1
00:00:24,649 --> 00:00:27,027
May gusto akong ikuwento,

2
00:00:27,110 --> 00:00:30,655
ang nakapagpaiba
ng pag-iisip ko sa Blue Zones.

3
00:00:31,781 --> 00:00:36,327
Taga-Ikaria siya
sa Greece, si Stamatis Moraitis.

4
00:00:43,960 --> 00:00:44,919
Ito siya.

5
00:00:45,670 --> 00:00:49,716
Binata si Stamatis
nang iwan ang Ikaria at lumipat sa US.

6
00:00:49,799 --> 00:00:52,218
Gusto niyang mamuhay mag-isa.

7
00:00:52,927 --> 00:00:57,599
Masipag magtrabaho.
Naging pintor, unti-unting nagkapera.

8
00:00:57,682 --> 00:01:00,477
Nakaipon at nakabili ng Chevrolet.

9
00:01:00,560 --> 00:01:02,312
Nag-asawa ng Greek American.

10
00:01:02,395 --> 00:01:04,481
Bumili ng bahay sa suburb.

11
00:01:04,564 --> 00:01:08,234
May ilang anak, maganda ang buhay-US.

12
00:01:08,318 --> 00:01:11,863
Pero sa edad 66, kinapos siya sa paghinga.

13
00:01:11,946 --> 00:01:15,658
Tatlong doktor
ang kinonsulta pero iisa ang sinabi.

14
00:01:15,742 --> 00:01:19,621
"Terminal cancer sa baga.
Baka anim na buwan ang taning."

15
00:01:21,372 --> 00:01:24,542
Sabi niya sa sarili,
"Pwede akong ilibing dito sa US

16
00:01:24,626 --> 00:01:29,047
o sa Ikaria, ang lupain ng ninuno ko."

17
00:01:29,714 --> 00:01:34,552
Lumipat ang mag-asawa
sa Ikaria para lang mamatay.

18
00:01:41,059 --> 00:01:44,771
Sa anim na buwan doon,
nahihinga niya ang hangin,

19
00:01:44,854 --> 00:01:46,856
nag-wine ng Ikaria.

20
00:01:46,940 --> 00:01:48,817
Kinita ang dating mga kaibigan,

21
00:01:48,900 --> 00:01:52,070
nagtanim pa ng ubasan sa bakuran.

22
00:01:52,153 --> 00:01:53,947
Naisip niya,

23
00:01:54,030 --> 00:01:57,367
"Di ko na aabutan ang mga ubas na ito.

24
00:01:57,450 --> 00:02:02,038
Pero makikita ng asawa ko.
Maiisip niya ako sa pag-ani nito."

25
00:02:03,414 --> 00:02:05,041
Lumipas ang mga buwan,

26
00:02:05,125 --> 00:02:06,417
isang taon,

27
00:02:06,501 --> 00:02:07,544
at maraming taon.

28
00:02:08,795 --> 00:02:11,381
-Kumusta?
-Dan Buettner, masayang makita ka.

29
00:02:11,464 --> 00:02:12,298
Salamat.

30
00:02:13,133 --> 00:02:15,343
Akala ko, mukha kang matanda.

31
00:02:15,426 --> 00:02:16,344
Matanda nga.

32
00:02:16,427 --> 00:02:17,929
Di halata.

33
00:02:19,347 --> 00:02:22,559
Makalipas ang 35 taon,
nakilala ko siyang edad 102.

34
00:02:22,642 --> 00:02:25,937
Buhay pa, siya mismo ang nag-aani ng ubas.

35
00:02:26,020 --> 00:02:28,857
Bilang journalist,
sabi ko, "Ano'ng sekreto mo?"

36
00:02:28,940 --> 00:02:31,901
Nagkibit-balikat at sabi, "Ewan ko!

37
00:02:32,652 --> 00:02:34,529
Nakalimutan kong mamatay."

38
00:02:37,073 --> 00:02:42,036
Di nag-ehersisyo si Stamatis.
Di uminom ng bagong gamot.

39
00:02:42,120 --> 00:02:46,249
Wala nga siyang ginawa
para mas magpakalusog.

40
00:02:46,332 --> 00:02:49,711
Binago lang niya ang kapaligiran niya.

41
00:02:53,715 --> 00:02:57,635
Naniniwala akong
kung mataba at di ka malusog sa US,

42
00:02:57,719 --> 00:03:00,180
baka di mo kasalanan.

43
00:03:00,263 --> 00:03:03,683
Pinagawa natin
halos lahat ng pisikal na aktibidad

44
00:03:03,766 --> 00:03:05,476
sa mga makinarya.

45
00:03:05,560 --> 00:03:07,520
Konting lakad mo lang,

46
00:03:07,604 --> 00:03:11,316
makakakita ka
ng cookies o chips o softdrink.

47
00:03:11,399 --> 00:03:14,986
Nasa genes natin
ang maghanap ng taba, asin, at asukal

48
00:03:15,069 --> 00:03:16,779
pati magpahinga lagi.

49
00:03:16,863 --> 00:03:20,950
Nagmula tayo sa panahon
ng kahirapan at kakapusan

50
00:03:21,034 --> 00:03:26,122
tungo sa buhay
na may ginhawa at kalabisan.

51
00:03:26,623 --> 00:03:30,043
Tingin ko, biktima tayo ng kapaligiran.

52
00:03:30,543 --> 00:03:34,714
Konektado ito sa ideyang
kung gusto nating mas malusog ang US,

53
00:03:34,797 --> 00:03:37,634
dapat mahubog natin ang kapaligiran

54
00:03:37,717 --> 00:03:43,181
tulad ng mga lugar
na may mahahaba ang buhay sa mundo.

55
00:03:43,264 --> 00:03:45,391
Ibig sabihin, Blue Zones.

56
00:03:57,028 --> 00:03:59,822
Matapos tuklasin lahat ng Blue Zone

57
00:03:59,906 --> 00:04:02,992
at kolektahin ang napakaraming research,

58
00:04:03,076 --> 00:04:05,954
dala ang maraming taon ng obserbasyon,

59
00:04:06,037 --> 00:04:08,623
kahit magkakaibang lugar ito,

60
00:04:08,706 --> 00:04:11,042
may lilitaw na pattern.

61
00:04:14,170 --> 00:04:17,548
Saan man may mahahaba ang buhay sa mundo,

62
00:04:17,632 --> 00:04:22,637
paulit-ulit makikita
ang pare-parehong bagay.

63
00:04:22,720 --> 00:04:25,390
Ang una, di sila nag-eehersisyo.

64
00:04:25,890 --> 00:04:28,559
Tuwing pupunta sa trabaho o sa kaibigan

65
00:04:28,643 --> 00:04:30,853
o kakain sa labas, naglalakad.

66
00:04:30,937 --> 00:04:31,980
Naghahardin

67
00:04:32,063 --> 00:04:35,942
kaya may low-intensity silang
marahang pisikal na aktibidad.

68
00:04:36,025 --> 00:04:40,238
Walang mekanikal na pampadali
ng mga gawaing bahay o bakuran.

69
00:04:41,072 --> 00:04:43,074
Ang punto, natural ang galaw nila.

70
00:04:43,157 --> 00:04:46,369
Naniniwala akong
mas marami silang pisikal na aktibidad

71
00:04:46,452 --> 00:04:47,996
kaysa kung mag-gym sila.

72
00:04:48,079 --> 00:04:52,458
Susi ito sa kalusugan. Mabilis na galaw.

73
00:04:53,042 --> 00:04:54,043
Hanep!

