --> 00:11:26,227
Sto trzy.

160
00:11:26,310 --> 00:11:28,854
Tu pochowano dwoje 103-latków obok siebie.

161
00:11:29,563 --> 00:11:31,107
Nie wzrusza cię to.

162
00:11:32,483 --> 00:11:37,571
W niektórych grobach leżą mąż i żona
i oboje są stulatkami.

163
00:11:38,364 --> 00:11:43,994
Wystarczy krótka wizyta na cmentarzu,
by zrozumieć, że Sardyńczycy żyją długo.

164
00:11:44,078 --> 00:11:48,416
Gdy przyjrzałem się bliżej,
zauważyłem coś naprawdę ciekawego.

165
00:11:48,499 --> 00:11:52,628
Otóż statystycznie
kobiety żyją dłużej niż mężczyźni.

166
00:11:53,671 --> 00:11:56,215
W Ameryce na każdego mężczyznę stulatka

167
00:11:56,298 --> 00:11:59,009
przypada pięć stuletnich kobiet.

168
00:11:59,093 --> 00:12:01,929
Na Sardynii stosunek ten
wynosi jeden do jednego.

169
00:12:02,012 --> 00:12:05,975
To największe skupisko
stuletnich mężczyzn na świecie.

170
00:12:07,435 --> 00:12:09,603
Miałem dwie ciotki.

171
00:12:09,687 --> 00:12:13,190
Jedna zmarła w wieku 103 lat,
druga w wieku 102.

172
00:12:13,858 --> 00:12:15,317
Ile wy macie lat?

173
00:12:16,318 --> 00:12:17,445
On jest stary.

174
00:12:18,738 --> 00:12:21,157
Jeszcze nie jestem taki stary.

175
00:12:24,076 --> 00:12:25,369
Co tu się dzieje?

176
00:12:25,453 --> 00:12:28,956
Czym wyróżniają się mężczyźni,
którzy tu mieszkają?

177
00:12:29,039 --> 00:12:33,836
Nie byli rolnikami ani rzemieślnikami.
Nie prowadzili barów i restauracji.

178
00:12:34,336 --> 00:12:38,257
Tradycyjnie tutejsi mężczyźni
zawsze byli pasterzami.

179
00:12:56,150 --> 00:12:58,027
93 LATA

180
00:12:58,110 --> 00:13:01,614
Najpierw doiliśmy zwierzęta.

181
00:13:02,573 --> 00:13:04,658
Wcześnie, gdy robiło się jasno.

182
00:13:16,212 --> 00:13:17,838
Muru jeszcze nie było,

183
00:13:18,923 --> 00:13:21,425
więc musieliśmy chodzić za zwierzętami.

184
00:13:26,514 --> 00:13:31,519
Co takiego w pasterstwie przyczynia się
do długowieczności tutejszych mężczyzn?

185
00:13:34,396 --> 00:13:38,359
Spędzają czas ze zwierzętami.
Chodzą po wzgórzach.

186
00:13:38,442 --> 00:13:39,401
Drzemią

187
00:13:39,485 --> 00:13:42,154
i wczesnym popołudniem
są z powrotem w wiosce,

188
00:13:42,238 --> 00:13:44,532
popijając wino z przyjaciółmi.

189
00:13:47,368 --> 00:13:49,829
Mężczyźni na Sardynii pracują,

190
00:13:49,912 --> 00:13:53,958
ale nieszczególnie
stresują się swoim zajęciem.

191
00:13:55,125 --> 00:13:58,254
Stres to przycisk naciskany przez mózg,

192
00:13:58,337 --> 00:14:03,926
który stanowi mechanizm dostosowania się
do najgorszego scenariusza.

193
00:14:04,009 --> 00:14:08,138
Gdy zaczynamy się stresować,
poziom cukru we krwi gwałtownie wzrasta.

194
00:14:09,223 --> 00:14:12,059
Rośnie też poziom
markerów stanu zapalnego.

195
00:14:12,142 --> 00:14:14,019
Jest to motywowane ewolucyjnie.

196
00:14:14,103 --> 00:14:18,148
Jeśli uciekasz przed zwierzęciem
i masz otwartą ranę,

197
00:14:18,232 --> 00:14:20,276
stan zapalny cię chroni.

198
00:14:20,901 --> 00:14:22,611
- Gdy się stresujemy?
- Tak.

199
00:14:22,695 --> 00:14:23,863
To chyba korzystne.

200
00:14:23,946 --> 00:14:26,031
Tak, ale na krótką metę.

201
00:14:26,115 --> 00:14:29,952
Bo jeśli wciskamy ten guzik zbyt długo,

202
00:14:30,536 --> 00:14:32,913
skutki stają się negatywne.

203
00:14:35,499 --> 00:14:40,212
Ciągły stres może wywołać
choroby układu krążenia i osłabia zdrowie.

204
00:14:41,839 --> 00:14:45,843
Nie chodzi o to, że tutejsi pasterze
nie zaznają żadnego stresu,

205
00:14:45,926 --> 00:14:49,597
tylko o to,
że nie przeżywają chronicznego stresu.

206
00:14:51,432 --> 00:14:54,560
W globalnym badaniu poziomu stresu

207
00:14:54,643 --> 00:14:56,854
Amerykanie pokazują coś przeciwnego.

208
00:14:57,354 --> 00:15:00,482
Przekraczają światową średnią o 20%.

209
00:15:01,150 --> 00:15:05,779
Stres może przynosić korzyści,

210
00:15:05,863 --> 00:15:08,449
jeśli go aktywnie przezwyciężamy.

211
00:15:09,074 --> 00:15:11,076
Dziś w naszym miejskim świecie

212
00:15:11,160 --> 00:15:13,704
poprzez media społecznościowe i wiadomości

213
00:15:13,787 --> 00:15:16,999
docierają do nas
wszystkie problemy całego świata.

