1
00:00:24,649 --> 00:00:27,027
Chcę opowiedzieć historię o człowieku,

2
00:00:27,110 --> 00:00:30,655
który odmienił mój sposób myślenia
o niebieskich strefach,

3
00:00:31,781 --> 00:00:36,327
mężczyźnie o nazwisku Stamatis Moraitis,
który mieszkał na Ikarii.

4
00:00:43,960 --> 00:00:44,919
To on.

5
00:00:45,670 --> 00:00:49,674
Jako młody człowiek wyjechał
z Ikarii do Stanów Zjednoczonych,

6
00:00:49,758 --> 00:00:52,177
żeby się wybić.

7
00:00:52,927 --> 00:00:57,599
Pracowity Grek dostaje pracę jako malarz
i szybko zaczyna zarabiać.

8
00:00:57,682 --> 00:01:02,228
Zarabia tyle, że kupuje chevroleta,
żeni się z amerykańską Greczynką

9
00:01:02,312 --> 00:01:04,481
i kupuje dom na przedmieściach.

10
00:01:04,564 --> 00:01:08,234
Ma kilkoro dzieci,
wiedzie przyjemne życie w Ameryce.

11
00:01:08,318 --> 00:01:11,863
Ale w wieku 66 lat
ma kłopoty z oddychaniem.

12
00:01:11,946 --> 00:01:15,658
Idzie do trzech lekarzy.
Każdy stawia tę samą diagnozę.

13
00:01:15,742 --> 00:01:19,621
„Rak płuc.
Za pół roku prawdopodobnie pan umrze”.

14
00:01:21,122 --> 00:01:24,417
Pomyślał sobie:
„Mogą mnie pochować tu, w Ameryce,

15
00:01:24,501 --> 00:01:29,047
lub na Ikarii,
w ojczyźnie moich przodków”.

16
00:01:29,714 --> 00:01:34,552
Więc przenosi się na Ikarię z żoną
właściwie po to, żeby umrzeć.

17
00:01:41,059 --> 00:01:44,187
Ale zaczyna oddychać tamtym powietrzem,

18
00:01:44,270 --> 00:01:46,731
pije ikariańskie wino.

19
00:01:46,815 --> 00:01:48,817
Odnawia kontakty z przyjaciółmi

20
00:01:48,900 --> 00:01:52,070
i zakłada winnicę.

21
00:01:52,153 --> 00:01:53,947
Myśli sobie:

22
00:01:54,030 --> 00:01:57,367
„Nie dożyję, by zobaczyć te winogrona,

23
00:01:57,450 --> 00:02:02,038
ale moja żona dożyje
i pomyśli o mnie, gdy będzie je zbierać”.

24
00:02:03,414 --> 00:02:05,041
Mijają miesiące,

25
00:02:05,125 --> 00:02:06,417
potem rok

26
00:02:06,501 --> 00:02:07,544
i kolejne lata.

27
00:02:08,795 --> 00:02:10,588
Witam. Dan Buettner.

28
00:02:10,672 --> 00:02:12,298
Miło pana poznać.

29
00:02:13,133 --> 00:02:15,468
Myślałem, że będzie pan wyglądał staro.

30
00:02:15,552 --> 00:02:16,386
Jestem stary.

31
00:02:16,469 --> 00:02:18,096
Ale nie wygląda pan staro.

32
00:02:19,347 --> 00:02:22,475
Po 35 latach,
gdy poznałem go w wieku 102 lat,

33
00:02:22,559 --> 00:02:25,937
nie dość, że wciąż żył,
to jeszcze zbierał winogrona.

34
00:02:26,020 --> 00:02:28,857
Jako dziennikarz spytałem,
jaki jest jego sekret.

35
00:02:28,940 --> 00:02:31,901
Wzruszył ramionami i odparł: „Nie wiem.

36
00:02:32,652 --> 00:02:34,529
Chyba zapomniałem umrzeć”.

37
00:02:37,073 --> 00:02:42,036
Stamatis nie zaczął więcej ćwiczyć.
Nie sięgnął po nowe leki.

38
00:02:42,120 --> 00:02:46,249
Nie zrobił nic świadomie,
żeby być zdrowszym.

39
00:02:46,332 --> 00:02:49,711
Zmienił jedynie swoje otoczenie.

40
00:02:53,715 --> 00:02:57,635
Wierzę, że jeśli ktoś w Ameryce
ma nadwagę i jest chory,

41
00:02:57,719 --> 00:03:00,180
to prawdopodobnie nie jest to jego wina.

42
00:03:00,263 --> 00:03:03,683
Usunęliśmy większość
aktywności fizycznych z naszego życia

43
00:03:03,766 --> 00:03:05,476
dzięki mechanicznym gadżetom.

44
00:03:05,560 --> 00:03:07,520
Nie można przejść paru kroków,

45
00:03:07,604 --> 00:03:11,316
żeby nie wpaść na ciastka,
chipsy i napoje gazowane.

46
00:03:11,399 --> 00:03:14,986
W genach mamy zapisaną
ochotę na tłuszcz, sól i cukier

47
00:03:15,069 --> 00:03:16,779
i jak najczęstszy odpoczynek.

48
00:03:16,863 --> 00:03:20,867
Ewoluowaliśmy w środowisku
trudów i niedoboru,

49
00:03:20,950 --> 00:03:26,122
a teraz żyjemy
w środowisku łatwości i nadmiaru.

50
00:03:26,623 --> 00:03:30,043
Jesteśmy ofiarami naszego środowiska.

51
00:03:30,543 --> 00:03:34,631
To prowadzi do wniosku,
że jeśli chcemy zdrowszej Ameryki,

52
00:03:34,714 --> 00:03:40,929
powinniśmy kształtować
nasze otoczenie na wzór miejsc,

53
00:03:41,012 --> 00:03:43,181
w których ludzie żyją najdłużej,

54
00:03:43,264 --> 00:03:45,391
czyli niebieskich stref.

55
00:03:51,898 --> 00:03:56,110
ŻYĆ 100 LAT: TAJEMNICE NIEBIESKICH STREF

56
00:03:57,028 --> 00:03:59,822
Po zbadaniu wszystkich niebieskich stref,

57
00:03:59,906 --> 00:04:02,992
po zebraniu tysięcy stron badań,

58
00:04:03,076 --> 00:04:05,954
po latach obserwacji,

59
00:04:06,037 --> 00:04:08,623
mimo że to tak odmienne miejsca,

60
00:04:08,706 --> 00:04:11,042
można dostrzec pewien wzór.

61
00:04:14,170 --> 00:04:17,548
Wszędzie na świecie
gdzie występują oazy długowieczności,

62
00:04:17,632 --> 00:04:22,637
widzimy, że kluczowe role
odgrywają te same elementy.

63
00:04:22,720 --> 00:04:24,806
W zasadzie nie ćwiczą.

64
00:04:25,890 --> 00:04:28,559
Lecz gdy wybierają się do pracy,
do znajomych

65
00:04:28,643 --> 00:04:30,853
lub coś zjeść, idą pieszo.

66
00:04:30,937 --> 00:04:31,980
Mają ogrody,

67
00:04:32,063 --> 00:04:35,942
które zapewniają im aktywność fizyczną
o niskiej intensywności.

68
00:04:36,025 --> 00:04:40,238
Nie mają mechanicznych urządzeń,
które ich wyręczają w pracach.

69
00:04:41,072 --> 00:04:43,074
Poruszają się naturalnie

70
00:04:43,157 --> 00:04:46,369
i są znacznie bardziej aktywni fizycznie,

71
00:04:46,452 --> 00:04:48,121
niż gdyby poszli do siłowni.