74
00:04:56,838 --> 00:04:58,381
Tama ang pananaw nila.

75
00:04:58,881 --> 00:05:01,968
Pare-pareho lang tayong may stress

76
00:05:02,051 --> 00:05:04,429
pero may araw-araw silang ritwal

77
00:05:04,512 --> 00:05:08,641
na pampaalis ng stress
at pamamagang kasama nito.

78
00:05:08,725 --> 00:05:11,185
Masasabi kong mapayapa ako.

79
00:05:11,269 --> 00:05:13,771
Walang magagawa ang pag-aalala.

80
00:05:14,355 --> 00:05:16,899
May pananampalatayang komunidad

81
00:05:16,983 --> 00:05:18,234
at nagpapakita sila.

82
00:05:18,735 --> 00:05:20,069
Umiidlip sila.

83
00:05:20,820 --> 00:05:22,071
May happy hour sila.

84
00:05:22,822 --> 00:05:25,658
May bokabularyo para sa pakay ng buhay.

85
00:05:25,742 --> 00:05:27,869
Sa Okinawa, ikigai.

86
00:05:27,952 --> 00:05:30,163
Sa Costa Rica, plan de vida.

87
00:05:30,246 --> 00:05:33,249
Alam nila kung bakit gigising sa umaga

88
00:05:33,333 --> 00:05:36,461
at araw-araw
ginagamit ang mga biyaya nila.

89
00:05:38,838 --> 00:05:41,049
Pagdating sa pagkain, ang mahalaga

90
00:05:41,132 --> 00:05:44,010
ay enjoy silang kumain nang masarap.

91
00:05:44,093 --> 00:05:49,390
Karamihan ay wholefood
at plant-based tulad ng whole grains,

92
00:05:49,474 --> 00:05:50,391
mga gulay,

93
00:05:50,475 --> 00:05:52,143
mga kamote,

94
00:05:52,226 --> 00:05:53,144
nuts.

95
00:05:53,227 --> 00:05:56,606
Beans yata ang pundasyon
ng pampahaba ng buhay.

96
00:05:56,689 --> 00:05:59,025
Ang maganda, may konting wine.

97
00:05:59,108 --> 00:06:01,402
Anong tsaa ang mainam araw-arawin?

98
00:06:02,403 --> 00:06:03,237
Wine.

99
00:06:05,406 --> 00:06:07,909
Tungkol din ito sa di nila kinakain.

100
00:06:07,992 --> 00:06:10,703
May henyong kasabihan sa Okinawa,

101
00:06:10,787 --> 00:06:12,288
"hara hachi bu"

102
00:06:12,372 --> 00:06:15,875
na paalalang huminto pag 80% nang busog.

103
00:06:15,958 --> 00:06:17,752
Kasalo nila ang pamilya.

104
00:06:17,835 --> 00:06:20,213
Nagpapasalamat bago kumain.

105
00:06:20,296 --> 00:06:21,756
Mahinahon sila

106
00:06:21,839 --> 00:06:24,384
kasi may usapan sila ng pagkain nila.

107
00:06:24,467 --> 00:06:27,387
Kaya di sila basta kain lang nang kain.

108
00:06:28,888 --> 00:06:31,015
Pinakamahalaga ang pagkonekta.

109
00:06:31,099 --> 00:06:33,851
Mukhang 50% ito ng pampahaba ng buhay,

110
00:06:33,935 --> 00:06:35,853
ang inuuna ang pamilya.

111
00:06:36,437 --> 00:06:39,607
Nasa malapit lang ang tumatandang magulang

112
00:06:39,690 --> 00:06:42,026
kaysa ipasok sa retirement home.

113
00:06:42,110 --> 00:06:46,072
Naglalaan ng panahon
sa relasyon kaya nagtatagal.

114
00:06:46,155 --> 00:06:47,698
Gano'n din sa anak

115
00:06:47,782 --> 00:06:50,910
kaya di sila pinapasok sa retirement home.

116
00:06:51,411 --> 00:06:55,665
Espesyal din ang tutok
sa malalapit na kaibigan.

117
00:06:55,748 --> 00:06:57,917
Ang tawag dito sa Okinawa ay moai

118
00:06:58,000 --> 00:07:01,838
o barkada nilang habambuhay inaaruga.

119
00:07:01,921 --> 00:07:04,549
Malaking sekreto ang may tamang kaibigang

120
00:07:04,632 --> 00:07:07,677
tutulong na gawin nila ang tama

121
00:07:07,760 --> 00:07:09,887
at iwasan ang mali

122
00:07:09,971 --> 00:07:14,142
para di sila magkasakit
na magpapaikli ng buhay.

123
00:07:16,644 --> 00:07:18,688
Kaya alam ko, walang duda,

124
00:07:18,771 --> 00:07:22,275
na ang pare-parehong bagay
ng limang Blue Zone ay epektibo!

125
00:07:24,444 --> 00:07:28,156
Kailangan ko lang itong mapatunayan.

126
00:07:35,455 --> 00:07:38,082
Pagkatapos magsalita ng mayor, ikaw na…

127
00:07:38,791 --> 00:07:39,625
Sige, ayos.

128
00:07:39,709 --> 00:07:41,002
-Ha?
-Sige.

129
00:07:41,752 --> 00:07:43,129
Handa na kayo?

130
00:07:44,672 --> 00:07:50,720
Ang layunin nito ay magbigay
ng dagdag na 10,000 taong mabuhay.

131
00:07:50,803 --> 00:07:54,515
Ang laking numero.
Ano'ng ibig sabihin nito?

132
00:07:54,599 --> 00:07:57,935
Ang layunin ay bigyan ang taga-Albert Lea

133
00:07:58,019 --> 00:08:00,146
ng dalawang taong dagdag sa buhay.

134
00:08:00,855 --> 00:08:03,524
Noong 2009, naisip ko,

135
00:08:03,608 --> 00:08:06,986
kunin ko kaya
ang mga natutunan sa Blue Zones

136
00:08:07,069 --> 00:08:08,446
at gawin ito sa US

137
00:08:08,529 --> 00:08:12,533
sa komunidad na talagang kailangan nito?

138
00:08:13,034 --> 00:08:16,579
Nakipag-usap ako sa mga eksperto.

139
00:08:16,662 --> 00:08:18,915
Sabi nila, "Kung gagawa ng Blue Zone,

140
00:08:18,998 --> 00:08:21,292
sa 20,000 kataong lungsod."

141
00:08:21,375 --> 00:08:24,378
Sapat 'yon para magkamunisipyo.

142
00:08:24,962 --> 00:08:29,383
Pinili namin ang 18,000 kataong
lungsod na Albert Lea, Minnesota.

143
00:08:29,967 --> 00:08:31,427
Gaya ng ibang bayan,

144
00:08:31,511 --> 00:08:35,389
kita rito ang estado ng kalusugan sa US

145
00:08:35,473 --> 00:08:38,434
pero pwedeng may magandang simula rito.

146
00:08:39,310 --> 00:08:41,354
'Yong unang araw sa Albert Lea,

147
00:08:41,437 --> 00:08:45,566
nagpresenta ako sa mga lider ng bayan.

148
00:08:45,650 --> 00:08:48,694
Magmumukha at ramdam nilang mas bata sila.

149
00:08:48,778 --> 00:08:52,740
Dapat hahaba ang buhay
at bababa ang bilang ng sakit sa puso.

150
00:08:52,823 --> 00:08:54,575
Medyo lito sila.

151
00:08:54,659 --> 00:08:56,369
Pinagpawisan ako.

152
00:08:56,452 --> 00:08:58,371
Akala ko, di naintindihan.