214
00:15:17,082 --> 00:15:20,252
To problemy,
nad którymi nie da się zapanować.

215
00:15:21,587 --> 00:15:25,382
Ale ma się kontrolę nad tym,
jak traktuje się kozę,

216
00:15:25,466 --> 00:15:27,551
aby stado było zdrowe.

217
00:15:27,635 --> 00:15:30,888
To poczucie aktywnego radzenia sobie

218
00:15:30,971 --> 00:15:34,058
i rozwiązywanie napotkanych problemów

219
00:15:34,141 --> 00:15:37,353
jest ważnym elementem
zdrowia psychicznego,

220
00:15:37,937 --> 00:15:40,940
sprawności umysłowej
i odporności na stres.

221
00:15:42,816 --> 00:15:47,112
Większość ludzi na świecie
brnie naprzód, ciężko pracując

222
00:15:47,196 --> 00:15:48,989
dzień w dzień.

223
00:15:49,073 --> 00:15:52,701
Na Sardynii nie chodzi o to, co robią,

224
00:15:52,785 --> 00:15:53,994
tylko jak to robią.

225
00:15:54,662 --> 00:16:00,668
KONTROLOWANIE STRESU

226
00:16:06,715 --> 00:16:10,594
Oto kolejny trop. Zwykle gdy spotyka się
wiele osób starszych,

227
00:16:10,678 --> 00:16:13,222
widzi się też wiele domów opieki.

228
00:16:13,722 --> 00:16:14,974
Nie tutaj.

229
00:16:15,057 --> 00:16:19,269
Nie widziałem ani jednego domu opieki
w całej niebieskiej strefie.

230
00:16:20,980 --> 00:16:25,442
Skoro więc to nie domy opieki
zajmują się starszymi ludźmi,

231
00:16:25,526 --> 00:16:27,194
kto to robi?

232
00:16:33,826 --> 00:16:36,495
101 LAT

233
00:16:37,413 --> 00:16:40,541
W szkole nigdy nie lubiłam pisania.

234
00:16:41,166 --> 00:16:43,377
Teraz nie chce oddać długopisu.

235
00:16:44,378 --> 00:16:47,006
Pisze do upadłego.

236
00:16:48,132 --> 00:16:51,010
Skończyła pani 101 lat?

237
00:16:51,093 --> 00:16:52,386
Gdy miałam 80 lat,

238
00:16:52,469 --> 00:16:55,848
kobieta spytała mnie o moją emeryturę.

239
00:16:55,931 --> 00:16:59,977
Wszyscy w mojej rodzinie
umierali po osiemdziesiątce,

240
00:17:00,060 --> 00:17:02,479
więc powiedziałam: „Po co mi emerytura?”.

241
00:17:02,563 --> 00:17:07,276
I tak straciłam 21 lat wypłat emerytury.

242
00:17:07,359 --> 00:17:09,778
Ale zyskałaś wiek.

243
00:17:11,238 --> 00:17:12,823
Nigdy nie miała męża?

244
00:17:12,906 --> 00:17:13,907
Nigdy.

245
00:17:13,991 --> 00:17:16,285
Zawsze byłaś sama, ciociu?

246
00:17:16,368 --> 00:17:19,455
- Tak.
- Zawsze była singielką.

247
00:17:19,538 --> 00:17:20,831
Nie wyszła za mąż.

248
00:17:21,665 --> 00:17:25,502
Codziennie na zmianę się nią zajmujemy.

249
00:17:25,586 --> 00:17:28,672
Zabieramy ją na spacery.
Gotujemy dla niej.

250
00:17:29,339 --> 00:17:32,926
Nawet gdy była młodsza,
siostrzenice zapraszały ją na obiady.

251
00:17:33,010 --> 00:17:36,221
Nigdy nie zostawialiśmy jej
samej w niedzielę,

252
00:17:36,305 --> 00:17:40,059
mimo że byłyśmy zajęte swoimi dziećmi.

253
00:17:40,142 --> 00:17:43,979
Zawsze uważałyśmy ją za matkę.

254
00:17:45,105 --> 00:17:49,026
Nie ma własnych dzieci,
ale opiekowała się nami.

255
00:17:49,818 --> 00:17:52,237
Pewnego razu była bardzo chora.

256
00:17:53,697 --> 00:17:55,199
Oddaliśmy ją do szpitala.

257
00:17:55,699 --> 00:17:57,159
W szpitalu

258
00:17:57,785 --> 00:18:00,579
ciągle leżała zwrócona do ściany

259
00:18:00,662 --> 00:18:02,915
i nie chciała z nikim rozmawiać.

260
00:18:02,998 --> 00:18:06,668
Nic nie mówiła,
wiedzieliśmy, że ją tracimy.

261
00:18:06,752 --> 00:18:10,589
Zaczęliśmy więc przychodzić na zmianę

262
00:18:10,672 --> 00:18:12,216
i ją karmiliśmy.

263
00:18:12,299 --> 00:18:15,844
Podtrzymywaliśmy jej głowę,
bo nie mogła się podnieść.

264
00:18:20,349 --> 00:18:23,936
Umarłaby, gdyby wtedy została porzucona.

265
00:18:24,728 --> 00:18:30,317
Mieszkańcy niebieskich stref zatrzymują
starszych członków rodziny przy sobie,

266
00:18:30,400 --> 00:18:32,986
gdzie mają lepszą opiekę.

267
00:18:33,821 --> 00:18:36,406
Jednym z najszybszych sposobów,

268
00:18:36,490 --> 00:18:40,494
by skrócić rodzicom życie,
jest ulokowanie ich w domu starców.

269
00:18:40,994 --> 00:18:44,206
W takiej instytucji
tracą od dwóch do sześciu lat

270
00:18:44,289 --> 00:18:46,416
w zależności od okoliczności.