72
00:04:48,204 --> 00:04:52,458
To klucz do zdrowia. Szybkość.

73
00:04:53,042 --> 00:04:54,043
Spójrzcie!

74
00:04:56,838 --> 00:04:58,381
Mają dobre nastawienie.

75
00:04:58,881 --> 00:05:01,968
Odczuwają taki sam stres jak my,

76
00:05:02,051 --> 00:05:04,429
ale mają codzienne rytuały,

77
00:05:04,512 --> 00:05:08,641
które pomagają opanować napięcie
i towarzyszący mu stan zapalny.

78
00:05:08,725 --> 00:05:11,185
Odczuwam spokój.

79
00:05:11,269 --> 00:05:13,646
Zmartwienie w niczym nie pomaga.

80
00:05:14,355 --> 00:05:16,899
Należą do społeczności religijnych

81
00:05:16,983 --> 00:05:18,234
i są w nich aktywni.

82
00:05:18,735 --> 00:05:20,069
Ucinają sobie drzemki.

83
00:05:20,820 --> 00:05:22,071
Mają happy hour.

84
00:05:22,822 --> 00:05:25,658
Mają też określenia,
które opisują cel życia.

85
00:05:25,742 --> 00:05:27,785
Na Okinawie jest ikigai.

86
00:05:27,869 --> 00:05:30,121
Kostarykanie mają plan de vida.

87
00:05:30,204 --> 00:05:33,249
Rzecz w tym,
że oni wiedzą, po co wstają rano

88
00:05:33,333 --> 00:05:36,377
i codziennie wykorzystują swoje dary.

89
00:05:36,461 --> 00:05:38,755
RELAKS, WIARA, CEL
NASTAWIENIE

90
00:05:38,838 --> 00:05:41,049
W kwestii diety ważne jest to,

91
00:05:41,132 --> 00:05:44,010
że lubią jeść smaczne jedzenie.

92
00:05:44,093 --> 00:05:47,221
Większość to produkty
pochodzenia roślinnego,

93
00:05:47,305 --> 00:05:49,390
ziarna,

94
00:05:49,474 --> 00:05:50,391
warzywa,

95
00:05:50,475 --> 00:05:52,143
bulwy jak słodkie ziemniaki,

96
00:05:52,226 --> 00:05:53,144
orzechy.

97
00:05:53,227 --> 00:05:56,606
Fasola to podstawa
diety długowiecznych populacji.

98
00:05:56,689 --> 00:05:58,941
Jest też miejsce na wino.

99
00:05:59,025 --> 00:06:01,402
Jaką herbatę najlepiej pić na co dzień?

100
00:06:02,403 --> 00:06:03,237
Wino.

101
00:06:05,406 --> 00:06:07,909
Ważne jest też to, czego nie jedzą.

102
00:06:07,992 --> 00:06:10,703
Mieszkańcy Okinawy mają powiedzenie

103
00:06:10,787 --> 00:06:12,288
„hara hachi bu”,

104
00:06:12,372 --> 00:06:15,875
aby pamiętać, by przestać jeść,
gdy są najedzeni w 80%.

105
00:06:15,958 --> 00:06:17,752
Jedzą z rodziną.

106
00:06:17,835 --> 00:06:20,213
Wyrażają wdzięczność przed posiłkiem

107
00:06:20,296 --> 00:06:21,756
i nie śpieszą się,

108
00:06:21,839 --> 00:06:24,384
bo rozmawiają przy jedzeniu,

109
00:06:24,467 --> 00:06:27,261
żeby się nie przejadać bezmyślnie.

110
00:06:27,345 --> 00:06:28,805
JEDZ MĄDRZE

111
00:06:28,888 --> 00:06:31,015
Najważniejsza jest ich więź.

112
00:06:31,099 --> 00:06:35,853
To pewnie 50% przepisu na długowieczność:
rodzina jest na pierwszym miejscu.

113
00:06:36,437 --> 00:06:39,524
Mieszkają ze swoimi
starzejącymi się rodzicami,

114
00:06:39,607 --> 00:06:42,026
nie umieszczają ich w domach starców.

115
00:06:42,110 --> 00:06:45,988
Dbają o relacje ze swoimi partnerami,
aby trzymać się razem,

116
00:06:46,072 --> 00:06:47,740
i dbają o relacje z dziećmi,

117
00:06:47,824 --> 00:06:50,868
by dzieci nie umieściły ich
w domu starców.

118
00:06:51,411 --> 00:06:55,665
Troszczą się też o krąg najbliższych osób.

119
00:06:55,748 --> 00:06:57,917
Na Okinawie nazywają to moai,

120
00:06:58,000 --> 00:07:01,838
krąg przyjaciół,
w których inwestuje się na całe życie.

121
00:07:01,921 --> 00:07:04,549
Bo to przyjaciele są największą tajemnicą.

122
00:07:04,632 --> 00:07:07,677
Oni pomagają robić to, co wartościowe,

123
00:07:07,760 --> 00:07:09,887
i unikać tego, co szkodliwe,

124
00:07:09,971 --> 00:07:14,142
i w efekcie nie zapadać na choroby,
które mogą skrócić życie.

125
00:07:14,225 --> 00:07:15,435
WIĘZI

126
00:07:16,686 --> 00:07:18,646
Nie miałem wątpliwości,

127
00:07:18,729 --> 00:07:22,066
że wspólne elementy
wszystkich stref dają efekty!

128
00:07:24,444 --> 00:07:28,072
Teraz potrzebowałem jedynie okazji,
by to udowodnić.

129
00:07:35,455 --> 00:07:38,082
Zabierzesz głos po burmistrzu.

130
00:07:38,791 --> 00:07:41,002
Super. Świetnie.

131
00:07:41,752 --> 00:07:43,129
Gotowi?

132
00:07:44,755 --> 00:07:50,720
Celem tego projektu jest wydłużenie
średniej długości życia o 10 000 lat.

133
00:07:50,803 --> 00:07:54,515
To wielka liczba, ale co oznacza?

134
00:07:54,599 --> 00:08:00,146
Celem jest wydłużenie życia
każdego z uczestników o dwa lata.

135
00:08:00,855 --> 00:08:03,524
W 2009 roku zacząłem się zastanawiać,

136
00:08:03,608 --> 00:08:06,986
czy wiedzę, którą nabyłem
w niebieskich strefach da się

137
00:08:07,069 --> 00:08:08,446
zastosować w Ameryce

138
00:08:08,529 --> 00:08:12,533
i wykorzystać ją w społeczności,
która tego potrzebuje?

139
00:08:13,034 --> 00:08:16,579
Skontaktowałem się
z najlepszymi ekspertami.

140
00:08:16,662 --> 00:08:21,250
Doradzili, abym niebieską strefę
stworzył w mieście liczącym 20 000 ludzi.

141
00:08:21,334 --> 00:08:24,253
Przy tylu mieszkańcach będzie też ratusz.

142
00:08:24,962 --> 00:08:29,383
Wybraliśmy 18-tysięczne miasto
o nazwie Albert Lea w Minnesocie.

143
00:08:29,967 --> 00:08:31,552
Jak większość miasteczek,

144
00:08:31,636 --> 00:08:35,431
odzwierciedlało ono z grubsza
stan zdrowia reszty kraju,

145
00:08:35,515 --> 00:08:38,351
ale miało zadatki na piękne miasto.

146
00:08:39,310 --> 00:08:41,354
Pamiętam pierwszy dzień.