153
00:08:58,454 --> 00:09:00,206
May tanong ba?

154
00:09:03,459 --> 00:09:08,297
Tanda ko 'yong salesman
ng State Farm Insurance. Matangkad.

155
00:09:08,381 --> 00:09:12,885
Tumayo at sinabing,
"Kailangan ito ng lungsod."

156
00:09:12,969 --> 00:09:17,223
Si Bob Graham,
isa pang kampeon ng lungsod,

157
00:09:17,306 --> 00:09:21,644
medyo matanda, sabi niya,
"Dapat nating gawin ito."

158
00:09:21,727 --> 00:09:26,023
Pag sinabi ng mga lider,
parang domino ang galaw niyan.

159
00:09:33,406 --> 00:09:36,033
Gumawa kami ng True Vitality Test

160
00:09:36,117 --> 00:09:38,703
na pangkalkula
ng average na haba ng buhay.

161
00:09:39,287 --> 00:09:41,622
Inalam namin ang BMI, kinakain,

162
00:09:41,706 --> 00:09:44,125
at ibang ugali nila sa kalusugan.

163
00:09:44,208 --> 00:09:46,544
Panimulang punto ito.

164
00:09:46,627 --> 00:09:51,215
May plano kaming baguhin ang kapaligiran

165
00:09:51,299 --> 00:09:52,300
nang unti-unti.

166
00:09:52,800 --> 00:09:55,469
Nalaman ko sa limang Blue Zone

167
00:09:55,553 --> 00:09:58,598
ang ginagawa para mapahaba ang buhay.

168
00:09:58,681 --> 00:10:01,267
Mahusay kumain. Natural gumalaw.

169
00:10:01,350 --> 00:10:04,228
Tama ang pananaw.
Alam kung paano kumonekta.

170
00:10:05,646 --> 00:10:10,234
Pero ang malaking ideya
ay paano isasakatuparan ito.

171
00:10:11,235 --> 00:10:13,863
Una naming sinubukan ang moai.

172
00:10:14,572 --> 00:10:19,827
Pinaggrupo-grupo namin
ang mga taga-Albert Lea.

173
00:10:19,910 --> 00:10:23,205
Di ko alam kung papatok. Wala akong ideya.

174
00:10:23,289 --> 00:10:26,125
Naghamon ako. "Sa loob ng sampung linggo,

175
00:10:26,208 --> 00:10:27,918
sabay-sabay kayong maglakad."

176
00:10:28,002 --> 00:10:31,172
Alam mo, pagkalipas
ng ilang taon, napabalitang

177
00:10:31,255 --> 00:10:35,259
halos kalahati
ng pagkakaibigang ito ay tumagal,

178
00:10:35,343 --> 00:10:38,012
salamat sa mga moai.

179
00:10:38,095 --> 00:10:42,141
Makikilala mo kaya sila
sa labas ng grupong ito?

180
00:10:42,224 --> 00:10:44,268
Sa tingin ko, hindi.

181
00:10:44,352 --> 00:10:46,270
-Bagong kaibigan?
-Bagong-bago.

182
00:10:47,855 --> 00:10:51,942
Lahat ng Blue Zone na ito
ay may bokabularyo ng pakay.

183
00:10:52,026 --> 00:10:55,905
Turo ng Loma Linda
ang kapangyarihan ng pagboboluntaryo

184
00:10:55,988 --> 00:10:57,865
at pag-aruga sa iba.

185
00:10:57,948 --> 00:11:02,995
Agad kaming nag-ayos
ng mga tsansa sa pagboboluntaryo nila.

186
00:11:03,079 --> 00:11:06,248
Bumababa ang sakit sa puso
ng mga nagboboluntaryo.

187
00:11:06,332 --> 00:11:08,084
Mas mababa ang timbang nila.

188
00:11:08,167 --> 00:11:12,713
Mas mababa ang gastos nila sa healthcare.

189
00:11:12,797 --> 00:11:15,591
Kasunod nito ang polisiya sa pagkain.

190
00:11:16,384 --> 00:11:19,053
Mas lulusog na ang laman ng grocery

191
00:11:19,136 --> 00:11:21,138
at ihahain sa restaurant.

192
00:11:24,225 --> 00:11:25,393
At sa wakas,

193
00:11:25,476 --> 00:11:29,605
may malaking kalye silang naghihingalo na.

194
00:11:30,314 --> 00:11:34,276
Sa mga kapaligiran
ng tirahan sa Albert Lea,

195
00:11:34,360 --> 00:11:37,655
walang malalakaran papuntang downtown.

196
00:11:38,239 --> 00:11:42,159
Nagtulungan kami
para mas madaling lakaran at tirahan ito.

197
00:11:42,243 --> 00:11:43,661
Nagpa-bike lane kami.

198
00:11:43,744 --> 00:11:46,956
Naglagay ng malalakaran sa gilid ng lake.

199
00:11:47,039 --> 00:11:53,504
Nagpabangketa para makalakad ang tao
mula sa mga tirahan papuntang downtown.

200
00:11:54,922 --> 00:11:57,591
MAKALIPAS ANG ISANG TAON

201
00:11:57,675 --> 00:12:00,469
Nagpa-True Vitality Test ulit kami.

202
00:12:00,553 --> 00:12:05,182
Nalaman naming tumaas pa
ang haba ng buhay sa inaasahan namin.

203
00:12:05,266 --> 00:12:07,435
Natuwa pa rito ang mga tao

204
00:12:07,518 --> 00:12:10,730
kaya na-media pa ito sa buong bansa.

205
00:12:10,813 --> 00:12:12,356
Mas humusay ito.

206
00:12:12,440 --> 00:12:16,110
Dalawang taon lang
ang inaasahan. Pero nadagdag…

207
00:12:16,193 --> 00:12:19,029
-Mga 3.1 taon. Hanep.
-Dagdag ng 3.1 taon!

208
00:12:19,113 --> 00:12:22,366
TAGUMPAY ANG PAMPALUSOG SA ALBERT LEA

209
00:12:22,450 --> 00:12:25,536
LUMUSOG AT HUMABA
ANG BUHAY SA BAYAN NG MINNESOTA

210
00:12:25,619 --> 00:12:28,038
PINAHABA ANG BUHAY NG MGA RESIDENTE

211
00:12:30,374 --> 00:12:35,045
Ngayon, alam nang pwedeng gumawa
ng Blue Zone sa maliit na bayan sa US.

212
00:12:35,629 --> 00:12:38,090
Pwede kaya sa buong bansa?

213
00:12:38,758 --> 00:12:41,594
Dinala ako niyan
sa kabilang panig ng planeta.

214
00:12:41,677 --> 00:12:46,390
Nakakita ako ng islang
pwedeng Blue Zone ng hinaharap,

215
00:12:46,474 --> 00:12:49,059
isang Blue Zone 2.0.

216
00:12:59,320 --> 00:13:02,156
Ang Singapore ay pinasadyang lipunan.

217
00:13:02,823 --> 00:13:05,534
Maliit na isla ito sa Southeast Asia,

218
00:13:05,618 --> 00:13:08,871
48 kilometrong haba
at 25 kilometrong lapad.

219
00:13:09,371 --> 00:13:11,624
Complex itong urban na lungsod,

220
00:13:11,707 --> 00:13:16,921
puro futuristic na gusali
at 5.8 milyon ang residente.

221
00:13:18,255 --> 00:13:22,760
Sila ang may pinakamasasayang
tao sa mundo sa maraming bagay.

222
00:13:22,843 --> 00:13:24,595
Isa rin sa pinakamayaman.