271
00:18:46,500 --> 00:18:50,838
W jednym z badań oszacowano,
że 50-latek w Ameryce

272
00:18:50,921 --> 00:18:53,632
ma co najmniej 53% szans,

273
00:18:53,715 --> 00:18:56,885
że trafi do domu opieki
w ciągu swojego życia.

274
00:18:56,969 --> 00:18:59,429
Na Sardynii tego nie ma.

275
00:18:59,513 --> 00:19:03,934
Utrzymywanie bliskich więzów społecznych
stało się kluczową wartością,

276
00:19:04,017 --> 00:19:06,103
a budulcem wspólnoty była rodzina.

277
00:19:06,186 --> 00:19:09,439
Wszyscy pozostają w domu.
Nie tylko mają lepszą opiekę,

278
00:19:09,523 --> 00:19:12,151
ale i docenia się ich mądrość.

279
00:19:21,869 --> 00:19:27,583
Ideę tę najlepiej odzwierciedla opowieść
o opuszczonej wiosce Gairo Vecchio.

280
00:19:33,797 --> 00:19:39,553
Krąży tu stara historia, że dawno temu,
gdy stary człowiek stawał się ciężarem,

281
00:19:40,220 --> 00:19:44,850
najstarszy syn zabierał go na szczyt klifu
i go spychał.

282
00:19:47,603 --> 00:19:50,564
Ale jeden syn potajemnie się sprzeciwił.

283
00:19:51,815 --> 00:19:54,526
Ukrył swojego 70-letniego ojca

284
00:19:54,610 --> 00:19:57,613
i z czasem zaczęło mu się doskonale wieść.

285
00:19:59,114 --> 00:20:01,783
Gdy ludzie spytali go o sekret sukcesu,

286
00:20:01,867 --> 00:20:04,536
wyjawił, że jego ojciec wciąż żyje

287
00:20:04,620 --> 00:20:08,790
i że swoje powodzenie zawdzięcza mądrości,
którą przekazał mu ojciec.

288
00:20:09,625 --> 00:20:15,339
Morał z tej przypowieści jest taki,
że nasze więzi ze starszymi to skarb

289
00:20:15,422 --> 00:20:19,718
i że ostatecznie to dzięki nim
osiągamy sukces w życiu.

290
00:20:20,761 --> 00:20:23,722
Lubicie tu spędzać czas
czy to dla was praca?

291
00:20:23,805 --> 00:20:25,182
Wiesz co?

292
00:20:25,265 --> 00:20:26,975
Gdy tu przychodzimy,

293
00:20:27,059 --> 00:20:28,227
odpoczywamy.

294
00:20:29,144 --> 00:20:30,562
Możemy odpocząć,

295
00:20:30,646 --> 00:20:34,024
bo ona emanuje spokojem.

296
00:20:34,107 --> 00:20:36,818
Opieka nad Giulią jest relaksująca.

297
00:20:41,240 --> 00:20:44,493
Gdy zacząłem badać tę niebieską strefę,

298
00:20:44,576 --> 00:20:48,538
podkreślałem wagę chleba na zakwasie
i minestrone.

299
00:20:48,622 --> 00:20:50,457
Ale przekonałem się,

300
00:20:50,540 --> 00:20:54,503
że do ich długowieczności
znacznie bardziej przyczyniają się

301
00:20:55,462 --> 00:20:57,756
ich tradycje i normy społeczne.

302
00:20:59,216 --> 00:21:02,177
Ten ogromny szacunek dla rodziny.

303
00:21:05,430 --> 00:21:11,895
OPIEKA NAD STARSZYMI OSOBAMI

304
00:21:17,109 --> 00:21:19,695
Sardynia i Okinawa są odizolowane.

305
00:21:20,320 --> 00:21:22,281
Leżą w odległych rejonach,

306
00:21:22,364 --> 00:21:28,870
które tradycyjnie opierały się
destrukcyjnym siłom nowoczesności.

307
00:21:31,707 --> 00:21:35,919
Dlatego kolejny etap mojej podróży
jest tak fascynujący.

308
00:21:36,003 --> 00:21:40,799
Kiedy zaczynałem poszukiwania
niebieskich stref, chciałem ustalić,

309
00:21:40,882 --> 00:21:45,178
czy oaza długowieczności
może istnieć w USA.

310
00:21:46,096 --> 00:21:49,433
Zacząłem w CDC,
ale tam nie mieli zbyt wielu informacji.

311
00:21:49,516 --> 00:21:53,603
Zdobyłem dane o długości życia
w każdym z okręgów,

312
00:21:53,687 --> 00:21:55,522
ale niewiele mi to dało.

313
00:21:56,565 --> 00:22:01,528
Dopiero gdy wpadł mi w ręce raport
dotyczący zdrowia adwentystów…

314
00:22:03,613 --> 00:22:07,784
Adwentyści Dnia Siódmego.
Wcześniej o nich nie słyszałem.

315
00:22:07,868 --> 00:22:12,039
Dane w raporcie dotyczyły 96 tysięcy osób.

316
00:22:12,122 --> 00:22:15,250
Opisywano nie tylko, jak długo żyją.

317
00:22:15,334 --> 00:22:19,087
Pytano ich też o nawyki i styl życia,

318
00:22:19,171 --> 00:22:25,135
co pozwala zobaczyć, jakie zachowania
wiążą się z dłuższym życiem.

319
00:22:26,094 --> 00:22:29,556
Największy szok wiązał się
ze społecznością adwentystów,

320
00:22:29,639 --> 00:22:33,769
która zrywała z geograficznym schematem
kojarzonym z długowiecznością.

321
00:22:33,852 --> 00:22:37,105
Nie jest to egzotyczne miejsce
na drugim końcu świata.

322
00:22:37,189 --> 00:22:40,859
To niebieska strefa
na amerykańskich przedmieściach.

323
00:22:42,527 --> 00:22:47,449
Pamiętam, jak pierwszy raz
jechałem do Loma Linda.

