Eleni, may kinukuwento kang masa rito.
Di lang karaniwang pangtinapay?
Naglagay ako ng konting sourdough.
May pie sa loob.
Mga sibuyas, leeks, sariwang sibuyas,
at herbs, maraming herbs.
Ay, grabe.
Di na nakakagulat
na may lugar sa Greece na mahahaba ang buhay.
Isa kasi ang Greece na may pagkaing Mediterranean.
Alam nating mainam ang pagkaing Mediterranean.
May gulay, olive oil imbes na butter,
bibihirang karne.
Alam nating pampalusog ng tao ito.
Pero may espesyal na islang
mas marami pa ang humahaba ang buhay.
Ito ay Ikaria.
Mas mahaba ang buhay dito ng pitong taon kaysa sa US.
Kalahati lang ang bilang ng sakit sa puso.
Ang mas interesante pa,
sa pagkilala ko ng mga lampas 60, 70, o 100,
wala akong makitang kaso ng dementia.
Dapat kong alamin kung bakit kakaiba ang islang ito.
Sa lugar na maraming mahaba ang buhay,
inaalam ko kung paano ito naiiba.
Magandang tingnan
ang kasaysayan at heograpiya.
Kakaiba ang kultura ng Ikaria
kasi wala itong likas na daungan.
Noong Middle Ages,
halos nahiwalay ang Ikaria sa kabuuan ng mundo.
Di sila makaasa sa bangkang may dalang mga supply.
Sila na ang nag-isip
kung paano mabuhay sa mabatong lupain nila.
Napilitan silang tumatag, bagay na wala sa ibang lugar.
Nakadevelop sila ng paraang mamuhay sa lupain.
Nakakakilala ng halaman at nagamit ang mga bubuyog.
Nagtutulungan sa mga oras ng pagsubok.
Dahil sa mga hirap at pagsubok,
naging isa sila sa pinakamalusog sa planeta.
Salamat sa almonds. May ilang tanong kami sa 'yo.
May mga tanong siya sa 'yo.
Pagdating sa buhay dito,
noong 1980 daw,
andito na ang lahat para mamuhay.
Ano'ng natatandaan niya?
Mabibili na ang lahat sa tindahan ngayon.
Pero noon,
arina lang ang meron kasi kami mismo ang gumagawa.
Pinoproseso namin ang wheat.
Alam mo kung ano ang kape namin noon?
Barley at chickpea.
Niluluto at pinapakuluan namin.
Wala talaga silang binibili?
Natutong mamuhay dito ng taga-Ikaria.
Ang resulta ay ibang uri ng pamumuhay sa Greece.
Natuto sila kung paano kilalanin
ang halamang makakain, mga gulay,
herbs, spices, mga panggamot.
Nakaugalian nila
ang pag-inom ng mga lokal na herbal tea.
Anong herbal tea ang iniinom mo?
May sage, rosemary, 'yong karaniwang mallow tea.
Anong tsaa ang mainam araw-arawin?
Wine.
Grape tea!
Gusto ko 'yan!
Ang pag-inom ng herbal tea nang ilang dekada
ay maraming benepisyo.
Pwedeng isa rito ang pagbaba ng bilang ng dementia.
Lahat ito ay anti-inflammatory,
antioxidant,
at may diuretics na pampababa ng blood pressure.
May herbal tea pa rin hanggang ngayon.
Konektado ito sa pambihirang haba ng buhay sa isla.
Honey?
Sige, konti.
Gawa n'yo ito?
Galing sa Ikaria.
Panalo.
Napakadaling tambakan ng asukal ang tea.
Sa US, laging pampatamis
ang asukal o high fructose corn syrup.
Pero sa Ikaria, milenyo na,
honey lagi.
Maraming interesante sa honey ng Ikaria.
Nililipat nila ang mga hive
pag nag-iiba ang klima.
Sa una, baka nasa malapit sa mga bulaklak ng baybayin.
Tapos ililipat ito sa may mga gubat sa bundok.
Kumukuha ng nektar ang bubuyog sa iba-ibang halaman.
May micronutrients o ibang bioactive compound ang nektar.
Alam nating napipigil ng honey ang cancer.