223
00:13:25,095 --> 00:13:29,016
Ang nakakamangha
ay pag binalikan ang isang henerasyon.

224
00:13:29,099 --> 00:13:34,814
Pangingisda lang dito noon
at mababa ang haba ng buhay.

225
00:13:34,897 --> 00:13:36,732
Ayon sa pag-aaral,

226
00:13:36,816 --> 00:13:41,153
pinakamalusog ang haba
ng buhay nila sa buong mundo.

227
00:13:42,029 --> 00:13:46,033
Malusog ditong mabuhay,
walang sakit o kapansanan.

228
00:13:51,372 --> 00:13:53,457
Dr. Chow, matanong kita.

229
00:13:53,541 --> 00:13:55,876
Andito tayo sa Singapore

230
00:13:55,960 --> 00:13:58,254
kasi ayon sa pag-aaral,

231
00:13:58,337 --> 00:14:01,674
pinakamahaba
ang malusog na buhay ng tao rito.

232
00:14:02,216 --> 00:14:05,261
Isa kang napakagandang halimbawa.

233
00:14:05,344 --> 00:14:08,973
Edad 93 ka na pero nag-oopera pa.

234
00:14:09,056 --> 00:14:10,683
Nagka-calligraphy pa.

235
00:14:10,766 --> 00:14:13,561
Paano ipapaliwanag
ang nakakabilib mong sigla?

236
00:14:13,644 --> 00:14:17,106
Di ko inaasahang mabuhay nang matagal.

237
00:14:17,189 --> 00:14:18,566
Enjoy ako sa trabaho.

238
00:14:19,066 --> 00:14:22,027
Nanggagamot ako tapos natutuwa ako.

239
00:14:22,736 --> 00:14:25,281
Ano'ng gagawin natin?

240
00:14:26,198 --> 00:14:28,951
-Tingnan ang blood pressure mo.
-Sige. Dapat…

241
00:14:29,034 --> 00:14:29,869
Napakagaling!

242
00:14:29,952 --> 00:14:31,120
Mabuti! Ano?

243
00:14:31,203 --> 00:14:35,124
Standard kang 122 over 80.

244
00:14:35,207 --> 00:14:36,500
-Mabuti.
-Oo.

245
00:14:36,584 --> 00:14:39,461
Kung gusto kong umabot ng 100,

246
00:14:39,545 --> 00:14:42,089
ano'ng mapapayo mo?

247
00:14:42,172 --> 00:14:45,843
-Magsikap araw-araw, maging tapat.
-Oo.

248
00:14:46,468 --> 00:14:47,970
Magsikap, maging tapat.

249
00:14:48,053 --> 00:14:50,598
Pinakamahalaga, magpakumbaba.

250
00:14:50,681 --> 00:14:52,558
-Magpakumbaba.
-Di ito madali.

251
00:14:53,058 --> 00:14:58,272
Magaling ka raw sa tennis.
Nalaman kong sa lahat ng sports,

252
00:14:58,772 --> 00:15:02,109
mas hahaba ang buhay ng mga nagti-tennis.

253
00:15:02,192 --> 00:15:03,986
Para sa tennis 'yan?

254
00:15:04,069 --> 00:15:05,654
Hindi, sa karaoke.

255
00:15:05,738 --> 00:15:07,406
-Karaoke?
-Oo.

256
00:15:07,489 --> 00:15:10,284
Hanep. Magaling ka sa lahat.

257
00:15:11,035 --> 00:15:14,788
Mga 20 taon kong
hinanap ang mga Blue Zone.

258
00:15:14,872 --> 00:15:16,081
Karamihan dito,

259
00:15:16,165 --> 00:15:20,252
daang taon o milenyang kultura na.

260
00:15:20,336 --> 00:15:25,674
Mas konti ng 20 taon ang haba
ng buhay noong 1960s kaysa ngayon.

261
00:15:25,758 --> 00:15:28,761
-Oo.
-Paano ito nagawa ng Singapore?

262
00:15:28,844 --> 00:15:30,804
Wala kaming likas na yaman.

263
00:15:30,888 --> 00:15:33,641
Tao ang likas na yaman namin.

264
00:15:33,724 --> 00:15:37,937
Politika ang nagpapabuti ng buhay ng tao.

265
00:15:38,020 --> 00:15:42,524
Kaya sa Singapore,
napakabigat ng parusa sa droga

266
00:15:42,608 --> 00:15:44,944
at sa mga may dalang baril

267
00:15:45,027 --> 00:15:48,572
para di matakot ang mga tao.

268
00:15:48,656 --> 00:15:50,282
Pero di lang 'yon.

269
00:15:50,366 --> 00:15:52,701
May kasabihan sa civil service.

270
00:15:52,785 --> 00:15:57,247
"Ang polisiya ay pagpapatupad.
Ang pagpapatupad ay polisiya."

271
00:15:57,873 --> 00:16:00,209
Gumagana ang Singapore sa pagkalabit.

272
00:16:00,876 --> 00:16:03,587
May laban dito sa diabetes, halimbawa.

273
00:16:03,671 --> 00:16:07,549
Masyadong maasukal
ang mga tao. Mali ang kinakain.

274
00:16:07,633 --> 00:16:11,345
Ano'ng gagawin?
Ano'ng ginagawa ng gobyerno?

275
00:16:11,428 --> 00:16:14,223
Tutulong silang tulungan ang sarili mo.

276
00:16:23,148 --> 00:16:24,400
Sa nakaraan,

277
00:16:24,483 --> 00:16:27,152
di ganoon kalusog
ang pagkain sa Singapore.

278
00:16:27,236 --> 00:16:28,404
May junk food.

279
00:16:28,487 --> 00:16:31,115
Mamantika at maasukal ang pagkain.

280
00:16:31,615 --> 00:16:36,286
Pero nagawa nilang baguhin ang kapaligiran

281
00:16:36,370 --> 00:16:39,456
kaya mas madaling pumili ng malusog.

282
00:16:39,540 --> 00:16:42,668
Halimbawa, mas malusog
ang brown kaysa puting kanin.

283
00:16:42,751 --> 00:16:46,922
Mas marami itong fiber
kaya may subsidy sila nito

284
00:16:47,006 --> 00:16:49,174
para mas abot-kaya at sumikat.

285
00:16:51,635 --> 00:16:53,637
Softdrink at matatamis na inumin

286
00:16:53,721 --> 00:16:57,516
ang unang
pinanggagalingan ng refined sugar.

287
00:16:57,599 --> 00:16:59,309
May kasunduan ang Singapore

288
00:16:59,393 --> 00:17:02,438
na limitahan ang asukal sa softdrink.

289
00:17:02,521 --> 00:17:06,150
Di ito maiisip sa mga lugar tulad ng US.

290
00:17:08,110 --> 00:17:11,196
May programa rin sa mga nagtitinda

291
00:17:11,280 --> 00:17:13,073
na "hawker" ang tawag.

292
00:17:13,157 --> 00:17:16,368
Dapat ipaskil
kung may tindang malusog na pagkain

293
00:17:16,452 --> 00:17:20,497
para makita ng customer
na gusto ng masustansiya.

294
00:17:20,581 --> 00:17:23,417
Gumagawa sila ng kapaligirang

295
00:17:23,500 --> 00:17:26,003
may pagkalabit at paalalang

296
00:17:26,086 --> 00:17:29,590
ang mas malusog ang mas pipiliing pagkain.

297
00:17:37,598 --> 00:17:41,518
Ito ang bansang
may pinakamaraming tao sa mundo.