324
00:22:48,158 --> 00:22:52,037
Poleciałem do Los Angeles,
wypożyczyłem auto,

325
00:22:52,120 --> 00:22:55,707
jechałem dwie godziny
autostradą San Bernardino,

326
00:22:55,791 --> 00:22:57,542
która ma sześć pasów ruchu.

327
00:22:58,585 --> 00:23:00,962
A gdy zjechałem na Loma Linda,

328
00:23:01,046 --> 00:23:06,259
zobaczyłem bar Del Taco
i pomyślałem: „To jest niebieska strefa?”.

329
00:23:08,261 --> 00:23:13,141
LOMA LINDA, USA

330
00:23:32,536 --> 00:23:35,705
Trudno w to uwierzyć,
ale według tego raportu

331
00:23:35,789 --> 00:23:39,084
adwentyści ci żyją
dłużej niż inni Kalifornijczycy,

332
00:23:39,167 --> 00:23:44,714
7,3 roku w przypadku mężczyzn
i 4,4 roku w przypadku kobiet.

333
00:23:44,798 --> 00:23:48,385
Ta typowa amerykańska społeczność
nie jest odizolowana.

334
00:23:48,468 --> 00:23:52,764
W jaki sposób Loma Linda
osiąga takie same wyniki

335
00:23:52,848 --> 00:23:54,641
jak inne niebieskie strefy?

336
00:24:04,025 --> 00:24:07,571
Zaczynamy. W górę i w dół!

337
00:24:07,654 --> 00:24:09,865
Pchaj, ciągnij!

338
00:24:09,948 --> 00:24:12,033
W górę i w dół!

339
00:24:12,868 --> 00:24:13,994
Podnoś z wydechem.

340
00:24:34,973 --> 00:24:38,059
W USA wydajemy miliardy
na karnety na siłownie,

341
00:24:38,143 --> 00:24:40,604
których często nie wykorzystujemy.

342
00:24:40,687 --> 00:24:42,647
Mamy dobre zamiary.

343
00:24:42,731 --> 00:24:47,903
Lecz nie utrzymujemy dyscypliny ćwiczeń
na tyle długo, aby odczuć różnicę.

344
00:24:49,029 --> 00:24:51,823
Adwentystom z Loma Linda

345
00:24:51,907 --> 00:24:55,327
udaje się wytrwać
przy aktywności fizycznej

346
00:24:55,410 --> 00:24:57,370
i innych zdrowych zachowaniach.

347
00:25:00,957 --> 00:25:02,125
Świetna obrona!

348
00:25:05,045 --> 00:25:07,130
Dobra. Dwa, pięć, jeden.

349
00:25:08,215 --> 00:25:11,343
Legenda głosi,
że to pani sprowadziła tu pickleball.

350
00:25:12,093 --> 00:25:14,721
Gram od 2016 roku.

351
00:25:14,804 --> 00:25:16,973
Matka chrzestna pickleballu.

352
00:25:17,933 --> 00:25:20,894
Gracie tak pewnie w każdy piątek.

353
00:25:20,977 --> 00:25:25,065
Wiem, że jest tu 82-latek.
Wcześniej był 87-latek.

354
00:25:25,148 --> 00:25:25,982
Tak.

355
00:25:26,066 --> 00:25:29,653
Pani ma 84 lata.
Jak długo jednorazowo gracie?

356
00:25:29,736 --> 00:25:31,321
- Trzy godziny.
- Aż tyle?

357
00:25:32,322 --> 00:25:33,490
Jest pani lekarką.

358
00:25:33,573 --> 00:25:37,827
Myśli pani, że pickleball
może być sekretem długowieczności?

359
00:25:38,787 --> 00:25:40,914
Po części.

360
00:25:40,997 --> 00:25:41,998
Po części?

361
00:25:42,082 --> 00:25:45,669
Pomaga codzienna aktywność.
To jest najważniejsze.

362
00:25:45,752 --> 00:25:50,257
Długowieczność to ćwiczenia i wspólnota.

363
00:25:50,340 --> 00:25:52,842
Człowiek przygnębiony
nie będzie żył długo.

364
00:25:52,926 --> 00:25:56,388
To społeczność.
Tu się krzyczy, jest się szczęśliwym.

365
00:25:56,471 --> 00:25:58,932
Dzwonimy do siebie jak licealiści.

366
00:25:59,015 --> 00:26:00,559
„Chodź z nami pograć”.

367
00:26:00,642 --> 00:26:03,520
Ludzie, którzy tu przychodzą,
nawet pierwszy raz,

368
00:26:03,603 --> 00:26:05,063
zostają przyjaciółmi.

369
00:26:05,146 --> 00:26:09,192
Świadomość, że ktoś cię potrzebuje i chce

370
00:26:09,276 --> 00:26:10,986
w swoim życiu

371
00:26:11,861 --> 00:26:13,863
zapewnia ci długowieczność.

372
00:26:13,947 --> 00:26:16,408
Musisz mieć po co żyć.

373
00:26:16,491 --> 00:26:21,371
Jeśli nikogo nie obchodzisz,
możesz równie dobrze jutro nie żyć.

374
00:26:21,454 --> 00:26:23,123
Ktoś musi cię potrzebować.

375
00:26:24,749 --> 00:26:28,378
Ryzyko śmierci
można zmniejszyć o jedną trzecią

376
00:26:28,461 --> 00:26:32,132
dzięki aktywności,
ale większość Amerykanów nie jest aktywna.

377
00:26:32,757 --> 00:26:36,219
Jednak w Loma Linda coś się udało.

378
00:26:36,845 --> 00:26:41,308
Być może sekretem nie jest utrzymywanie
dyscypliny i przytomność umysłu,

379
00:26:41,933 --> 00:26:44,978
lecz budowanie społeczności
wokół aktywności.

380
00:26:46,313 --> 00:26:48,857
Adwentyści Dnia Siódmego to metodyści,

381
00:26:48,940 --> 00:26:51,109
którzy wyróżniają się tym,

382
00:26:51,192 --> 00:26:53,320
że ewangelizują zdrowiem.