Mukhang pampahaba ng buhay ang honey ng Ikaria.
Paano ikukumpara ang honey na nabibili sa grocery?
Mas mainam ang inyo?
Ang problema ng nasa tindahan, pinakuluan ang honey.
Sinisira nito ang pollen.
Nagiging asukal.
Di dapat pakukuluan o iinitin
kahit pampatamis ito sa tea.
Iwan lang sa tea hanggang maiinom na ito.
Dahil di pasteurized ang honey ng Ikaria,
di pinakuluan,
di nasisira ang nutrients at bioactive compounds nito.
Kaya ang honey ng Ikaria ay mula bubuyog patungong tea.
Mukhang may dagdag na benepisyo 'yon.
Kung pipili ako ng pampatamis,
raw honey na.
Sana katulad ng honey sa Ikaria.
Sa Ikaria ngayon,
malaki ang nabatid ko sa pag-ibig.
Taki,
may pang-salad tayong berdeng sibuyas.
Hinasa mo ang panghiwa ng litsugas?
Para sa 'yo.
Hinasa ko para maganda ang hiwa at nang matuwa ka.
Alam nating pag namatay ang isa sa matagal nang mag-asawa,
ang tsansang susunod ang naiwan
ay tataas ng two-thirds.
Pero kabaligtaran itong kina Aleka at Panagiotis.
Matanda na sila nang nagkatuluyan.
Pagkamatay ng una kong asawa, nawalan ako ng ganang mabuhay.
Ayokong magsalita, tumawa, kumain.
Wasak ako.
Binalik niya ako.
Siguro 73 ako.
Nasa simbahan kami ng matalik kong kaibigan.
Nakatingin ako sa mga babaeng pumapasok.
Higit 40 babae ang pumasok.
Pagpasok niya, para akong kinuryente.
Di ko tanda kung sino ang tumawag.
Nagkita kami sa Pezi Lake.
Pinaghandaan niya ako ng pagkain.
Picnic.
Nagpatugtog siya at kumanta, "Mahal kita dahil maganda ka."
Habang nakatingin ako sa kanya, may kumiliti sa kaluluwa ko!
Kinasal ako sa unang asawa noong 16 ako. Malungkot 'yon.
Ikaw ang bumuo sa akin. Nakalimutan ko na ang nakaraan.
Pakiramdam ko, kasama kita buong buhay ko.
Halata naman ang lakas ng masaya at dedikadong samahan.
Di dapat maliitin na ang ganitong koneksiyon
ay mas napapahaba ang kontentong buhay.
Inuuna ng mga nasa Blue Zone ang kanilang partner.
Pinahahalagahan at inaaruga ang relasyon nila.
Naniniwala akong napakahalaga pala ng papel ng wine
bilang pampahaba ng buhay sa kasaysayan ng Ikaria.
Ayon sa Greek myth, dito pinanganak ang diyos ng wine.
Ilang siglo nang gamit ang parehong ubas,
pati ang parehong sinaunang proseso.
Diyos ko!
Kalasa ng Ikaria sa tagsibol.
-Oo, masarap na wine ito. -Di gaanong matamis. Ang galing.
May paraan sa paggawa ng wine sa Ikaria.
Sa ilalim, may amphora na…
-Malaking clay na banga? -Oo.
Ang temperatura sa taas ay parang tulad sa sikat ng araw.
Pero limang sentimetro sa ilalim,
humid at malamig.
Mano-mano ang pagpitas.
Walang makina.
Mahabang prosesong tinataas ang kalidad.
-Magagandang ubas lang ang pwede. -Mismo.
Dito, imbes na oak barrel,
tinatago ang wine tulad noong panahong wala pa si Kristo.
-Tama. -Ang galing.
Alam natin ang kontrobersiya sa alak at alcohol.
Kung titingnan ang alak sa Ikaria,
may ibang ganap dito.
Natural ang wine. Walang dagdag na anumang kemikal.
Pag wine ng Ikaria ang kasama sa pagkaing Mediterranean,
tataas ang pagkakaroon ng antioxidant.
Sabi mo, lumalabas ang mineral sa…
-Potassium. -Potassium.
Phosphorus, boron, iron.