147
00:08:41,437 --> 00:08:45,566
Zaprosiłem najważniejsze osoby w mieście
i zrobiłem prezentację.

148
00:08:45,650 --> 00:08:48,569
Wyglądają młodziej, czują się młodziej.

149
00:08:48,653 --> 00:08:52,740
Powinni żyć dłużej i rzadziej zapadają
na chorobę układu krążenia.

150
00:08:52,823 --> 00:08:54,575
Wyglądali na zagubionych.

151
00:08:54,659 --> 00:08:56,369
Zacząłem się pocić,

152
00:08:56,452 --> 00:08:58,371
pomyślałem, że nie rozumieją.

153
00:08:58,454 --> 00:09:00,206
Jakieś pytania?

154
00:09:03,459 --> 00:09:06,712
Pamiętam,
że miejscowy agent ubezpieczeniowy,

155
00:09:06,796 --> 00:09:08,297
wysoki facet,

156
00:09:08,381 --> 00:09:12,885
wstał i powiedział:
„To miasto tego potrzebuje”.

157
00:09:12,969 --> 00:09:17,223
A Bob Graham,
kolejna ważna osoba w mieście,

158
00:09:17,306 --> 00:09:21,644
starszy mężczyzna, powiedział:
„Musimy to zorganizować”.

159
00:09:21,727 --> 00:09:26,023
Kiedy takie słowa padły z ust liderów,
reszta potoczyła się szybko.

160
00:09:27,483 --> 00:09:31,946
POCZĄTEK PROJEKTU, LATO 2009

161
00:09:33,406 --> 00:09:36,033
Opracowaliśmy test witalności,

162
00:09:36,117 --> 00:09:38,703
aby obliczyć przeciętną długość życia.

163
00:09:39,287 --> 00:09:41,622
Zbieraliśmy dane na temat BMI, diety

164
00:09:41,706 --> 00:09:44,125
i innych zachowań zdrowotnych,

165
00:09:44,208 --> 00:09:46,544
co dało nam punkt wyjścia.

166
00:09:46,627 --> 00:09:52,300
Następnie zaczęliśmy stopniowo,
krok po kroku zmieniać ich otoczenie.

167
00:09:52,800 --> 00:09:56,596
Dzięki wizytom
w niebieskich strefach wiedziałem,

168
00:09:56,679 --> 00:09:58,723
co ludzie robią, żeby długo żyć.

169
00:09:58,806 --> 00:10:01,267
Jedli mądrze. Poruszali się naturalnie.

170
00:10:01,350 --> 00:10:04,228
Mieli dobre nastawienie
i umieli tworzyć więzi.

171
00:10:05,646 --> 00:10:10,234
Ale głównym celem
było wcielenie tych pomysłów w życie.

172
00:10:11,235 --> 00:10:13,863
Najpierw wypróbowaliśmy koncepcję moai.

173
00:10:14,572 --> 00:10:19,827
Zebraliśmy mieszkańców Albert Lea
i podzieliliśmy ich na małe grupy.

174
00:10:19,910 --> 00:10:23,205
Nie miałem pojęcia, czy to wypali.

175
00:10:23,289 --> 00:10:27,918
Rzuciłem wyzwanie: „Przez dziesięć tygodni
będziecie razem spacerować”.

176
00:10:28,002 --> 00:10:31,172
Kilka lat później dziennikarze donosili,

177
00:10:31,255 --> 00:10:35,259
że niemal połowa
tych przyjaźni przetrwała,

178
00:10:35,343 --> 00:10:38,012
a wszystko dzięki tym moai.

179
00:10:38,095 --> 00:10:42,141
Czy poznałybyście się,
gdyby nie te grupowe spacery?

180
00:10:42,224 --> 00:10:44,268
Nie sądzę.

181
00:10:44,352 --> 00:10:46,270
- To nowe przyjaźnie?
- Tak.

182
00:10:47,855 --> 00:10:51,942
W niebieskich strefach wypracowano
słownictwo opisujące cel życia.

183
00:10:52,026 --> 00:10:55,905
W Loma Linda
zobaczyliśmy potęgę wolontariatu,

184
00:10:55,988 --> 00:10:57,865
dbania o innych.

185
00:10:57,948 --> 00:11:02,995
My również daliśmy im szansę
na uczestniczenie w wolontariacie.

186
00:11:03,079 --> 00:11:06,248
Wolontariusze mają
niższy wskaźnik chorób serca.

187
00:11:06,332 --> 00:11:08,084
Mniej ważą

188
00:11:08,167 --> 00:11:12,713
i generują znacznie niższe koszty opieki.

189
00:11:12,797 --> 00:11:15,591
Potem wprowadziliśmy
zalecenia dietetyczne.

190
00:11:16,384 --> 00:11:19,053
Zdrowsza żywność pojawiła się w sklepach

191
00:11:19,136 --> 00:11:21,138
i w restauracjach.

192
00:11:24,225 --> 00:11:29,605
Była też kwestia głównej ulicy,
która trochę umierała.

193
00:11:30,314 --> 00:11:34,276
Żadna z czterech dzielnic Albert Lea

194
00:11:34,360 --> 00:11:37,655
nie miała łatwego przejścia
do tego centrum.

195
00:11:38,239 --> 00:11:42,159
We współpracy z miastem
zmieniliśmy ten obszar.

196
00:11:42,243 --> 00:11:46,956
Zbudowaliśmy ścieżki rowerowe,
ścieżki wokół pobliskiego jeziora

197
00:11:47,039 --> 00:11:48,165
i chodniki,

198
00:11:48,249 --> 00:11:51,502
tak by mieszkańcy
innych dzielnic Albert Lea

199
00:11:51,585 --> 00:11:53,504
mogli dojść do centrum.

200
00:11:55,047 --> 00:11:57,591
ROK PÓŹNIEJ

201
00:11:57,675 --> 00:12:00,469
Gdy przeprowadziliśmy
drugi test witalności,

202
00:12:00,553 --> 00:12:05,182
odkryliśmy, że długość życia
rośnie bardziej, niż myśleliśmy.

203
00:12:05,266 --> 00:12:07,435
Wzbudzało to duże poruszenie,

204
00:12:07,518 --> 00:12:10,730
o naszym projekcie
informowały krajowe telewizje.

205
00:12:10,813 --> 00:12:15,109
Poszło wam świetnie. Liczyliście,
że wydłużycie długość życia o dwa lata,

206
00:12:15,192 --> 00:12:19,029
- a było to…
- Aż 3,1 roku. To niesamowite.

207
00:12:19,113 --> 00:12:22,366
SUKCES PROJEKTU W ALBERT LEA

208
00:12:22,450 --> 00:12:25,536
W MINNESOCIE ŻYJĄ ZDROWIEJ I DŁUŻEJ

209
00:12:25,619 --> 00:12:28,038
KAMPANIA ZDROWOTNA
WYDŁUŻA ŻYCIE MIESZKAŃCÓW

210
00:12:30,374 --> 00:12:34,879
Zdołaliśmy więc stworzyć niebieską strefę
w amerykańskim miasteczku,

211
00:12:35,629 --> 00:12:38,174
ale czy udałoby się to w skali kraju?

212
00:12:38,674 --> 00:12:41,677
To pytanie zawiodło mnie
na przeciwny kraniec globu,

213
00:12:41,761 --> 00:12:46,390
gdzie znalazłem wyspę,
która dawała nadzieję na przyszłość,

214
00:12:46,474 --> 00:12:49,059
na niebieską strefę 2.0.

215
00:12:55,608 --> 00:12:59,236
SINGAPUR

216
00:12:59,320 --> 00:13:02,156
Singapur jest społeczeństwem sterowanym.