383
00:26:54,154 --> 00:26:58,575
Jeszcze 120 lat temu było tu
tylko kilka gajów pomarańczowych.

384
00:26:58,658 --> 00:27:02,412
Gdy przybyli adwentyści,
zbudowali dwa budynki:

385
00:27:02,495 --> 00:27:04,080
kościół i szpital.

386
00:27:04,664 --> 00:27:08,543
W ciągu stulecia
obie instytucje gwałtownie się rozwinęły.

387
00:27:08,627 --> 00:27:12,422
Uniwersytet Loma Linda ma
jeden z najlepszych szpitali w Ameryce,

388
00:27:12,505 --> 00:27:15,759
a Kościół Adwentystów
rozprzestrzenił się na cały świat.

389
00:27:15,842 --> 00:27:18,595
Loma Linda nie jest odległa geograficznie,

390
00:27:18,678 --> 00:27:23,099
ale, jak zauważyłem,
nieco odległa kulturowo.

391
00:27:23,183 --> 00:27:28,146
Trzymają się swojej doktryny zdrowia.

392
00:27:28,229 --> 00:27:32,192
I nie chodzi tu o środowisko fizyczne,

393
00:27:32,275 --> 00:27:35,278
ale o środowisko religijne i społeczne.

394
00:27:36,321 --> 00:27:41,368
Adwentyści mają pewne filary zachowań,
które ich zdaniem są wyrazem pobożności.

395
00:27:41,451 --> 00:27:43,953
Jednym z nich jest aktywność fizyczna,

396
00:27:44,037 --> 00:27:48,958
co widać wyraźnie,
a kolejnym – wolontariat.

397
00:27:54,506 --> 00:27:56,007
Co tu się odbywa?

398
00:27:56,091 --> 00:27:57,676
To jest nasze gniazdo.

399
00:27:58,259 --> 00:28:00,720
- To jest…
- Centrum dowodzenia.

400
00:28:00,804 --> 00:28:01,638
Właśnie.

401
00:28:01,721 --> 00:28:05,308
Tutaj rośnie poziom adrenaliny o poranku.

402
00:28:05,392 --> 00:28:10,063
„Panie, pomóż nam być twoimi stopami”.

403
00:28:10,146 --> 00:28:14,526
Odczuwacie jakieś korzyści
z wykonywania tej pracy?

404
00:28:14,609 --> 00:28:16,820
Daje nam czystą radość.

405
00:28:16,903 --> 00:28:19,406
Każdy co dzień dokonuje wyborów.

406
00:28:19,489 --> 00:28:22,283
Chcemy być pasywni

407
00:28:22,367 --> 00:28:24,911
czy chcemy być produktywni?

408
00:28:24,994 --> 00:28:29,749
Żyć produktywnym życiem
i służyć ludzkości na różnych polach.

409
00:28:29,833 --> 00:28:32,043
Zajmuję się nie tylko literaturą.

410
00:28:32,127 --> 00:28:36,339
Karmimy ludzi.
Troszczymy się. Odwiedzamy chorych.

411
00:28:38,091 --> 00:28:40,135
Można tak wiele dać!

412
00:28:45,390 --> 00:28:48,143
Wolontariat
to nieoczywista droga do zdrowia,

413
00:28:48,226 --> 00:28:53,815
ale wiemy, że wolontariusze mają
lepszą pamięć, lepsze kontakty społeczne.

414
00:28:53,898 --> 00:28:55,942
Mówią, że są szczęśliwsi.

415
00:28:56,025 --> 00:28:58,611
To zawsze wiąże się
z aktywnością fizyczną,

416
00:28:58,695 --> 00:29:00,613
z poczuciem sensu,

417
00:29:00,697 --> 00:29:05,201
bo człowiek skupia się na kimś innym,
nie tylko na sobie.

418
00:29:06,536 --> 00:29:09,831
To jeden z istotnych,
aczkolwiek pomijanych składników

419
00:29:09,914 --> 00:29:12,333
przepisu na długowieczność.

420
00:29:17,714 --> 00:29:21,092
Ale jest jeden filar,
który wyróżnia się spośród reszty:

421
00:29:21,176 --> 00:29:25,472
nacisk, jaki adwentyści kładą
na odżywianie.

422
00:29:26,723 --> 00:29:30,935
Ellen White jest jedną z założycielek
i liderek Kościoła Adwentystów.

423
00:29:31,019 --> 00:29:33,521
W połowie XIX wieku

424
00:29:34,022 --> 00:29:36,024
doznała wizji

425
00:29:36,107 --> 00:29:41,279
dotyczącej wagi właściwego trybu życia.

426
00:29:41,362 --> 00:29:44,866
Nie tylko ze względu na zdrowie,
ale i jasny umysł,

427
00:29:44,949 --> 00:29:47,452
pozwalający na lepszy kontakt z Bogiem.

428
00:29:47,535 --> 00:29:52,749
Zaproponowała dietę bezmięsną,
coś na kształt diety wegetariańskiej.

429
00:29:52,832 --> 00:29:55,251
Nie chodziło jedynie o usunięcie mięsa.

430
00:29:55,335 --> 00:29:59,172
Celem była zbilansowana dieta,

431
00:29:59,255 --> 00:30:01,633
która zawiera owoce,

432
00:30:01,716 --> 00:30:02,842
rośliny strączkowe,

433
00:30:02,926 --> 00:30:03,927
zboża,

434
00:30:04,469 --> 00:30:05,678
warzywa

435
00:30:05,762 --> 00:30:06,805
i orzechy.

436
00:30:07,472 --> 00:30:11,935
Co pozwala pani
zachować witalność w wieku 84 lat?

437
00:30:12,018 --> 00:30:13,353
Myślę, że dieta.

438
00:30:13,436 --> 00:30:15,438
- Dieta?
- Jest najważniejsza.