Lahat, parang microclimate,
ang kalidad ng ubas, ng isla,
dulot ang kakaibang katangian kaya tinatawag itong medicinal wine.
Parang umiinom lang ng supplement.
Tama.
Sa kalusugan!
Higit 100 henerasyon nang iniinom sa Ikaria ang parehong wine.
Mahahaba ang buhay nila.
Sa akin, sapat na 'yon
para ma-enjoy ko ang wine ko sa pagtatapos ng gabi.
Ang isang nakakatuwa sa Ikaria
ay ang kabataan at ang pagpreserba nila ng mga tradisyon
pati pagdiriwang nito.
Sa akin, kitang-kita ito sa panegyris
o magdamagang party
kung saan sama-sama ang mga edad 14 hanggang 94
at parang komunidad na nagsasaya.
Magdamag silang sumasayaw.
Sa unang tingin, baka sabihing, "Eh ano, nasa party sila."
Pero sa isang oras ng pagtakbo o pagsayaw,
pareho ang mawawalang calories.
Pero mas aliw sumayaw.
Parang nakokonekta natin ang ehersisyo sa pagdurusa.
"Pag di masakit, walang makakamit."
Sa Ikaria, natututunan nating masaya pala ang pisikal na aktibidad.
Lagi silang tumatawa.
Malusog ang pagtawa. Laban ito sa sakit sa puso.
Kitang-kita ang kaligayahan.
Tingin ko, tinuturo ng Blue Zones ay masayang magpahaba ng buhay.
Di ka dapat napipilitan.
Ang komunidad at koneksiyon
ay kailangan para humaba ang buhay.
SAYAWAN AT TAWANAN
Di nakakagulat ang pambihirang haba ng buhay dito.
Pero matapos mababad sa ganda at kultura ng Ikaria,
sa pagbalik ko lang sa US nakita
ang kahanga-hangang mga edad 100 sa planeta.
Tanda ko ang unang beses ko sa Nicoya.
Kinita ko ang lokal kong guide, si Jorge Vindas.
Welcome sa Nicoya.
Pinakilala niya
ang una sa mga edad 100 kong nakilala sa Costa Rica, si Ponchita.
Ako si Daniel.
Nakakabilib siyang 105 taong gulang.
Kung may isang kakatawan sa pangako ng Blue Zones
at ang alok nito sa atin,
si Ponchita 'yon.
Di ba? Magandang machete ito.
Ang Nicoya ay rural at liblib na rehiyon sa norte ng Costa Rica.
Nahiwalay sa buong bansa.
Mga 128 kilometrong peninsula sa ibaba ng border ng Nicaragua.
Sa Blue Zone na ito, ang dami ng mga edad 100
ay halos tatlo't kalahating beses ng average ng mundo.
Ang nakakabilib sa nakita ko,
marami ang nabubuhay nang walang gamot o kapansanan.
Sa karamihan ng mundo, malinaw ang data.
Dapat mayaman ka para maging malusog.
Sa pagtaas ng kita, hahaba ang buhay.
Pero ang kita ng Costa Rica ay one-sixth lang ng kita sa US
pero nalampasan nila ang average nating haba ng buhay.
Ang Blue Zone ngang ito
ay isa sa pinakamahirap na lugar sa bansa.
Ang taga-Nicaragua na 32 kilometro sa norte
ay maiikli ang buhay
tulad ng mga nasa Panama sa baba.
Pero dito, parang may jackpot.
Ang taga-Nicoya
ay kasama sa mahahaba ang buhay sa mundo. Bakit kaya?
May nakilala ka nang pag alam mo ang edad, parang di tugma?
May kuwento ako tungkol kay Ramiro.
Pumunta si Jorge sa isang ranch para makilala ang isang edad 100.
Pero may cowboy siyang nakilala. Makinis ang balat, buo pa ang ipin.
Tumalon sa kabayo, nanghuhuli ng baka, nangangabayo.
Tapos, kinausap niya si Ramiro.
"May edad 100 akong kakausapin."
Sabi ni Ramiro, "Ako 'yon."
Sabi ni Jorge, "Pwedeng patingin ng ID?"
Nakasaad nga sa ID
na August 1921 pinanganak, edad 100.
Di pa rin naniwala si Jorge. Pumunta siya sa capital city.