298
00:17:41,602 --> 00:17:44,772
Rush hour na pero walang traffic.

299
00:17:44,855 --> 00:17:47,941
Oo, kasi mahal ang mga kotse.

300
00:17:48,025 --> 00:17:51,487
Ang kotseng ito ay $100,000 sa US.

301
00:17:51,570 --> 00:17:54,156
Magkano ito sa Singapore?

302
00:17:54,239 --> 00:17:55,157
Mga 250,000.

303
00:17:55,240 --> 00:17:57,576
-Dalawa't kalahating mas mahal.
-Tama.

304
00:17:57,659 --> 00:18:00,704
Dapat pang magbayad
sa karapatang magmaneho?

305
00:18:00,788 --> 00:18:02,039
-Oo.
-Magkano?

306
00:18:02,122 --> 00:18:06,335
Ngayon, halos 100,000 Singapore dollars.

307
00:18:06,418 --> 00:18:08,253
Papel lang, wala pang kotse.

308
00:18:09,254 --> 00:18:11,632
Lagi ko itong naririnig. Ang tanong,

309
00:18:11,715 --> 00:18:15,344
"May ganansiya ba
sa sobrang mahal na mga kotse?"

310
00:18:15,427 --> 00:18:18,972
Para maintindihan ko,
dapat palang tingnan ang US.

311
00:18:19,765 --> 00:18:23,185
Pagkatapos ng World War II,
gumanda ang ekonomiya natin

312
00:18:23,268 --> 00:18:27,272
kaya nagtayo ng pabahay
sa may labas ng lungsod.

313
00:18:27,815 --> 00:18:31,110
Para marating ang suburb,
gumawa tayo ng mga highway.

314
00:18:31,735 --> 00:18:37,825
Humaba ang minamaneho
kaya umasa tayo sa mga kotse.

315
00:18:38,492 --> 00:18:41,912
Sabi ng American Dream,
magkakabahay ka at kotse

316
00:18:41,995 --> 00:18:44,164
at magmaneho sa trabaho sa lungsod.

317
00:18:44,248 --> 00:18:49,128
Ang resulta, ang kalyeng dating pantao

318
00:18:49,211 --> 00:18:52,798
ay pinalawak para maging pangkotse.

319
00:18:52,881 --> 00:18:56,260
Mas doble ang tagal natin ngayon sa kotse

320
00:18:56,343 --> 00:18:57,845
kaysa noong 1980s.

321
00:18:57,928 --> 00:19:01,807
Maganda ito sa kompanya
ng kotse at mga fast food restaurant.

322
00:19:01,890 --> 00:19:03,725
Benta ito sa atin.

323
00:19:04,726 --> 00:19:08,272
Sa paglaki ng Singapore,
naisip nila ang katulad na isyu

324
00:19:08,355 --> 00:19:11,525
sa paglaki
ng populasyon ng maliit na isla.

325
00:19:12,609 --> 00:19:14,987
Kung dalawa ang kotse ng lahat,

326
00:19:15,070 --> 00:19:18,574
may sampung milyong
kotse sa maliit na lupang ito.

327
00:19:18,657 --> 00:19:20,200
Ano'ng itsura no'n?

328
00:19:21,410 --> 00:19:22,578
Magulong traffic.

329
00:19:26,373 --> 00:19:28,125
Walang mararating!

330
00:19:29,459 --> 00:19:32,504
Sa US, mga 80% ang may kotse.

331
00:19:32,588 --> 00:19:34,882
Dito, halos 11% lang.

332
00:19:34,965 --> 00:19:38,844
Pero di problema ang pag-andar ng mga tao.

333
00:19:38,927 --> 00:19:41,263
Mahusay ang pampublikong sakayan.

334
00:19:41,346 --> 00:19:43,140
Saan ka man nakatira,

335
00:19:43,223 --> 00:19:46,518
may sampu o 15 minutong
layo na istasyon ng tren.

336
00:19:48,562 --> 00:19:52,858
Malawak at naaabot
ang pampublikong sakayan ng Singapore.

337
00:19:52,941 --> 00:19:55,819
Halos kalahati ng populasyon ang gumagamit

338
00:19:55,903 --> 00:20:01,450
araw-araw kumpara sa average ng US na 5%.

339
00:20:01,533 --> 00:20:05,370
Binibisikleta nila papuntang tren at bus

340
00:20:05,454 --> 00:20:08,665
sa daanang may bubong
na bayad ng tax sa kotse.

341
00:20:08,749 --> 00:20:12,628
Tagos ito sa mga 350 park ng isla.

342
00:20:12,711 --> 00:20:15,964
May programang pang-ehersisyo ang gobyerno

343
00:20:16,048 --> 00:20:18,425
na bubuo ng komunidad at pagkakaibigan

344
00:20:19,134 --> 00:20:23,722
dahil lang mas inuuna ang tao kaysa kotse.

345
00:20:39,154 --> 00:20:41,198
Lagi ka bang ganito kalusog?

346
00:20:41,281 --> 00:20:44,701
Galing akong Hong Kong.
Walang ganitong pang-sports.

347
00:20:46,662 --> 00:20:50,666
Pagdating ko sa Singapore,
nakita ko ang mga pang-sports kahit saan

348
00:20:50,749 --> 00:20:53,085
kaya nagsimula akong gumamit nito.

349
00:20:53,168 --> 00:20:55,420
Sa bawat pabahay, may pang-ehersisyo.

350
00:20:55,504 --> 00:20:59,424
Hinihikayat kaming
mag-ehersisyo ng gobyerno.

351
00:21:00,300 --> 00:21:03,762
Paano umiikot? May kotse kayo?

352
00:21:03,845 --> 00:21:08,058
Naglalakad ako
papuntang mga istasyon ng subway.

353
00:21:08,642 --> 00:21:10,394
Nagsa-subway ako patrabaho.

354
00:21:10,477 --> 00:21:13,522
Ilang kilometro
ang nilalakad mo kada araw?

355
00:21:13,605 --> 00:21:14,940
Higit 10,000 hakbang.

356
00:21:15,440 --> 00:21:19,778
Halos anim na kilometro,
isa't kalahating oras siguro.

357
00:21:20,737 --> 00:21:24,700
Nakakatatlong beses ka
ng dami ng pisikal na aktibidad

358
00:21:24,783 --> 00:21:26,660
kaysa sa pag-ehersisyo.

359
00:21:27,744 --> 00:21:29,079
Napakasuwerte namin.

360
00:21:37,337 --> 00:21:39,256
Ang isa pang aliw sa Singapore

361
00:21:39,339 --> 00:21:42,926
ay higit 80% ng tao
ang may sariling bahay.

362
00:21:43,010 --> 00:21:45,595
Pag kanila ang bahay, mas iingatan ito.

363
00:21:45,679 --> 00:21:48,598
Inaaruga ang kapitbahay.
Gumaganda ang komunidad.

364
00:21:49,099 --> 00:21:52,477
Isang pambihirang
halimbawa ang Kampung Admiralty,

365
00:21:53,770 --> 00:21:57,899
isang abot-kayang pabahay
na may subsidy ng gobyerno.

366
00:21:57,983 --> 00:22:02,821
Ginawa ito para magkabahay
ang mga higit sa edad 55.

367
00:22:04,489 --> 00:22:08,785
Ito ay kampung o "nayon" sa wikang Malay.

368
00:22:09,870 --> 00:22:14,374
Ang vision ng team noon,
paano gagawa ng kampung dito?

369
00:22:14,958 --> 00:22:17,919
Ang simpleng konsepto
ay parang club sandwich…

370
00:22:18,003 --> 00:22:20,172
-Club sandwich?
-Oo, club sandwich.