217
00:13:02,823 --> 00:13:05,534
Mała wyspa w Azji Południowo-Wschodniej,

218
00:13:05,618 --> 00:13:08,621
długa na 50 km i szeroka na 25 km.

219
00:13:09,371 --> 00:13:11,540
To złożona społeczność miejska

220
00:13:11,624 --> 00:13:16,921
pełna futurystycznych wieżowców,
mająca 5,8 miliona mieszkańców.

221
00:13:18,255 --> 00:13:22,760
Jest to nie tylko jedna ze szczęśliwszych
populacji na świecie,

222
00:13:22,843 --> 00:13:25,012
ale też jedna z najbogatszych.

223
00:13:25,095 --> 00:13:29,016
A najbardziej niezwykłe jest to,
że jeszcze pokolenie temu

224
00:13:29,099 --> 00:13:34,814
Singapur był osadą rybacką
z długością życia poniżej średniej.

225
00:13:34,897 --> 00:13:36,732
Dziś światowe badania pokazują,

226
00:13:36,816 --> 00:13:40,945
że jest to najzdrowsza
populacja na świecie,

227
00:13:42,029 --> 00:13:46,033
w której można dożyć późnego wieku
bez chorób i niepełnosprawności.

228
00:13:50,204 --> 00:13:51,288
93 LATA

229
00:13:51,372 --> 00:13:53,457
Doktorze Chow,

230
00:13:53,541 --> 00:13:55,876
jesteśmy w Singapurze,

231
00:13:55,960 --> 00:13:58,254
bo badania pokazują, że tutaj

232
00:13:58,337 --> 00:14:01,674
ludzie żyją najdłużej w dobrym zdrowiu,

233
00:14:02,216 --> 00:14:05,261
a pan jest tego idealnym przykładem.

234
00:14:05,344 --> 00:14:09,014
Ma pan 93 lata
i wciąż przeprowadza operacje,

235
00:14:09,098 --> 00:14:10,683
zajmuje się kaligrafią.

236
00:14:10,766 --> 00:14:13,477
Jak wytłumaczyć tę niesamowitą witalność?

237
00:14:13,561 --> 00:14:17,106
Nie sądziłem, że dożyję do dzisiaj.

238
00:14:17,189 --> 00:14:18,566
Lubię tę pracę.

239
00:14:19,066 --> 00:14:21,902
Leczę pacjentów, co daje mi radość.

240
00:14:22,736 --> 00:14:25,197
Co teraz zrobimy?

241
00:14:26,198 --> 00:14:27,950
Zmierzymy ciśnienie krwi.

242
00:14:29,034 --> 00:14:29,869
Świetnie!

243
00:14:29,952 --> 00:14:31,120
Jak wyszło?

244
00:14:31,203 --> 00:14:35,124
122 na 80. Modelowe.

245
00:14:35,207 --> 00:14:36,500
To dobrze.

246
00:14:36,584 --> 00:14:39,461
Gdybym chciał dożyć stu lat,

247
00:14:39,545 --> 00:14:42,089
jaką radę by mi pan dał?

248
00:14:42,172 --> 00:14:45,843
Każdego dnia
trzeba ciężko i uczciwie pracować.

249
00:14:46,343 --> 00:14:47,970
Ciężko i uczciwie pracować.

250
00:14:48,053 --> 00:14:50,598
A najważniejsza jest pokora.

251
00:14:50,681 --> 00:14:52,433
Nie jest to łatwe.

252
00:14:53,058 --> 00:14:58,272
Podobno dobrze gra pan w tenisa.
Odkryłem, że ze wszystkich dyscyplin

253
00:14:58,772 --> 00:15:02,109
ludzie grający w tenisa żyją najdłużej.

254
00:15:02,192 --> 00:15:03,986
To puchar za tenisa?

255
00:15:04,069 --> 00:15:05,654
Nie, za karaoke.

256
00:15:05,738 --> 00:15:07,406
- Karaoke?
- Tak.

257
00:15:07,489 --> 00:15:10,200
Cudownie. Jest pan dobry we wszystkim.

258
00:15:11,035 --> 00:15:14,788
Przez 20 lat szukałem niebieskich stref.

259
00:15:14,872 --> 00:15:20,336
W większości przypadków jest to kultura,
która istnieje od setek lat lub dłużej.

260
00:15:20,419 --> 00:15:25,591
Ale w latach 60. średnia długość życia
była tutaj o 20 lat krótsza niż obecnie.

261
00:15:25,674 --> 00:15:28,802
Jak Singapur to osiąga?

262
00:15:28,886 --> 00:15:30,804
Nie mamy zasobów naturalnych.

263
00:15:30,888 --> 00:15:33,641
To ludzie są naszymi zasobami naturalnymi.

264
00:15:33,724 --> 00:15:37,937
Zadaniem polityków
jest poprawa życia ludzi.

265
00:15:38,020 --> 00:15:42,524
Dlatego w Singapurze
surowo karzemy za posiadanie narkotyków

266
00:15:42,608 --> 00:15:44,944
i broni.

267
00:15:45,027 --> 00:15:48,572
Tak by nasi obywatele
nie bali się o swoje bezpieczeństwo.

268
00:15:48,656 --> 00:15:50,282
Ale to nie wszystko.

269
00:15:50,366 --> 00:15:52,701
Urzędnicy mają takie powiedzenie:

270
00:15:52,785 --> 00:15:57,122
„Polityka to wdrażanie.
Wdrażanie to polityka”.

271
00:15:57,873 --> 00:16:00,209
Singapur działa na zasadzie bodźców.

272
00:16:00,876 --> 00:16:03,587
Na przykład
wypowiedzieliśmy wojnę cukrzycy.

273
00:16:03,671 --> 00:16:07,549
Ludzie używają za dużo cukru.
Źle się odżywiają.

274
00:16:07,633 --> 00:16:11,345
Co więc robi rząd Singapuru?

275
00:16:11,428 --> 00:16:14,640
Dostarczają im narzędzi,
by sami sobie pomogli.

276
00:16:23,148 --> 00:16:24,191
W przeszłości

277
00:16:24,274 --> 00:16:27,152
mieszkańcy Singapuru
nie odżywiali się zdrowo.

278
00:16:27,236 --> 00:16:28,404
Jedli fast food,

279
00:16:28,487 --> 00:16:31,115
stosowali dużo oleju i cukru.

280
00:16:31,615 --> 00:16:36,286
Ale udało im się zmienić sytuację

281
00:16:36,370 --> 00:16:39,456
i ułatwić dokonywanie zdrowego wyboru.

282
00:16:39,540 --> 00:16:42,668
Na przykład brązowy ryż
jest zdrowszy od białego.

283
00:16:42,751 --> 00:16:44,586
Ma więcej błonnika.

284
00:16:44,670 --> 00:16:46,922
Więc dotują brązowy ryż,

285
00:16:47,006 --> 00:16:49,174
by był tańszy i bardziej popularny.

286
00:16:51,635 --> 00:16:53,637
Słodzone napoje gazowane

287
00:16:53,721 --> 00:16:57,516
to zwykle główne źródło cukru.

288
00:16:57,599 --> 00:16:59,226
Singapur zawarł umowy

289
00:16:59,309 --> 00:17:02,438
na ograniczenie ilości cukru w napojach,

290
00:17:02,521 --> 00:17:06,567
co w krajach takich jak USA
wydaje się pomysłem niespotykanym.