Naghanap sa mga record.
Nakalista nga roon
si Ramiro na edad 100 na.
Mukha siyang edad 70.
Ang pinakamahalagang edad 100 kong nakilala
sa anumang kontinente sa 20 taon.
Si David Rehkopf na scientist mula sa Stanford
ay sinukat ang biological na edad ng mga taga-Nicoya.
Isa 'yong nakakamanghang resulta
sa inaral naming telomere.
Ang mga taga-Nicoya…
Nalaman niyang sa bahaging ito ng Costa Rica,
sampung taong mas bata ang biological na edad ng taga-Nicoya
kaysa sa aktuwal nilang edad.
Ano'ng paliwanag sa pagkabatang ito?
Hello!
Dan Buettner.
Masayang makilala ka.
Upo, kaibigan.
Nagtrabaho ka ngayon?
Medyo.
-Talaga? -Oo.
Anong oras ka nagising?
Mga 4:00.
-Mga 4:00? -Oo.
Alas diyes na. Halos anim na oras ka nang nagtatrabaho.
Ba't marami kang trabaho?
Di naman kailangan.
Sabi nga nila. Pero di ko kaya.
Kasi ito ang buhay ko.
May malinaw na pakay sa buhay ang taga-Costa Rica, ang plan de vida.
Tiyak sila sa pupuntahan sa buhay at bakit gigising sa umaga.
Dahilan ito kaya naaalpasan ang pagsubok para ituloy ang buhay.
At saka ko naisip ang koneksiyon.
Katulad ito ng ikigai sa Okinawa.
May pareho nang ideya sa dalawang magkaibang Blue Zone.
At alam kong mahalaga ito.
Ayos!
Sa pamumuhay ng taga-Nicoya, mapapansin mong
kinakamay nila ang lahat.
Walang mekanikal na pampadali
ng gawaing bahay at bakuran.
Halimbawa, machete ang pamputol ng damo.
Sa mga aktibidad sa paglilinis ng bahay,
paghanda ng pagkain,
di pansin ang paggalaw.
Mas marami itong pisikal na aktibidad
kaysa sa "ehersisyo."
Panoorin ang babaeng gumawa ng tortilla. Ginigiling ang mais.
Mala-Popeye na ang mga braso
sa kakatrabaho nang maayos.
Workout na walang pagsisikap kasi sanay na sila.
Di namamalayang nawawalan sila ng calories.
Sa kasaysayan ng tao, lagi tayong nagtatrabaho.
Natural na mag-imbento ng mekanikal na pampadali
ng trabaho natin.
Pero naalis natin ang pisikal na aktibidad sa buhay.
Sa Costa Rica, nagsisibak pa rin ng kahoy.
Mano-mano ang paggiling ng mais at pagtanim ng pagkain nila.
Magtataka ka kung mas marami silang ehersisyo
dahil sa gawaing bahay kaysa sa pag-gym natin.
Parang maliit na bagay pero lumalaki sa paglaon.
Di lang pambawas sa calories kaysa sa pag-gym.
Pampabilis din ng metabolism.
GAWAING KINAKAMAY
Bilis na!
Delikado ito.
Mukha nga.
Di ba?
Palakol pa rin kahit 86 na?
Nakapalakol na ako mula edad 14.
Ano'ng iba mong trabaho?
Nagma-machete.
Nag-aayos ng mga bakod.
Ilang oras ka nagtatrabaho araw-araw?
Mula 6:00 hanggang 10:00.
Dahil matanda na ako, naiisip kong
dapat magpahinga.
Sa US, nagtatrabaho tayo ng 40 o 50 oras kada linggo.
Sa Nicoya, pukpukan din ang trabaho
pero sa mas pinaikling oras.
Magtatrabaho kadalasan sa umaga.
Parang pahinga lang maghapon.
May pera ka sa bangko?
-Wala. -Walang impok?
-Wala kang seguridad? -Wala, sir.
Aasa ka sa sariling…
Tama.
Paano kung magkasakit ka?
Sabihin nating pag may pera ako,
lalabas ako para magsaya.
Sa mahabang buhay!
Tama!
Di ako nagrereklamo.
Mahirap at pangit ako.