439
00:30:15,522 --> 00:30:17,816
Bo to ona dostarcza energii.

440
00:30:17,899 --> 00:30:19,609
Ona karmi mózg.

441
00:30:20,527 --> 00:30:21,945
Jest pani wegetarianką?

442
00:30:22,028 --> 00:30:24,572
Na początku bardzo lubiliśmy ryby.

443
00:30:24,656 --> 00:30:27,116
Lubiliśmy mięso.

444
00:30:27,200 --> 00:30:31,704
Miałam podwyższony poziom cholesterolu,
nie chciałam brać leków.

445
00:30:31,788 --> 00:30:35,792
Stopniowo przeszliśmy na wegetarianizm.

446
00:30:35,875 --> 00:30:37,210
Co się zmieniło?

447
00:30:37,293 --> 00:30:40,713
Poprawiła się wytrzymałość.

448
00:30:41,381 --> 00:30:44,425
Mam lepsze wyniki badań cholesterolu.

449
00:30:44,509 --> 00:30:47,887
Dlatego tak uwierzyłam
w skuteczność tej diety.

450
00:30:52,559 --> 00:30:53,935
Według szacunków

451
00:30:54,018 --> 00:30:58,690
około 35% adwentystów
jest weganami lub wegetarianami.

452
00:30:58,773 --> 00:31:03,278
Moje badania wykazały, że większość
ich diety stanowią owoce i warzywa

453
00:31:03,361 --> 00:31:05,822
i zaledwie 5% spożywanych kalorii

454
00:31:05,905 --> 00:31:07,866
pochodzi z mięsa, drobiu i ryb.

455
00:31:07,949 --> 00:31:11,661
U przeciętnego Amerykanina jest to
co najmniej trzy razy więcej.

456
00:31:11,744 --> 00:31:15,707
W Loma Linda dieta roślinna
jest tak ważna dla ich religii,

457
00:31:15,790 --> 00:31:20,003
że już w 1905 roku otwarto tam firmę
produkującą wegetariańską żywność.

458
00:31:20,086 --> 00:31:22,881
Nawet dziś większość produktów w sklepach

459
00:31:22,964 --> 00:31:25,842
jest pochodzenia roślinnego.

460
00:31:25,925 --> 00:31:30,805
Wielkie pojemniki z orzechami i nasionami,
ogromny dział warzywno-owocowy.

461
00:31:30,889 --> 00:31:33,516
Jest też dział z podróbkami mięs,

462
00:31:33,600 --> 00:31:37,061
ale wygląda to inaczej
niż w zwykłym sklepie.

463
00:31:37,562 --> 00:31:42,066
Przez większość historii ludzkości
jedzenie mięsa było uważane za zdrowe.

464
00:31:42,150 --> 00:31:45,528
Mięso jest czynnikiem ryzyka
wywołującym niektóre choroby:

465
00:31:45,612 --> 00:31:47,739
otyłość, chorobę układu krążenia,

466
00:31:47,822 --> 00:31:50,199
niektóre nowotwory, cukrzycę.

467
00:31:50,283 --> 00:31:52,619
W dodatku w ciągu ostatnich 20 lat

468
00:31:52,702 --> 00:31:56,831
badania wykazały,
że pokarmy roślinne zawierają składniki,

469
00:31:56,915 --> 00:32:00,084
które nie występują w produktach mięsnych,

470
00:32:00,668 --> 00:32:05,214
a które są konieczne
dla zdrowia i długowieczności.

471
00:32:05,298 --> 00:32:10,219
Odkryliśmy, że owoce często zmniejszają
ryzyko zachorowania na raka płuc.

472
00:32:10,303 --> 00:32:13,890
Wiemy, że ci,
którzy regularnie jedzą orzechy,

473
00:32:13,973 --> 00:32:16,017
żyją o trzy lata dłużej.

474
00:32:16,100 --> 00:32:17,393
O rety.

475
00:32:17,477 --> 00:32:19,687
Zapobiegają chorobie układu krążenia.

476
00:32:19,771 --> 00:32:23,816
Częste jedzenie fasoli
zmniejsza ryzyko raka jelita grubego.

477
00:32:24,484 --> 00:32:27,904
Korzystny jest nie tylko brak mięsa,

478
00:32:27,987 --> 00:32:31,991
ale również regularne spożywanie

479
00:32:32,075 --> 00:32:35,078
razowych wypieków, roślin strączkowych,

480
00:32:35,161 --> 00:32:37,830
owoców, warzyw i orzechów.

481
00:32:38,706 --> 00:32:41,876
Często słyszymy negatywne opinie
o jakichś produktach.

482
00:32:41,960 --> 00:32:44,420
Natomiast ich badania pokazują,

483
00:32:44,504 --> 00:32:47,799
że nie chodzi tylko
o unikanie produktów zwierzęcych.

484
00:32:47,882 --> 00:32:52,136
Dodawanie do diety owoców,
warzyw, orzechów i fasoli

485
00:32:52,220 --> 00:32:56,265
pomaga schudnąć
i wzmacnia układ odpornościowy.

486
00:32:57,016 --> 00:32:59,352
- Dzień dobry.
- Witam, co słychać?

487
00:32:59,435 --> 00:33:03,147
Chodzi mi o to,
że w ich zaleceniach zdrowotnych

488
00:33:03,231 --> 00:33:04,607
wskazuje się korzyści,

489
00:33:04,691 --> 00:33:07,318
a nie grozi palcem, mówiąc: „Nie wolno”.

490
00:33:08,820 --> 00:33:12,156
Adwentyści na diecie roślinnej żyją dłużej

491
00:33:12,240 --> 00:33:16,035
i ważą około dziesięciu kilogramów mniej
niż mięsożercy.

492
00:33:16,703 --> 00:33:21,582
Badania adwentystów
dają bardzo jasną wskazówkę.