291
00:17:08,110 --> 00:17:12,865
Stworzyli też program
dla sprzedawców ulicznych

292
00:17:12,948 --> 00:17:16,368
Ci, którzy oferują zdrowsze menu,
dostają specjalny szyld,

293
00:17:16,452 --> 00:17:20,497
by przyciągnąć klientów,
którzy chcą jeść zdrowiej.

294
00:17:20,581 --> 00:17:23,417
Tworzą więc odpowiednie środowisko,

295
00:17:23,500 --> 00:17:26,003
nakierowują i tworzą standardy,

296
00:17:26,086 --> 00:17:29,506
aby klient nie miał wyjścia
i wybierał zdrowszą opcję.

297
00:17:37,598 --> 00:17:41,518
To najgęściej zaludniony kraj na świecie.

298
00:17:41,602 --> 00:17:44,772
Mamy godziny szczytu,
a na ulicach nie ma tłoku.

299
00:17:44,855 --> 00:17:48,025
Przez wysokie ceny samochodów.

300
00:17:48,108 --> 00:17:51,487
W Stanach ten samochód
kosztuje około 100 tysięcy dolarów.

301
00:17:51,570 --> 00:17:54,156
Ile kosztuje w Singapurze?

302
00:17:54,239 --> 00:17:55,157
Aż 250 tysięcy.

303
00:17:55,240 --> 00:17:57,576
- Dwa i pół raza więcej.
- Zgadza się.

304
00:17:57,659 --> 00:18:00,579
I trzeba też płacić za prawo jazdy.

305
00:18:00,662 --> 00:18:02,039
Ile kosztuje?

306
00:18:02,122 --> 00:18:06,335
Około 100 tysięcy dolarów singapurskich.

307
00:18:06,418 --> 00:18:08,378
Tylko za pozwolenie, nic więcej.

308
00:18:09,254 --> 00:18:11,632
Ciągle zadawałem sobie pytanie:

309
00:18:11,715 --> 00:18:15,344
„Co dobrego w tym,
że samochody są tak drogie?”.

310
00:18:15,427 --> 00:18:18,972
Żeby to zrozumieć,
trzeba spojrzeć na sytuację w Ameryce.

311
00:18:19,765 --> 00:18:23,185
Po drugiej wojnie światowej
mieliśmy tak dobrą gospodarkę,

312
00:18:23,268 --> 00:18:27,106
że budowaliśmy nowe domy poza miastami.

313
00:18:27,815 --> 00:18:31,110
Aby tam dotrzeć, zbudowaliśmy autostrady,

314
00:18:31,735 --> 00:18:37,825
jeździliśmy na coraz dłuższe odległości,
aż się uzależniliśmy od samochodów.

315
00:18:38,492 --> 00:18:44,164
Amerykański sen to dom, podwórko i auto,
którym pojedziesz do pracy w mieście.

316
00:18:44,248 --> 00:18:49,128
Kosztem jest to, że ulice,
kiedyś przeznaczone dla przechodniów,

317
00:18:49,211 --> 00:18:52,381
zostały powiększone,
by zrobić więcej pasów dla aut.

318
00:18:52,881 --> 00:18:56,260
Dziś spędzamy w autach
dwa razy więcej czasu

319
00:18:56,343 --> 00:18:57,845
niż w latach 80.

320
00:18:57,928 --> 00:19:01,807
To dobre dla producentów samochodów
i fast foodów,

321
00:19:01,890 --> 00:19:03,725
ale my też to kupiliśmy.

322
00:19:04,726 --> 00:19:08,272
W Singapurze pojawił się podobny problem

323
00:19:08,355 --> 00:19:11,525
w miarę wzrostu liczby ludności
na tej małej wyspie.

324
00:19:12,609 --> 00:19:14,987
Gdyby każdy miał dwa samochody,

325
00:19:15,070 --> 00:19:18,574
na tym skrawku lądu
byłoby dziesięć milionów aut.

326
00:19:18,657 --> 00:19:20,200
Co by wtedy było?

327
00:19:21,410 --> 00:19:22,411
Korek.

328
00:19:26,373 --> 00:19:28,333
Nikt by nigdzie nie dojechał.

329
00:19:29,960 --> 00:19:32,379
W USA około 80% ludzi ma auta,

330
00:19:32,462 --> 00:19:34,882
a tutaj około 11%,

331
00:19:34,965 --> 00:19:38,844
ale nie ma problemów
z przemieszczaniem się.

332
00:19:38,927 --> 00:19:41,263
Mamy dobry transport publiczny.

333
00:19:41,346 --> 00:19:43,140
Gdziekolwiek mieszkasz,

334
00:19:43,223 --> 00:19:46,518
w 10-15 minut
dotrzesz pieszo do stacji kolejowej.

335
00:19:48,562 --> 00:19:52,858
Transport publiczny w Singapurze
jest tak łatwo dostępny,

336
00:19:52,941 --> 00:19:55,819
że korzysta z niego niemal 50% populacji

337
00:19:55,903 --> 00:20:01,450
każdego dnia,
kiedy w USA jest to średnio 5%.

338
00:20:01,533 --> 00:20:05,370
Ludzie dochodzą do pociągów i autobusów
ścieżkami rowerowymi

339
00:20:05,454 --> 00:20:08,665
i osłoniętymi chodnikami,
opłacanymi z podatków

340
00:20:08,749 --> 00:20:12,628
i często przechodzą
przez jeden z 350 parków na wyspie.

341
00:20:12,711 --> 00:20:15,964
Mają tu dotowane przez rząd
programy ćwiczeń,

342
00:20:16,048 --> 00:20:18,425
które budują społeczność i przyjaźń.

343
00:20:19,134 --> 00:20:23,722
A wszystko to
dzięki faworyzowaniu ludzi względem aut.

344
00:20:33,982 --> 00:20:36,652
77 LAT

345
00:20:39,154 --> 00:20:41,198
Zawsze był pan w takiej formie?

346
00:20:41,281 --> 00:20:45,577
Przyjechałem z Hongkongu,
tam nie ma takich sprzętów.

347
00:20:45,661 --> 00:20:50,666
Gdy przyjechałem do Singapuru,
wszędzie widziałem sprzęty sportowe,

348
00:20:50,749 --> 00:20:53,085
więc zacząłem ćwiczyć i się podciągać.

349
00:20:53,168 --> 00:20:55,420
Każde osiedle ma plac do ćwiczeń.

350
00:20:55,504 --> 00:20:59,424
A rząd zachęca nas do aktywności.

351
00:21:00,300 --> 00:21:03,762
Jak się przemieszczacie? Macie samochody?

352
00:21:03,845 --> 00:21:07,933
Chodzę do stacji metra i na zakupy.

353
00:21:08,475 --> 00:21:10,394
Wciąż pracuję, dojeżdżam metrem.

354
00:21:10,477 --> 00:21:13,522
Ile kilometrów dziennie pokonujesz?

355
00:21:13,605 --> 00:21:15,357
Ponad 10 000 kroków.

356
00:21:15,440 --> 00:21:19,778
To jakieś sześć kilometrów,
co zajmuje półtorej godziny.

357
00:21:20,737 --> 00:21:24,700
Zwykłe życie zapewnia wam
trzy razy więcej aktywności fizycznej

358
00:21:24,783 --> 00:21:26,660
niż ćwiczenia.

359
00:21:27,744 --> 00:21:29,079
Mamy szczęście.

360
00:21:37,337 --> 00:21:39,256
Innym ciekawym faktem jest to,

361
00:21:39,339 --> 00:21:42,926
że ponad 80% mieszkańców
ma własne mieszkanie.