371
00:22:20,255 --> 00:22:24,968
Patayong naka-layer ang mga gagamit.

372
00:22:25,052 --> 00:22:27,721
Sa itaas, apartment ng matatanda.

373
00:22:27,804 --> 00:22:29,931
Naka-landscape ang mga rooftop.

374
00:22:30,015 --> 00:22:33,101
Tutulong itong
maging aktibo ang matatanda.

375
00:22:33,185 --> 00:22:35,937
Medical center ang ikalawang layer.

376
00:22:36,021 --> 00:22:38,315
Pampublikong plaza ang ibabang layer.

377
00:22:38,398 --> 00:22:42,736
Dito pwedeng magkita-kita ang mga tao.

378
00:22:42,819 --> 00:22:44,321
Ang mga nakatira rito,

379
00:22:44,404 --> 00:22:47,908
dadaan sa gusaling ito
para makasakay sa tren.

380
00:22:47,991 --> 00:22:50,786
Madaling puntahan
kung nakapampublikong sakayan?

381
00:22:50,869 --> 00:22:53,538
Hindi sa tinutulak mo sila.

382
00:22:54,164 --> 00:22:55,707
Sama-samang pagkalabit.

383
00:22:55,791 --> 00:22:58,794
Gagawa ka ng lugar
na pwede silang magkita-kita.

384
00:22:58,877 --> 00:22:59,961
Tama.

385
00:23:00,045 --> 00:23:05,342
Pag naisip ko
ang Costa Rica, Okinawa, o Sardinia,

386
00:23:06,134 --> 00:23:08,428
nakatira sila sa nayon.

387
00:23:08,512 --> 00:23:10,639
Malapit sila sa kalikasan.

388
00:23:10,722 --> 00:23:12,849
May ugnayan ang matanda at bata.

389
00:23:12,933 --> 00:23:16,770
May center na may mga kainan.

390
00:23:16,853 --> 00:23:18,397
Nakakapanggaling 'yon

391
00:23:18,480 --> 00:23:23,402
pero minsan,
mahirap itong mabilang ng siyensiya.

392
00:23:23,485 --> 00:23:26,655
May pag-aaral nang nagpakitang

393
00:23:26,738 --> 00:23:33,245
ang mga kaswal nating
pakikisalamuha sa kartero,

394
00:23:33,328 --> 00:23:35,747
sa nakasalubong sa istasyon ng bus,

395
00:23:35,831 --> 00:23:37,457
mga barista,

396
00:23:37,541 --> 00:23:41,336
mas may ambag sa pampahaba
ng buhay kaysa diyeta at ehersisyo.

397
00:23:41,420 --> 00:23:43,755
Tingin ko, nakakaligtaan ng tao

398
00:23:43,839 --> 00:23:46,967
na ang lungkot
ay mula sa ating kapaligiran.

399
00:23:47,050 --> 00:23:50,846
Dahil nasa kapaligiran ako,
ibang-iba ito sa nakaraan.

400
00:23:50,929 --> 00:23:54,015
Masyadong urban ang tirahan natin.

401
00:23:54,099 --> 00:23:58,478
Dapat gumawa ng prototype
para sa kasalukuyan at hinaharap.

402
00:24:06,403 --> 00:24:08,613
Bago ako magretiro,

403
00:24:08,697 --> 00:24:10,866
isa raw sa mga gagawin

404
00:24:10,949 --> 00:24:15,495
ay wag umupo at manood ng TV lagi.

405
00:24:15,579 --> 00:24:19,332
Para kang couch potato raw.

406
00:24:20,000 --> 00:24:24,087
Alam kong dapat aktibo pa rin
ang parehong katawan at isip ko.

407
00:24:24,171 --> 00:24:26,339
Dapat makihalubilo ako.

408
00:24:26,423 --> 00:24:27,340
Gusto ko 'yan.

409
00:24:27,424 --> 00:24:31,052
Walang nabubuhay
para sa sarili lang, di ba?

410
00:24:31,136 --> 00:24:33,472
Dapat may kasama ka

411
00:24:33,555 --> 00:24:34,931
para sumaya.

412
00:24:35,015 --> 00:24:37,350
Darating tayo sa susunod na elemento.

413
00:24:37,434 --> 00:24:40,854
Kung di ka masaya,
di ka mabubuhay nang matagal.

414
00:24:42,898 --> 00:24:47,068
Walang silbi ang mamuhay
mag-isa. 'Yong wala kang kausap.

415
00:24:47,152 --> 00:24:49,696
-Nakatira ka kasama ang pamilya mo?
-Oo.

416
00:24:50,197 --> 00:24:55,410
Tingin mo, nakakatulong 'yon
sa pampahaba ng buhay mo?

417
00:24:55,494 --> 00:24:56,786
Oo, tiyak.

418
00:24:56,870 --> 00:25:01,208
Masaya silang andito ako.
Masaya akong andito ako.

419
00:25:01,291 --> 00:25:04,586
May oportunidad ako sa mga apo ko.

420
00:25:04,669 --> 00:25:08,089
Nagtuturo ako ng math sa kanila kasi…

421
00:25:08,173 --> 00:25:09,341
Tutor ka nila?

422
00:25:09,424 --> 00:25:11,384
Magaling ako sa math.

423
00:25:11,885 --> 00:25:15,430
Bilang kapalit,
tutulungan nila ako sa computer

424
00:25:15,514 --> 00:25:17,474
kasi tanga ako ro'n.

425
00:25:18,058 --> 00:25:21,269
Tanga sa computer? Ayos. May palitan kayo.

426
00:25:21,353 --> 00:25:22,354
Oo.

427
00:25:22,854 --> 00:25:26,525
Zero, dalawa? Anim na ito.

428
00:25:27,859 --> 00:25:29,528
Kasi times three.

429
00:25:30,237 --> 00:25:32,155
Ano'ng ambag ng ama mo…

430
00:25:32,239 --> 00:25:35,534
Tumutulong sa mga mas batang anak ko

431
00:25:36,368 --> 00:25:40,247
noong full-time pa ako. Part time na ako.

432
00:25:40,330 --> 00:25:45,168
Inuuwi niya ang mga bata pag ginagabi ako.

433
00:25:46,419 --> 00:25:48,380
Tinitiyak na nakapag-almusal

434
00:25:48,463 --> 00:25:51,675
kasi maaga akong aalis at namamadali sila.

435
00:25:51,758 --> 00:25:53,468
Pinapag-almusal niya

436
00:25:53,552 --> 00:25:56,555
bago ihatid sa eskuwela, para sa akin.

437
00:25:56,638 --> 00:25:59,099
Mahigpit akong ina. Ako ang…

438
00:25:59,182 --> 00:26:01,768
-Tiger mom?
-Stick mom ako.

439
00:26:01,851 --> 00:26:05,230
-Siya ang lolo carrot.
-Lolo carrot! Ganda!

440
00:26:05,313 --> 00:26:10,277
Sabi niya, "Kung maitama mo
lahat sa math, may isang dolyar ka."

441
00:26:10,360 --> 00:26:11,611
Gusto ko 'yan.

442
00:26:12,904 --> 00:26:16,658
Pag naging magulang kaya kayo,

443
00:26:16,741 --> 00:26:19,744
ititira n'yo ang magulang n'yo sa inyo?

444
00:26:20,870 --> 00:26:24,082
Oo, siguro.

445
00:26:24,165 --> 00:26:25,250
Siguro?