Pero nagsasaya ako tulad nang nararapat.
Mahirap at pangit kamo?
Di ka pangit. Macho ka nga.
Paano ipapaliwanag?
Dapat magpasalamat sa Panginoon
Dasal kong sa edad kong 86 ngayon,
nakakagalaw pang mag-isa at nakakatrabaho.
Kung bibigyan pa niya ako ng maraming taon, sana laging ganito.
Dasal ko tuwing matutulog at paggising,
"Bigyan mo ako ng lakas."
Di ko nasukat ang oras ng paglilibang sa Nicoya gaya sa lahat ng Blue Zone.
Pero di sila sosobra sa pagtatrabaho.
Naglalaan sila ng oras sa pamilya,
iidlip, o makikisalamuha sa mga kaibigan.
Sa madaling salita, naglalaan sila ng oras
sa mas mahahalaga sa kanila.
Magandang umaga.
José Benerando, andito ako para sa taunang pagbisita.
-Kumusta? -Mabuti.
Ito ang bansang one-fifteenth lang ng gasta natin ang healthcare nila.
Pero may henyo silang paraang
pang-iwas na magkasakit bago pa man ito lumala.
Nakaligtaan ito ng karamihang bansa sa mundo.
Mas matagal ang buhay sa Costa Rica kaysa sa US.
Kokonti ang middle age na namamatay.
Ang ginasta lang, one-tenth per capita
kaysa sa US. Paano ninyo nagawa ito?
Pinaigting ang paghikayat sa tubig.
Pinalakas pa ang mga programang pang-nutrisyon.
Tinitiyak, lalo na sa mga bata,
na may protina silang pangdevelop ng utak
sa unang 12 o 24 na buwan ng buhay nila.
Matinding paglikha ito ng bagong estrukturang
tinawag naming los puestos de salud.
Maliliit na clinic.
Pinararami sila kung saan-saan.
Ang ideya, dalhin ang kalusugan
sa mga komunidad at kung saan nakatira ang tao.
Mula noong '90s, bawat lalaki, babae, at bata sa Costa Rica
ay may karapatang mabisita ng healthcare ambassador.
Nagseserbisyo ang bawat team sa 4,000 katao.
Nagbabahay-bahay sila buong taon.
Kilala na nila ang mga tao. Naiimbita sila.
Kinukumusta nila ang mga edad 80, 90, 100.
May tumulong bang magbihis sa 'yo?
Ako mismo ang nagsuot ng lahat.
Nagdamit ako. Naligo ako.
Mag-isa kong ginawa lahat.
Mr. José Benerando, anong petsa ngayon?
Ika-8 ngayon, tama?
Ika-8 ng anong buwan, Mr. José Benerando?
March?
Anong taon?
Teka, di ako sigurado sa taon.
Pero alam kong March 8 na.
Kultura na ang public policy sa Costa Rica.
Bahagi na ito ng pamumuhay.
Ipinagmamalaki namin ito.
Sa US, kalusugan sana ang gusto
pero sakit ang pinaghahandaan.
Nakalaan ang pera sa paghihintay na magkasakit ka
at sa pagbayad ng pampagaling.
Napakamahal na, di pa epektibo.
Pero ang bansang ito, mas mura ang healthcare nila sa atin
pero mas mahusay ang resulta nila.
Paano nagawa ng mahirap na bansang
makapagbigay ng mahusay na healthcare?
Baka kasama ito sa pampahaba ng buhay sa Nicoya.
Gumagawa na ako ng rosquillos noong bata pa ako.
Tinutulungan ko ang kapitbahay na gumawa ng rosquillos.
Ilang taon ka noon?
Sampu yata.
Ilang taon na itong gilingan?
Itong bato, di ko masabi.
Ginamit pa 'yan ng nanay ko.
Wow.
Oo, ginigilingan ng nanay ko tapos binigay sa akin.
-Ayos. -Marami siyang nagiling.
-Higit 100 taon na ito. -Ayos.
Lahat ng natutunan niya, tinuro sa akin.
Pareho ang ginagawa ko.
Pinasa ko rin ito sa anak ko.
Walang duda, isang dahilan sa haba ng buhay sa Nicoya
ay dahil kumakain sila
ng beans, kalabasa, at mais.