362
00:21:43,010 --> 00:21:45,595
A o własny lokal bardziej się dba.

363
00:21:45,679 --> 00:21:48,598
Dba się o sąsiadów
i powstaje lepsza społeczność.

364
00:21:49,099 --> 00:21:52,477
Wyjątkowym przykładem jest Kampung,

365
00:21:53,770 --> 00:21:57,899
dotowany przez rząd projekt mieszkaniowy.

366
00:21:57,983 --> 00:22:02,821
Jego celem jest to, aby osoby
powyżej 55. roku życia miały własny lokal.

367
00:22:04,489 --> 00:22:08,785
Kampung oznacza „wioska”
w języku malajskim.

368
00:22:09,870 --> 00:22:14,374
Taka była wizja projektantów:
chcieli tu stworzyć kampung.

369
00:22:14,958 --> 00:22:17,919
Plan kompleksu przypomina kanapkę.

370
00:22:18,003 --> 00:22:20,172
- Kanapkę?
- Tak.

371
00:22:20,255 --> 00:22:24,968
Chcieliśmy ułożyć
warstwy mieszkańców w pionie.

372
00:22:25,052 --> 00:22:27,721
Na górze są mieszkania dla starszych osób.

373
00:22:27,804 --> 00:22:29,931
Na dachu jest dużo zieleni.

374
00:22:30,015 --> 00:22:33,101
To pomaga osobom starszym
zachować aktywność.

375
00:22:33,185 --> 00:22:35,937
Druga warstwa to centrum medyczne.

376
00:22:36,021 --> 00:22:38,315
Dolna warstwa to plac publiczny,

377
00:22:38,398 --> 00:22:42,736
przestrzeń, w której ludzie
mogą utrzymywać kontakt z innymi.

378
00:22:42,819 --> 00:22:47,908
Okoliczni mieszkańcy zawsze przechodzą
przez ten budynek, by dojść do pociągu.

379
00:22:47,991 --> 00:22:50,744
Łatwo się tu dostać komunikacją miejską.

380
00:22:50,827 --> 00:22:55,665
Więc do niczego ich nie zmuszacie,
ale lekko popychacie w odpowiednią stronę.

381
00:22:55,749 --> 00:22:58,752
Tworzycie przestrzeń,
w której mogą się spotkać.

382
00:22:58,835 --> 00:22:59,961
Zgadza się.

383
00:23:00,045 --> 00:23:05,342
Kiedy myślę o Kostaryce,
Okinawie czy Sardynii,

384
00:23:06,051 --> 00:23:08,428
widzę ludzi, którzy mieszkają w wiosce.

385
00:23:08,512 --> 00:23:10,639
Są bardzo blisko natury.

386
00:23:10,722 --> 00:23:12,808
Starzy i młodzi nawiązują kontakty.

387
00:23:12,891 --> 00:23:16,853
Jest punkt, w którym można coś zjeść.

388
00:23:16,937 --> 00:23:18,397
To bardzo pozytywne,

389
00:23:18,480 --> 00:23:23,402
ale czasem trudno to oszacować naukowo.

390
00:23:23,485 --> 00:23:26,655
Istnieje badanie, które wykazało,

391
00:23:26,738 --> 00:23:33,245
że codzienne kontakty towarzyskie
z listonoszem,

392
00:23:33,328 --> 00:23:35,747
z nieznajomym na przystanku,

393
00:23:35,831 --> 00:23:37,457
z barmanem

394
00:23:37,541 --> 00:23:41,294
są lepszym wyznacznikiem
długowieczności niż dieta i ćwiczenia.

395
00:23:41,378 --> 00:23:43,755
Myślę, że nie zauważa się,

396
00:23:43,839 --> 00:23:46,967
że samotność
jest funkcją naszego otoczenia.

397
00:23:47,050 --> 00:23:50,846
Jestem w środowisku,
które różni się od przeszłości.

398
00:23:50,929 --> 00:23:54,015
Żyjemy w bardzo miejskim otoczeniu

399
00:23:54,099 --> 00:23:58,478
i musimy stworzyć prototyp
dla teraźniejszości i przyszłości.

400
00:24:06,403 --> 00:24:08,613
Zanim zostałem emerytem,

401
00:24:08,697 --> 00:24:10,866
mówili mi,

402
00:24:10,949 --> 00:24:15,495
żebym cały czas
nie siedział przed telewizorem.

403
00:24:15,579 --> 00:24:19,332
Bo stanę się kanapowcem.

404
00:24:20,000 --> 00:24:24,087
Muszę dbać o aktywność ciała i umysłu,

405
00:24:24,171 --> 00:24:26,339
wychodzić i spotykać się z ludźmi.

406
00:24:26,423 --> 00:24:27,340
Cudownie.

407
00:24:27,424 --> 00:24:31,052
Nikt nie jest wyspą.

408
00:24:31,136 --> 00:24:33,472
Trzeba być z ludźmi,

409
00:24:33,555 --> 00:24:35,015
żeby być szczęśliwym.

410
00:24:35,098 --> 00:24:37,350
To pociąga za sobą kolejny skutek.

411
00:24:37,434 --> 00:24:40,854
Jeśli nie jesteś szczęśliwy,
nie możesz długo żyć.

412
00:24:42,898 --> 00:24:44,733
Nie ma sensu żyć samemu

413
00:24:44,816 --> 00:24:47,068
i z nikim nie rozmawiać.

414
00:24:47,152 --> 00:24:49,696
- Mieszka pan tu z rodziną?
- Tak.

415
00:24:50,197 --> 00:24:55,410
Czy mieszkanie z rodziną
pomaga żyć dłużej?

416
00:24:55,494 --> 00:24:56,786
Zdecydowanie tak.

417
00:24:56,870 --> 00:25:01,208
Oni cieszą się, że tu jestem,
i ja się cieszę, że tu jestem.

418
00:25:01,291 --> 00:25:08,089
Daję wnukom korepetycję z matematyki.

419
00:25:08,173 --> 00:25:11,801
- Jest pan ich nauczycielem.
- Jestem dobry z matematyki.

420
00:25:11,885 --> 00:25:17,474
W zamian one pomagają mi przy komputerze,
bo jestem komputerowym idiotą.

421
00:25:18,058 --> 00:25:21,269
Cudowne. Więc obie strony korzystają.

422
00:25:21,353 --> 00:25:22,354
Tak.

423
00:25:22,854 --> 00:25:26,525
Teraz z dwa robi się sześć,

424
00:25:27,859 --> 00:25:29,528
bo mnożymy przez trzy.

425
00:25:30,237 --> 00:25:32,155
Jak ojciec ci pomaga?

426
00:25:32,239 --> 00:25:35,534
Zajmuje się młodszymi dziećmi.

427
00:25:36,368 --> 00:25:40,247
Wcześniej pracowałam na pełen etat.
Teraz pracuję na pół.

428
00:25:40,330 --> 00:25:45,168
Przyprowadzał młodsze dzieci do domu,
kiedy pracowałam do późna.

429
00:25:46,503 --> 00:25:48,380
Dbał, żeby zjadły śniadanie,

430
00:25:48,463 --> 00:25:51,675
ja wcześniej wychodzę i je popędzam.

431
00:25:51,758 --> 00:25:53,468
On zabiera je na śniadanie,

432
00:25:53,552 --> 00:25:56,555
zanim wyśle je do szkoły.

433
00:25:56,638 --> 00:25:59,099
Ja jestem surową mamą.

434
00:25:59,182 --> 00:26:01,768
Chodzę z kijem.