446
00:26:30,255 --> 00:26:34,593
Noong tinataguyod
ng mga ninuno ang Singapore,

447
00:26:34,676 --> 00:26:36,553
bata pa ang bansa.

448
00:26:36,636 --> 00:26:39,180
Mas maraming kabataan kaysa matatanda.

449
00:26:39,264 --> 00:26:42,017
Pero sa pagtanda ng lipunan,

450
00:26:42,767 --> 00:26:45,937
nagiging isyu
ang haba ng buhay at pagtanda.

451
00:26:46,021 --> 00:26:49,065
Magiging problema na ang pagtanda.

452
00:26:49,149 --> 00:26:52,527
Sa 2030, 25% ng populasyon,

453
00:26:52,611 --> 00:26:55,780
higit sa edad 65 ang isa sa apat.

454
00:26:56,948 --> 00:27:00,452
Ibig sabihin,
may epekto sa healthcare system.

455
00:27:00,535 --> 00:27:03,413
Sinusubukan naming ayusin ito.

456
00:27:03,955 --> 00:27:06,583
Naiisip na ng gobyerno

457
00:27:06,666 --> 00:27:10,879
kung paano mahikayat
ang mga anak na kunin ang magulang

458
00:27:10,962 --> 00:27:12,589
at alagaan sila.

459
00:27:12,672 --> 00:27:18,887
May polisiya ang gobyerno
ng Singapore, ang Proximity Housing Grant.

460
00:27:18,970 --> 00:27:23,558
Hinihikayat ang pamilyang
magkakalapit silang tumira.

461
00:27:23,642 --> 00:27:26,394
May pera kang makukuha

462
00:27:26,478 --> 00:27:31,399
kung magulang kang
titira malapit sa anak mo

463
00:27:31,483 --> 00:27:34,903
o anak kang pipili ng apartment

464
00:27:34,986 --> 00:27:37,656
sa pampublikong pabahay malapit sa inyo.

465
00:27:37,739 --> 00:27:41,159
Kung aalagaan ng anak ang magulang,

466
00:27:41,242 --> 00:27:44,204
di madalas magkakasakit ang mga tao.

467
00:27:44,996 --> 00:27:47,582
Sa pag-aaral na Aging Alone in America,

468
00:27:47,666 --> 00:27:49,834
sa 100 taong nakalipas,

469
00:27:49,918 --> 00:27:52,962
70% ng biyuda at biyudo sa US

470
00:27:53,046 --> 00:27:54,839
ay kinupkop ng pamilya nila.

471
00:27:54,923 --> 00:27:57,550
Ngayon, halos pareho na

472
00:27:57,634 --> 00:28:00,512
ang biyuda at biyudong mag-isa sa bahay.

473
00:28:00,595 --> 00:28:02,972
Ang Proximity Housing Grant ng Singapore

474
00:28:03,056 --> 00:28:06,017
ay panalo sa paglaban
ng ganitong kalakaran.

475
00:28:06,101 --> 00:28:10,939
Sa pagitan ng 2015 at 2018,
ang Housing Development Board

476
00:28:11,022 --> 00:28:14,025
ay nagsabing 11,000 ng residente

477
00:28:14,109 --> 00:28:18,405
ay bumili ng mga apartment
malapit sa magulang o may asawang anak

478
00:28:18,488 --> 00:28:21,908
sa tulong ng Proximity Housing Grant.

479
00:28:22,784 --> 00:28:28,790
Alam nating pag pinasok mo
ang magulang sa retirement home sa US,

480
00:28:28,873 --> 00:28:32,544
bababa ang haba ng buhay nila
ng dalawa hanggang anim na taon.

481
00:28:32,627 --> 00:28:36,548
Kaya may henyo sa ideyang ito.

482
00:28:36,631 --> 00:28:40,677
Di pinipilit
sina Mama at Papa na tumira sa 'yo.

483
00:28:40,760 --> 00:28:43,596
Hinihikayat silang tumira sa malapit.

484
00:28:43,680 --> 00:28:48,768
Di lang makakabuti sa pamilya,
nakakadagdag sa haba ng buhay.

485
00:28:52,564 --> 00:28:56,151
Kung titingin sa social media
o sa hashtag na longevity,

486
00:28:56,234 --> 00:28:59,904
sa US, lagi itong tungkol
sa mga anti-aging na gamot,

487
00:28:59,988 --> 00:29:02,490
mga programa sa diyeta at ehersisyo.

488
00:29:03,575 --> 00:29:07,245
Pero ang US ang pinakamaunlad na bansa

489
00:29:07,328 --> 00:29:09,122
sa kasaysayan ng mundo.

490
00:29:09,205 --> 00:29:12,417
Pero three-fourths
ay sobra sa timbang o napakataba.

491
00:29:12,500 --> 00:29:16,171
Bumagsak ang kaligayahan.
Bumaba ang haba ng buhay.

492
00:29:16,254 --> 00:29:19,382
Itong ginagawa
sa Singapore, pwedeng palakihin?

493
00:29:19,466 --> 00:29:21,176
Sa US, halimbawa…

494
00:29:22,469 --> 00:29:27,307
Alam mo, madalas kong sabihing
sadyang kakaiba ang Singapore.

495
00:29:33,938 --> 00:29:35,732
Maliit kaming bansa.

496
00:29:35,815 --> 00:29:39,527
City-state kami at nakakatulong ito.

497
00:29:39,611 --> 00:29:45,950
Pwede kaming
magka-free trade agreement, negosyasyon.

498
00:29:46,034 --> 00:29:51,122
Pero pwedeng mahiram ang ilang hakbang.

499
00:29:51,206 --> 00:29:56,544
Una, dapat may vision
at hangarin saka mga layunin.

500
00:29:56,628 --> 00:30:00,465
Dapat may mga tao kang tataya

501
00:30:00,965 --> 00:30:03,676
sa pagbibigay ng malusog na buhay,

502
00:30:03,760 --> 00:30:05,136
malusog na pamilya.

503
00:30:05,220 --> 00:30:09,098
Paano gagawin
itong public-private partnership?

504
00:30:10,683 --> 00:30:13,728
Tingin ko, kung masasabi sa taga-US

505
00:30:13,812 --> 00:30:17,690
na mapapababa mo
ang gastos nila sa healthcare,

506
00:30:17,774 --> 00:30:20,151
panalo na ang kalahati ng laban.

507
00:30:20,235 --> 00:30:23,363
Ekonomiyang argumento
para magkabenepisyo ang tao.

508
00:30:23,446 --> 00:30:25,865
-Tama.
-Napakalakas na ideya.

509
00:30:28,076 --> 00:30:33,373
Ang turo ng Singapore,
pwede ang pangmalawakang pagbabago.

510
00:30:33,456 --> 00:30:37,460
Naniniwala akong ang pinakamabisang tool

511
00:30:37,544 --> 00:30:40,964
sa paghubog ng mas malusog
na kapaligiran ay nasa polisiya.

512
00:30:41,047 --> 00:30:43,675
Dapat matutunan ito ng US.

513
00:30:44,551 --> 00:30:47,804
Dapat matukoy
ang magagandang polisiya at ipatupad.

514
00:30:55,854 --> 00:31:00,358
Matapos patunayang gumana ang Blue Zone
sa maliit na bayan ng Albert Lea,

515
00:31:00,441 --> 00:31:02,610
nagpasya akong palakihin ito.

516
00:31:03,152 --> 00:31:06,281
Ang mga insurance company pala

517
00:31:06,364 --> 00:31:09,492
pati mga ospital at pribadong foundation

518
00:31:09,576 --> 00:31:13,913
ay handang tumaya
sa pagpapalusog ng mga lungsod.