Tinawag na "three sisters," ang Mesoamerica trifecta
na kinakain sa rehiyon ng 6,000 taon na.
Ang mais na ginagawang tortilla
ay tradisyonal nilang pagkain.
Mahusay na mapagkukunan ng complex carbohydrates,
mayaman sa bitamina, mineral, at fiber.
Pinapasustansiya pa ng tradisyonal nilang pagproseso ng mais
simula sa pagbabad nito kasama ang abo ng kahoy.
Dinudurog nito ang mga butil
para ilabas ang niacin na pangkontrol ng kolesterol.
Ang itim na beans
ay may antioxidant na gaya sa blueberry.
Mayaman din ito sa fiber na panlinis ng colon.
Mayaman ang kalabasa sa bitaminang A, B, at C
pati mineral gaya ng potassium at magnesium.
Nalaman natin sa mga Adventist na magandang maging vegetarian.
Pero inaalala ng karamihan sa US ay kung walang karne,
kukulangin sila sa protina.
Tutok ang mayayamang bansa sa ideyang
ang protina ay mula dapat sa karne at dairy products para magka-muscle.
Eh paano nakakasibak ng kahoy ang taga-Nicoya
at nagpapastol ng baka sa araw-araw?
Ang tunay na magic ay pinagsamang beans, kalabasa, at mais.
Siyam na amino acid ang kailangan
para makabuo ng protina at magka-muscle.
Nasa mga produktong galing sa hayop ang siyam na ito.
Pero may kolesterol at saturated fat din.
Ang pagkaing "three sisters"
ay nabibigay lahat ng amino acid pero walang kolesterol at saturated fat.
Mas konti sa atin ang binibili nilang karne at dairy
pero kumpleto sila sa protina.
Ibig sabihin,
di kailangang mayaman para kumain nang malusog.
Kain tayo, Isaac.
Kung sasabihin mo kay Isaac
kung paano umabot sa edad 100,
ano'ng payo mo sa kanya?
Sana kainin niya ang kinakain ko.
Ang anak mo kaya
ay kakainin ang kinain ng lolo mo?
Parang hindi kasi iba na ngayon.
Daming processed na pagkain.
Sa beans at kanin, umabot siya ng 100 taon.
Mas mainam 'yon, ano?
Oo. Pero di interesado sa kanin at beans ang mga bata.
Ang hilig nila, cereal.
Di masustansiya gaya ng kanin at beans.
Gusto mo, Lolo?
Gusto mo?
Kung gusto mo.
Isa.
Patikim lang. Salamat.
Ayaw niya ng kanin, beans, o itlog. Cookies ang gusto.
Nadudurog ang puso ko sa pagbabago ng Nicoya.
Pagdating mo, ang unang tatambad
ay fast food.
Nagtitinda ng chips,
softdrink, at candy.
Pinapalitan ang henyong pamumuhay,
ang pagkaing sobrang nagpapahaba ng buhay.
Natutulad na sila sa maraming modernong lugar.
Lumiit na ng one-fifth ang Blue Zone na ito mula nang una ko itong nakita.
Sa pagtatantiya,
baka mawala ang Blue Zone na ito sa isang henerasyon.
Mas malala sa Okinawa.
Sa una kong bisita roon noong 1999,
kilala ito sa pagkakaroon
ng pinakamahahabang buhay at pinakamalusog sa kasaysayan.
Ngayon, halos nawawala na ang phenomenon ng mahabang buhay.
Ang Okinawa na ngayon ang pinakamaraming kaso ng obesity
sa mga lugar sa Japan.
Pero ang maganda, nakuha natin ang dunong.
May makokopya tayong pampahaba ng buhay.
Nahumaling ako sa ideyang 'yon.
Napaisip ako.
Makakagawa kaya ng bagong Blue Zone?
ANG SERYENG ITO AY PANG-ALIW LANG, HINDI PANG-ABISONG MEDIKAL.
IKONSULTA SA DOKTOR ANG KALUSUGAN MO
KUNG IIBAHIN ANG DIYETA, EHERSISYO O PAMUMUHAY.
Tagapagsalin ng Subtitle: Libay Linsangan Cantor