435
00:26:01,851 --> 00:26:05,230
- A on jest dziadkiem z marchewką.
- Cudowne.

436
00:26:05,313 --> 00:26:10,193
Mówi: „Jeśli dobrze zrobisz zadanie,
dostaniesz dolara”.

437
00:26:10,277 --> 00:26:11,444
Piękne.

438
00:26:12,904 --> 00:26:16,658
Myślicie, że gdy zostaniecie rodzicami,

439
00:26:16,741 --> 00:26:19,744
weźmiecie rodziców do siebie?

440
00:26:20,870 --> 00:26:24,082
Chyba tak.

441
00:26:24,165 --> 00:26:25,250
Chyba?

442
00:26:30,255 --> 00:26:34,593
Gdy ojcowie założyciele
zaczęli budować Singapur,

443
00:26:34,676 --> 00:26:36,553
byliśmy młodym narodem,

444
00:26:36,636 --> 00:26:39,180
było więcej młodych ludzi niż starych.

445
00:26:39,264 --> 00:26:42,017
Ale wraz z dojrzewaniem

446
00:26:42,767 --> 00:26:49,065
pojawia się problem
starzejącego się społeczeństwa.

447
00:26:49,149 --> 00:26:52,527
Do 2030 roku 25% populacji,

448
00:26:52,611 --> 00:26:55,196
co czwarty obywatel, przekroczy 65 lat.

449
00:26:56,948 --> 00:27:00,452
To obciążenie dla służby zdrowia.

450
00:27:00,535 --> 00:27:03,288
Staramy się rozwiązać ten problem.

451
00:27:03,955 --> 00:27:06,583
Rząd zastanawia się,

452
00:27:06,666 --> 00:27:10,795
jak zachęcić dzieci,
aby zajęły się rodzicami

453
00:27:10,879 --> 00:27:12,589
i się nimi opiekowały.

454
00:27:12,672 --> 00:27:18,887
Rząd Singapuru wprowadził
dotację mieszkaniową,

455
00:27:18,970 --> 00:27:23,558
który zachęca rodziny
do mieszkania blisko siebie.

456
00:27:23,642 --> 00:27:26,394
Rodzice dostają dofinansowanie,

457
00:27:26,478 --> 00:27:31,399
jeśli postanawiają zamieszkać
niedaleko syna lub córki.

458
00:27:31,483 --> 00:27:34,903
Albo gdy syn lub córka
wybierają mieszkanie

459
00:27:34,986 --> 00:27:37,656
na osiedlu mieszkaniowym
w pobliżu rodzica.

460
00:27:37,739 --> 00:27:41,159
Jeśli dzieci opiekują się rodzicami,

461
00:27:41,242 --> 00:27:44,079
ludzie rzadziej chorują.

462
00:27:44,996 --> 00:27:49,793
Według badania Aging Alone in America
100 lat temu

463
00:27:49,876 --> 00:27:54,839
70% amerykańskich wdów i wdowców
wprowadziło się do swoich rodzin.

464
00:27:54,923 --> 00:28:00,512
Dziś prawie tyle samo
wdów i wdowców mieszka samotnie.

465
00:28:00,595 --> 00:28:02,764
Dotacje mieszkaniowe w Singapurze

466
00:28:02,847 --> 00:28:06,017
pozwalają z powodzeniem
zwalczać takie trendy.

467
00:28:06,101 --> 00:28:10,939
Między 2015 a 2018 rokiem
Rada Gospodarki Mieszkaniowej

468
00:28:11,022 --> 00:28:14,025
ogłosiła, że około 11 000 rodzin

469
00:28:14,109 --> 00:28:18,405
kupiło mieszkania w pobliżu rodziców
lub dzieci w związkach małżeńskich

470
00:28:18,488 --> 00:28:21,825
z pomocą dotacji mieszkaniowej.

471
00:28:22,784 --> 00:28:28,790
W USA gdy starsza osoba
trafia do domu starców,

472
00:28:28,873 --> 00:28:32,127
długość jej życia
spada od dwóch do sześciu lat.

473
00:28:32,627 --> 00:28:36,548
W waszym pomyśle genialne jest to,

474
00:28:36,631 --> 00:28:40,677
że nie zmuszacie mamy i taty,
aby zamieszkali z wami,

475
00:28:40,760 --> 00:28:43,596
ale namawiacie, by zamieszkali w pobliżu,

476
00:28:43,680 --> 00:28:48,768
co jest nie tylko dobre dla rodziny,
ale też wydłuża życie.

477
00:28:52,564 --> 00:28:56,151
Jeśli przeglądasz media
lub hasztagi z długowiecznością,

478
00:28:56,234 --> 00:28:59,904
to w Ameryce zawsze chodzi
o leki zapobiegające starzeniu się,

479
00:28:59,988 --> 00:29:02,490
dietę czy programy ćwiczeń.

480
00:29:03,575 --> 00:29:07,245
Ale USA to najbogatszy kraj

481
00:29:07,328 --> 00:29:09,122
w historii świata.

482
00:29:09,205 --> 00:29:12,417
Mimo to trzy czwarte z nas
ma nadwagę lub otyłość.

483
00:29:12,500 --> 00:29:16,171
Spada poczucie szczęścia,
podobnie jak średnia życia.

484
00:29:16,254 --> 00:29:20,842
Czy to, co robi Singapur, dałoby się
zastosować na większą skalę w USA?

485
00:29:22,469 --> 00:29:27,307
Często mówię, że Singapur
jest sui generis, jedyny w swoim rodzaju.

486
00:29:33,938 --> 00:29:35,732
Jesteśmy małym narodem,

487
00:29:35,815 --> 00:29:39,527
miastem-państwem, to pomaga.

488
00:29:39,611 --> 00:29:44,616
Miasto może pisać umowy o wolnym handlu.

489
00:29:44,699 --> 00:29:45,950
Możesz negocjować.

490
00:29:46,034 --> 00:29:51,122
Ale niektóre rozwiązania
można by zapożyczyć.

491
00:29:51,206 --> 00:29:56,127
Po pierwsze, trzeba mieć wizję
i chęć jej wprowadzenia.

492
00:29:56,628 --> 00:29:59,881
Potrzebni są ludzie, którzy zainwestują

493
00:30:01,007 --> 00:30:03,676
w zdrowe życie,

494
00:30:03,760 --> 00:30:05,136
zdrowe rodziny.

495
00:30:05,220 --> 00:30:09,098
Jak się tworzy
to partnerstwo publiczno-prywatne?

496
00:30:10,683 --> 00:30:13,728
Jeśli powiesz Amerykanom:

497
00:30:13,812 --> 00:30:17,690
„Pomogę wam obniżyć
koszty opieki medycznej”,

498
00:30:17,774 --> 00:30:20,151
to połowę zadania masz za sobą.

499
00:30:20,235 --> 00:30:23,363
Argumenty ekonomiczne
mają przynieść ludziom korzyści.

500
00:30:23,446 --> 00:30:25,865
- Tak.
- Wspaniały pomysł.

501
00:30:28,076 --> 00:30:33,373
Singapur uczy nas, że można dokonać
ogromnych zmian w całej populacji.

502
00:30:33,456 --> 00:30:37,502
Najpotężniejszym narzędziem,
jakim dysponujemy,

503
00:30:37,585 --> 00:30:40,922
do kształtowania
zdrowszego środowiska jest polityka.

504
00:30:41,005 --> 00:30:43,633
Tego powinna się nauczyć Ameryka.

505
00:30:44,509 --> 00:30:47,887
Trzeba szukać dobrych rozwiązań
i je wprowadzić w życie.