519
00:31:13,997 --> 00:31:17,250
Kinuha namin ang proyekto
ng Blue Zone mula Albert Lea

520
00:31:17,333 --> 00:31:19,586
at dinala sa mga beach ng Los Angeles

521
00:31:19,669 --> 00:31:21,296
at sa buong Iowa.

522
00:31:22,338 --> 00:31:25,008
Nagpapatuloy ang proyekto ng Blue Zone

523
00:31:25,091 --> 00:31:27,135
para mas lumusog sa lugar n'yo.

524
00:31:27,218 --> 00:31:30,638
Sa Fort Worth, tinaguriang Cowtown,

525
00:31:30,722 --> 00:31:34,767
dito mas nakitang
gagana ito kahit saan sa US.

526
00:31:36,185 --> 00:31:40,565
Nakilala namin ang mayor,
mga konsehal, superintendent ng eskuwela…

527
00:31:40,648 --> 00:31:44,152
Bumaba ng 6%
ang obesity sa kabataan sa Fort Worth.

528
00:31:44,235 --> 00:31:47,363
Ayon sa Gallup Poll
ng pinakamalusog na lungsod ng US,

529
00:31:47,447 --> 00:31:49,908
"Nagbabago na ang Cowtown."

530
00:31:52,619 --> 00:31:55,455
Paglipas ng limang taon,
nakalkula ng Gallup

531
00:31:55,538 --> 00:31:57,415
na nakatipid ang lungsod

532
00:31:57,498 --> 00:32:01,586
ng higit one-fourth
ng isang bilyon kada taon sa healthcare.

533
00:32:01,669 --> 00:32:05,840
Naisip kong ang paggamit
ng naaral natin sa Blue Zone

534
00:32:05,924 --> 00:32:08,092
ay sampung beses na mas mahalaga

535
00:32:08,176 --> 00:32:10,511
kaysa sa paghahanap ng ganitong lugar.

536
00:32:14,390 --> 00:32:17,644
Pumupunta ang Blue Zones sa mga komunidad

537
00:32:17,727 --> 00:32:22,106
na interesadong lumikha
ng mas magandang kapaligiran.

538
00:32:22,941 --> 00:32:26,527
Nasa South Phoenix
launch tayo ng proyektong Blue Zone.

539
00:32:26,611 --> 00:32:30,073
Pakikinig ang simula
ng komunidad ng Blue Zone.

540
00:32:30,949 --> 00:32:32,909
Sunod ang paggawa ng permanente

541
00:32:32,992 --> 00:32:35,828
o medyo permanenteng pagbabago sa paligid.

542
00:32:36,537 --> 00:32:40,291
Gusto kong marinig kung saan sa lugar n'yo

543
00:32:40,375 --> 00:32:45,880
ang maaayos para mas madaling
piliin ang mas malusog na opsiyon.

544
00:32:46,756 --> 00:32:48,758
Marami kaming eksperto.

545
00:32:48,841 --> 00:32:51,219
Nagsimula kami sa pagsusuri.

546
00:32:52,387 --> 00:32:55,223
Masasabi kong
pinakamahusay itong team sa US.

547
00:32:55,848 --> 00:32:57,642
Hahamunin ko kayo.

548
00:32:57,725 --> 00:33:03,022
Pakisabi kung paano natin
itataas ang kasayahan dito

549
00:33:03,106 --> 00:33:05,149
at ang haba ng buhay.

550
00:33:05,692 --> 00:33:09,112
Ano'ng magagawa natin
sa bukas na espasyong ito?

551
00:33:09,195 --> 00:33:10,530
Isang park!

552
00:33:10,613 --> 00:33:13,658
Isang lugar na mapupuntahan ng komunidad

553
00:33:13,741 --> 00:33:17,996
na pwedeng gumawa ng harding pangkomunidad

554
00:33:18,079 --> 00:33:22,583
para mas gumanda
ang pananaw nila sa masustansiyang pagkain

555
00:33:22,667 --> 00:33:25,795
pero dapat aralin nila. Dapat may itatanim

556
00:33:25,878 --> 00:33:30,383
saka tagapaghikayat na gawin ito.

557
00:33:30,466 --> 00:33:33,553
Isa lang ang opsiyon,
ang lumabas sa kalyeng makotse.

558
00:33:33,636 --> 00:33:35,471
Ayaw maglakad ng tao.

559
00:33:35,555 --> 00:33:38,016
Dati itong pangunahing ruta.

560
00:33:38,099 --> 00:33:41,227
Daanan ng 40,000 kotse bago nagka-highway.

561
00:33:41,310 --> 00:33:44,564
Ngayon, di na ganoon ka-traffic.

562
00:33:44,647 --> 00:33:48,901
Kung aalisin ang mga lane
at magtira ng isa sa bawat direksiyon,

563
00:33:49,861 --> 00:33:51,946
magagamit na ang bangketa.

564
00:33:53,031 --> 00:33:55,450
Pambihira ang lakas ng mga lungsod.

565
00:33:56,367 --> 00:33:58,536
Kung may malinaw na layunin,

566
00:33:58,619 --> 00:34:02,498
sa ilang taon lang,
malaki na ang mababago.

567
00:34:02,582 --> 00:34:06,878
Sa susunod na sampung taon,
pwedeng maging Blue Zone ang US.

568
00:34:06,961 --> 00:34:09,630
Ang dapat lang gawin ay ibahin ang focus.

569
00:34:09,714 --> 00:34:14,010
Hindi pananaw
ng 330 milyong katao ang babaguhin.

570
00:34:14,594 --> 00:34:16,054
Kapaligiran ang iibahin.

571
00:34:36,491 --> 00:34:41,579
Isipin n'yo ang komunidad na pinakamura,
pinakamarami, at pinakamasarap na pagkain

572
00:34:41,662 --> 00:34:43,122
ay whole at plant-based.

573
00:34:43,206 --> 00:34:46,876
Isipin ang mga kalyeng di lang pangkotse

574
00:34:46,959 --> 00:34:48,961
pero pantao rin.

575
00:34:49,045 --> 00:34:52,548
Mas madaling kumonekta at makihalubilo.

576
00:34:52,632 --> 00:34:56,969
Na nagagawa ng tao
ang pakay nila sa buhay araw-araw.

577
00:34:57,053 --> 00:35:01,182
Turo ng Blue Zones na kaya itong abutin.

578
00:35:03,518 --> 00:35:05,019
May bagong pananaw

579
00:35:05,103 --> 00:35:09,690
sa pagpapahusay
ng kalusugan at kapakanan ng bansa,

580
00:35:09,774 --> 00:35:12,443
recipe ng pampahaba ng buhay.

581
00:35:12,985 --> 00:35:15,988
Sa huli, may malaking kabatiran.

582
00:35:16,572 --> 00:35:20,952
Ang mga magpapahaba
at magpapalusog ng buhay natin

583
00:35:21,452 --> 00:35:25,164
ay ang nagpapahalaga ng buhay natin.

584
00:38:39,108 --> 00:38:44,196
ANG SERYENG ITO AY PANG-ALIW LANG,
HINDI PANG-ABISONG MEDIKAL.

585
00:38:44,280 --> 00:38:47,366
IKONSULTA SA DOKTOR ANG KALUSUGAN MO

586
00:38:47,450 --> 00:38:50,953
KUNG IIBAHIN ANG DIYETA,
EHERSISYO O PAMUMUHAY.

587
00:38:52,330 --> 00:38:55,333
Tagapagsalin ng Subtitle:
Libay Linsangan Cantor