493
00:33:22,083 --> 00:33:23,876
Stosuj dietę roślinną.

494
00:33:24,794 --> 00:33:27,088
Jest to dostępne dla wszystkich.

495
00:33:28,923 --> 00:33:34,887
DIETA ROŚLINNA

496
00:33:39,934 --> 00:33:41,686
- Tędy.
- Dobrze.

497
00:33:41,769 --> 00:33:45,356
Pokażę, jakie miejsca odwiedziliśmy.

498
00:33:45,440 --> 00:33:48,109
- Pańscy przodkowie są z Chin?
- Tak.

499
00:33:48,192 --> 00:33:49,986
Skąd dokładnie?

500
00:33:51,195 --> 00:33:52,488
Z Kantonu.

501
00:33:52,572 --> 00:33:53,698
Na południu?

502
00:33:53,781 --> 00:33:54,782
Tak.

503
00:33:54,866 --> 00:33:58,786
Która z tych fotografii
najwięcej dla pana znaczy?

504
00:33:58,870 --> 00:33:59,954
Mojej córki.

505
00:34:00,038 --> 00:34:03,166
Dlaczego zdjęcie córko znaczy najwięcej?

506
00:34:03,750 --> 00:34:05,043
Bo mam tylko jedną.

507
00:34:06,044 --> 00:34:09,088
Żyje pan już 30 lat dłużej

508
00:34:09,172 --> 00:34:10,590
niż żył pana ojciec.

509
00:34:10,673 --> 00:34:11,674
Zgadza się.

510
00:34:11,758 --> 00:34:14,761
Pan jest adwentystą,
ale ojciec nim nie był.

511
00:34:14,844 --> 00:34:17,221
Nie miał pojęcia o zdrowiu.

512
00:34:17,305 --> 00:34:18,222
Pił, palił.

513
00:34:19,098 --> 00:34:23,227
Gdybym poszedł w ślady ojca
i żył tak jak on,

514
00:34:23,311 --> 00:34:24,729
już by mnie nie było.

515
00:34:24,812 --> 00:34:27,690
Chcę zweryfikować pewną teorię.

516
00:34:27,774 --> 00:34:32,737
Amerykanie mają obsesję na punkcie
szybkiego polepszania zdrowia.

517
00:34:32,820 --> 00:34:34,322
Dieta, odżywki.

518
00:34:34,405 --> 00:34:36,324
Ale z moich obserwacji wynika,

519
00:34:36,407 --> 00:34:40,787
że aby osiągnąć efekty,
trzeba przez dłuższy czas żyć zdrowo

520
00:34:40,870 --> 00:34:42,663
i unikać tego, co złe.

521
00:34:42,747 --> 00:34:47,585
I nie mówię o kilku miesiącach,
ale o latach, dekadach lub całym życiu.

522
00:34:48,127 --> 00:34:51,631
Przykładem mogą być adwentyści
i sobotni szabas.

523
00:34:51,714 --> 00:34:56,177
Co tydzień utrwalacie te nawyki.

524
00:34:56,260 --> 00:34:58,513
Możecie krótko opisać,

525
00:34:58,596 --> 00:35:04,435
co robicie od piątkowego wieczoru
do soboty? Co się wydarza?

526
00:35:04,519 --> 00:35:08,648
Nie robimy zakupów. Nie uprawiamy sportu.

527
00:35:08,731 --> 00:35:12,110
- Co robicie w piątek wieczorem?
- Ja idę na próbę chóru.

528
00:35:36,843 --> 00:35:39,720
Życie Amerykanina jest pełne stresu.

529
00:35:40,805 --> 00:35:44,142
Zmartwienia, pośpiech,
ciągły natłok zajęć.

530
00:35:44,225 --> 00:35:46,227
Nasze terminarze są przeładowane.

531
00:35:47,478 --> 00:35:50,648
Adwentyści zatrzymują na chwilę czas,

532
00:35:50,731 --> 00:35:55,319
mają te 24 godziny od zmierzchu w piątek
do zmierzchu w sobotę,

533
00:35:55,403 --> 00:35:56,946
kiedy się wyłączają.

534
00:35:57,572 --> 00:35:59,365
Jako kaznodzieja,

535
00:35:59,448 --> 00:36:03,077
jak sądzisz, co takiego jest
w szabasach adwentystów,

536
00:36:03,161 --> 00:36:06,164
co pomaga ludziom żyć dłużej?

537
00:36:06,247 --> 00:36:09,458
Jest napisane,
że siódmego dnia Bóg odpoczywał.

538
00:36:09,542 --> 00:36:12,795
Słuchanie poleceń, które nam przekazał,

539
00:36:12,879 --> 00:36:16,966
pozwala znaleźć w Nim odpoczynek.

540
00:36:17,049 --> 00:36:21,095
A ten odpoczynek
to nie tylko leżenie czy spanie.

541
00:36:21,596 --> 00:36:24,724
Ale prawdziwy odpoczynek i zadowolenie.

542
00:36:24,807 --> 00:36:26,976
To ma duże znaczenie.

543
00:36:27,059 --> 00:36:30,396
Na ogół martwisz się o różne sprawy
czy odczuwasz spokój?

544
00:36:30,479 --> 00:36:33,149
Raczej odczuwam spokój.

545
00:36:33,232 --> 00:36:35,860
Zmartwienie w niczym nie pomaga.

546
00:36:35,943 --> 00:36:37,987
Odbiera siłę.

547
00:36:38,070 --> 00:36:42,325
Gdy się martwimy,
cierpi zdrowie emocjonalne.

548
00:36:42,408 --> 00:36:46,913
Co powinienem jeść?
Co pić? W co się ubrać?

549
00:36:46,996 --> 00:36:48,831
Tak robią inni.

550
00:36:50,458 --> 00:36:56,505
Analizując te niebieskie strefy,
jasno widać, że dużą rolę odgrywa wiara.