506
00:30:55,854 --> 00:31:00,358
Gdy udało się stworzyć niebieską strefę
w małym mieście, Albert Lea,

507
00:31:00,441 --> 00:31:02,443
postanowiłem zwiększyć skalę.

508
00:31:03,152 --> 00:31:06,281
Odkryliśmy, że firmy ubezpieczeniowe,

509
00:31:06,364 --> 00:31:09,492
szpitale i prywatne fundacje

510
00:31:09,576 --> 00:31:13,913
były skłonne zainwestować
w zdrowsze miasta.

511
00:31:13,997 --> 00:31:17,250
Udało nam się
przenieść projekt z Albert Lea

512
00:31:17,333 --> 00:31:19,586
do nadmorskich miast Los Angeles,

513
00:31:19,669 --> 00:31:21,296
do całego stanu Iowa.

514
00:31:22,338 --> 00:31:27,135
Projekt Niebieskie Strefy uczy,
jak żyć zdrowo tam, gdzie mieszkamy.

515
00:31:27,218 --> 00:31:30,638
Ale dopiero w Fort Worth, Mieście Krów,

516
00:31:30,722 --> 00:31:34,767
pokazaliśmy, że pomysł może się sprawdzić
wszędzie w Ameryce.

517
00:31:36,185 --> 00:31:40,565
Spotkaliśmy się z burmistrzem,
radą miasta, kuratorem szkół…

518
00:31:40,648 --> 00:31:44,152
Otyłość u dzieci w Fort Worth spadła o 6%.

519
00:31:44,235 --> 00:31:47,280
Według sondażu
w najzdrowszym mieście Ameryki

520
00:31:47,363 --> 00:31:49,908
„Miasto Krów zmieniło śpiewkę”.

521
00:31:52,619 --> 00:31:57,457
Po pięciu latach Gallup obliczył,
że zaoszczędziliśmy temu miastu

522
00:31:57,540 --> 00:32:01,586
ponad ćwierć miliarda dolarów rocznie
na kosztach opieki medycznej.

523
00:32:01,669 --> 00:32:05,840
Zrozumiałem, że sposób, w jaki korzystamy
z mądrości niebieskich stref,

524
00:32:05,924 --> 00:32:08,092
jest o niebo ważniejszy

525
00:32:08,176 --> 00:32:10,511
niż jej zlokalizowanie.

526
00:32:14,390 --> 00:32:17,644
Teraz nasz projekt trafia do społeczności,

527
00:32:17,727 --> 00:32:22,023
które chcą stworzyć lepsze środowisko.

528
00:32:22,941 --> 00:32:26,527
Jesteśmy w South Phoenix,
gdzie startuje nasz projekt.

529
00:32:26,611 --> 00:32:30,073
Dana społeczność musi najpierw słuchać.

530
00:32:30,949 --> 00:32:35,828
Następnym krokiem jest wprowadzenie
trwałych zmian w ich otoczeniu.

531
00:32:36,537 --> 00:32:40,291
Chcemy usłyszeć,
gdzie w waszych dzielnicach

532
00:32:40,375 --> 00:32:45,880
możemy poprawić ludziom życie,
tak by zdrowy wybór był wyborem łatwym.

533
00:32:46,756 --> 00:32:48,758
Mieliśmy masę ekspertów

534
00:32:48,841 --> 00:32:51,219
i zaczęliśmy od oceny sytuacji.

535
00:32:52,387 --> 00:32:55,223
Uważam, że to najlepszy zespół w Ameryce.

536
00:32:55,848 --> 00:32:57,266
Chcę was zmotywować,

537
00:32:57,350 --> 00:33:03,022
abyście opracowali rozwiązania,
które pomogą podnieść poczucie szczęścia

538
00:33:03,106 --> 00:33:05,024
i wydłużyć średnią życia.

539
00:33:05,692 --> 00:33:09,112
Mamy otwartą przestrzeń. Co z nią zrobimy?

540
00:33:09,195 --> 00:33:10,530
Park!

541
00:33:10,613 --> 00:33:13,658
Miejsce, w którym ludzie mogą się spotkać,

542
00:33:13,741 --> 00:33:17,996
gdzie można wspólnie uprawiać ogrody,

543
00:33:18,079 --> 00:33:22,583
które pozwolą im
docenić zdrowsze jedzenie.

544
00:33:22,667 --> 00:33:25,795
Ale muszą się tego nauczyć.
Muszą mieć nasiona

545
00:33:25,878 --> 00:33:30,383
i musi być ktoś, kto ich do tego zachęci.

546
00:33:30,466 --> 00:33:33,553
Masz tylko jeden wybór:
wyjść na ruchliwą ulicę.

547
00:33:33,636 --> 00:33:35,471
Ludzie nie chcą chodzić.

548
00:33:35,555 --> 00:33:38,016
To była główna trasa.

549
00:33:38,099 --> 00:33:41,227
Jeździło tędy 40 000 aut,
zanim zbudowali autostrady.

550
00:33:41,310 --> 00:33:44,564
Dziś ruch jest nieporównywalnie mniejszy.

551
00:33:44,647 --> 00:33:48,901
Jeśli usuniemy wszystkie pasy ruchu
poza jednym w każdą stronę,

552
00:33:49,777 --> 00:33:51,946
będzie można wykorzystać chodniki.

553
00:33:53,031 --> 00:33:55,450
Miasta mają niesamowitą moc.

554
00:33:56,367 --> 00:33:58,536
Jeśli masz jasne cele,

555
00:33:58,619 --> 00:34:02,498
w ciągu zaledwie paru lat
można dokonać całkowitej przemiany.

556
00:34:02,582 --> 00:34:06,878
W ciągu dziesięciu lat
Ameryka może stać się błękitną strefą.

557
00:34:06,961 --> 00:34:09,630
Musimy tylko zmienić cel:

558
00:34:09,714 --> 00:34:14,010
nie próbować zmieniać umysłów
330 milionów ludzi,

559
00:34:14,677 --> 00:34:16,637
tylko zmienić ich otoczenie.

560
00:34:36,491 --> 00:34:38,659
Wyobraźcie sobie, że najtańsze,

561
00:34:38,743 --> 00:34:41,579
najbardziej dostępne
i najsmaczniejsze jedzenie

562
00:34:41,662 --> 00:34:43,039
to produkty roślinne.

563
00:34:43,122 --> 00:34:46,876
Wyobraźcie sobie drogi,
budowane nie tylko dla aut,

564
00:34:46,959 --> 00:34:48,961
ale też dla ludzi.

565
00:34:49,045 --> 00:34:52,548
Miejsca, gdzie łatwo nawiązać kontakt,

566
00:34:52,632 --> 00:34:56,969
gdzie ludzie codziennie
realizują swoje cele.

567
00:34:57,053 --> 00:35:01,182
Dzięki niebieskim strefom wiemy,
że to wszystko jest osiągalne.

568
00:35:03,434 --> 00:35:05,019
To nowa perspektywa na to,

569
00:35:05,103 --> 00:35:09,690
jak zadbać o zdrowie
i dobre samopoczucie w naszym kraju,

570
00:35:09,774 --> 00:35:12,360
prawdziwy przepis na długowieczność.

571
00:35:12,985 --> 00:35:15,988
Ale najważniejszym odkryciem jest to,

572
00:35:16,572 --> 00:35:20,952
że to, co pomaga nam żyć długo i zdrowo,

573
00:35:21,953 --> 00:35:25,164
jednocześnie sprawia, że warto żyć.

574
00:38:55,249 --> 00:39:00,087
Napisy: Przemysław Rak