551
00:36:56,589 --> 00:37:00,176
Adwentyści są bardzo religijni i pobożni.

552
00:37:00,259 --> 00:37:04,347
Na Sardynii mieliśmy do czynienia
z ortodoksyjnymi katolikami,

553
00:37:04,430 --> 00:37:08,893
a na Okinawie z kultem przodków.

554
00:37:10,311 --> 00:37:13,814
O co prosi, kiedy modli się do przodków?

555
00:37:13,898 --> 00:37:16,442
O to, żeby nas chronili.

556
00:37:16,525 --> 00:37:18,361
Żeby nad nami czuwali.

557
00:37:18,444 --> 00:37:20,154
O to się modlę.

558
00:37:20,238 --> 00:37:21,197
O zdrowie.

559
00:37:21,739 --> 00:37:22,949
Dla swoich wnuków.

560
00:37:23,449 --> 00:37:24,659
I o bezpieczeństwo.

561
00:37:25,243 --> 00:37:28,746
Analiza pokazuje, że ludzie,
którzy chodzą na nabożeństwa

562
00:37:28,829 --> 00:37:30,498
częściej niż raz w tygodniu,

563
00:37:30,581 --> 00:37:33,918
mogą zyskać siedem lat życia.

564
00:37:34,752 --> 00:37:37,255
Nie ma znaczenia, jaką wyznajesz religię.

565
00:37:37,338 --> 00:37:40,758
Ważne, że jesteś częścią
społeczności opartej na wierze

566
00:37:40,841 --> 00:37:42,093
i przychodzisz.

567
00:37:43,219 --> 00:37:46,180
To coś, do czego wszyscy mamy dostęp.

568
00:37:46,264 --> 00:37:48,683
WIARA

569
00:37:57,900 --> 00:38:01,237
Ojcze nasz i Boże,
zasiadasz wysoko, spoglądasz w dół.

570
00:38:02,405 --> 00:38:04,323
Przyglądasz się swojemu dziełu,

571
00:38:05,157 --> 00:38:07,618
swoim synom i córkom.

572
00:38:07,702 --> 00:38:10,329
Dziękujemy za to spotkanie

573
00:38:10,413 --> 00:38:12,915
młodych i niemłodych.

574
00:38:12,999 --> 00:38:17,461
I dziękujemy Ci za służbę,
którą dziś pełniliśmy.

575
00:38:17,545 --> 00:38:18,671
Dziękuję.

576
00:38:20,381 --> 00:38:24,969
W przypadku tych adwentystów
wiara zapewnia im aktywność.

577
00:38:25,052 --> 00:38:27,555
Przypomina o więziach towarzyskich.

578
00:38:27,638 --> 00:38:30,683
Przypomina, jaki jest cel.

579
00:38:30,766 --> 00:38:33,561
Przypomina o zdrowej, roślinnej diecie,

580
00:38:33,644 --> 00:38:37,231
bo kłopot
z działaniami prozdrowotnymi jest taki,

581
00:38:37,315 --> 00:38:38,858
że szybko się je zarzuca.

582
00:38:39,608 --> 00:38:43,821
Ale wiemy też,
że zachowania zdrowotne są zaraźliwe.

583
00:38:43,904 --> 00:38:47,074
Badania pokazują,
że jeśli twoi przyjaciele są otyli,

584
00:38:47,158 --> 00:38:50,536
bardziej prawdopodobne jest,
że też będziesz mieć nadwagę.

585
00:38:51,245 --> 00:38:55,207
Zaraźliwe może też być palenie,
a nawet samotność.

586
00:38:57,918 --> 00:39:02,965
Najważniejsze zatem wydaje się to,
aby trafić do właściwego środowiska.

587
00:39:03,591 --> 00:39:07,053
Otaczanie się ludźmi,
którzy w wolnym czasie

588
00:39:07,136 --> 00:39:09,347
pracują w ogrodzie lub spacerują

589
00:39:09,430 --> 00:39:12,850
ma wymierny wpływ na nasze nawyki.

590
00:39:12,933 --> 00:39:16,937
Dobrym pomysłem jest
mieć wegan lub wegetarian wśród bliskich,

591
00:39:17,021 --> 00:39:20,232
bo nauczą nas, jak jeść produkty roślinne.

592
00:39:20,316 --> 00:39:23,361
Nie wiem,
czy to pomaga dostać się do nieba,

593
00:39:23,444 --> 00:39:27,573
ale na pewno pomaga nie zbaczać na manowce

594
00:39:27,656 --> 00:39:30,743
w kwestii zdrowych nawyków,
zdrowych zachowań

595
00:39:30,826 --> 00:39:32,495
i w tym tkwi moc.

596
00:39:38,709 --> 00:39:42,213
Znaleźliśmy wspaniałe przykłady
długowieczności na Sardynii,

597
00:39:42,296 --> 00:39:44,840
na Okinawie i w Loma Linda.

598
00:39:45,966 --> 00:39:49,136
W każdym miejscu
nauczyliśmy się czegoś nowego.

599
00:39:50,388 --> 00:39:54,100
Ale chciałem znaleźć
więcej oaz długowieczności.

600
00:39:57,395 --> 00:40:00,481
Usłyszałem o miejscu u wybrzeży Turcji,

601
00:40:00,564 --> 00:40:01,982
w zasadzie w Grecji.

602
00:40:04,235 --> 00:40:08,155
Nie jest zaskoczeniem,
że ludzie żyją tu długo.

603
00:40:09,824 --> 00:40:13,202
Ale w Grecji mamy 227 zamieszkałych wysp,

604
00:40:13,285 --> 00:40:18,124
a tylko jedna z nich
bije na głowę pozostałe,

605
00:40:18,207 --> 00:40:20,251
jeśli chodzi o długowieczność.

606
00:40:28,634 --> 00:40:31,262
A więc o co tu chodzi?

607
00:43:55,424 --> 00:44:00,220
Napisy: Przemysław Rak