"JABETU ZAITEZ DENA KONEKTATUTA DAGOELA"
LEONARDO DA VINCIRI EGOTZITAKO ESALDIA
Puntako ordua da.
Beti berdin.
Lehenbailehen iritsi behar duzu helmugara.
Mundu lanpetuan,
natura itzaletara baztertu da.
Baina hemen, Nepalen, kalezuloek mugak dituzte.
Kale nagusitik joan behar duzunean,
auto-ilara bat harrapa dezakezu
edo zure bidea sortu.
Bidaiari errebelde hau beti egin duena egiten ari da...
elikadura eremuen arteko gaueko migrazioa.
Eta, gaur egun sabana errebala izan arren,
horrek ez du geldiaraziko.
Mundu bitxi baten aurrean, naturak bidea egin nahi du.
Eta, hori egitean, errinozero saiatuek
hari ñimiñoa bizitzaren ehun zabalean murgiltzen dute.
Gure mundu osoa hartzen duen sare bizia.
Izaki bizidun guztiak lotzen ditu.
Eta orain, lehen aldiz, argituko dugu nola.
Baso trinkoenetatik...
itsaso sakonenetara.
Zeru ankerrenetatik...
basamortu berotsuenetara.
Sare honek lotzen ditu bizitzaren mirariak
planetako fenomeno handiekin...
eta gure mundu guztia bizirik mantentzen dute.
Eta bizi-lotura horiek aldatzen baditugu ere...
naturak iraun egiten du.
Hau da Lurreko indar boteretsuenaren historia handia.
Bizitza bera.
Haren sekretuak azaldu
eta etorkizun distiratsuago bat posible dela ikusiko dugu...
bizitzaz betetako gure mundu interkonektatuan.
Naturaren loturak edonon aurki daitezke,
baita Ipar Poloko paramoetan ere.
CATE BLANCHETTEK KONTATUA
Ez du jakingo,
baina elur-orein honek funtsezko zeregina izango du.
Nahikoa bizi behar du bere eginkizuna betetzeko.
Amarekin lotura handia izateak lagunduko du.
Baina bere biziraupenerako tresna nagusia menderatu beharko du.
Hankak.
Jaiotzetiko atleta da.
Abiadura, erresistentzia... dena dauka.
Edo izango du, ibiltzen ikasten duenean.
Ordura arte, atleta hasiberri batentzat lekurik seguruena
amaren apatxetan dago.
Arrano bat begira dagoelako...
eta galdu arte itxaroten duelako.
Baina amak babesten du.
Ibiltzen goiz ikasten badu, aukera gehiago izango ditu.
Kumea seguru egongo da taldearekin.
Eta, elkarrekin, animalia hauek Artikoaz haraindi
hautematen den eragina dute.
Baina soilik adi badaude.
Otsoak.
Tundran,
talde honek arriskua antzeman eta berezko trebetasunaz balia daiteke.
Lur zabalean, ziztu bizian doaz.
Baina, zuhaitzen artean, elurrak moteltzen ditu.
Zortea dute, zailagoa da hanka motzagoekin.
Lur zabalak oreka hobea ematen du.
Eta talde beldurtiak berriro zaindu ditzake bere jarraitzaileak.
Artikoan bizirautea zaila da, nahiz eta lehen mailako atleta izan.
Baina harrapariaren eta harrapakinaren arteko dantza amaigabe honek
denok lotzen gaitu azkenean.
Kumea eta taldea belarretan bazkatzen direnean...
mozten dute,
eta horri esker, elurra pilatu egiten da.
Eta harrapariek mugitzera behartzen dituzte,
haien larreak zabalduz.
Elkarrekin, elur-mantu etengabeak sortzen laguntzen dute
eta lautada zuri hauek ispilu kosmiko bihurtzen dituzte...
espaziora eguzkiaren beroaren % 85 ere isla dezakeena.
Artikoak izoztuta jarraitzea behar dugu, klima egonkor mantentzeko
eta, horrela, planeta osoa guztiontzat bizitzeko modukoa izateko.
Gainera, hozte-sistema bikain honek
beste fenomeno batzuk agertzea errazten du...
itsasoen sakoneraino murgiltzen direnak.
Itsasertzaren aurrean itsasoa izoztu egiten delako.
Izotz kristalak azaleratzen dira,
dentsitate handieneko ura itsas hondora jaisten da...
eta gainazaleko epelagoak ordezkatzen du.
Zirkulazio-aparatu erraldoi baten hasiera da.
Itsas korronteak bultzatzen dituen bonba bat, milaka urteko bidaian
munduko itsaso guztiak lotzen dituena.
Korronteak dauden lekuan,
bizitza dago.
Eta are gehiago koralezko arrezife tropikaletan.
Itsas espezieen laurdenak arrezifeetan bizi dira.
Eta mila milioi gizaki behar ditugu jateko,
bizirik eta luze irauteko.
Arrezifea inguratzen duten korronteetan,
arau berberak
aplikatzen zaizkie harrapari eta harrapakinei.
Gakoa da aurrealdea eramatea...
ahalik eta ondoen.
Sepia arrautza hauek amak ezkutatu zituen harkaitzen artean.
Arazoa da laster gardenak izango direla.
Enbrioi ñimiñoek geldirik egon behar dute saihesteko...
Hara. Beti dago bat.
Kakahuete bat baino txikiagoa, txiki goiztiar hau
harrotu egiten du arrezifeak.
Urtebete baino ez da biziko,
eta horregatik prest dago ahalik eta gehien ikasteko,
ahalik eta azkarren.
Baina bere efusibitatea deigarria da.
Itsas mantis goseti batek arrezifean erreparatu du.
Gutxi egositako arrautzak atsegin ditu.
Baina txikia aurreratu egin da.
Ikusten nauzu.
Ez nauzu ikusten.
Baina denek ez dute trikimailu hori irentsiko.
Katuarrainek hurrengo otorduak duen pultsua hautematen dute.
Eta haurraren taupadak auto baten alarma bezala entzuten dira.
Azken segundoan, gai da ikasteko...
nola itzaltzen den.
Arnasketari eutsi eta bere hiru bihotzak moteltzen ditu
berriro desagertzeko.
Orain, ikastun honek behar du
heldu batek bere afaria ehizatzen irakastea.
Nahikoa da etorkizuneko ehiztaria askatzeko.
Arrautzatik irtetea da bizitzen hasteko modurik onena.
Ederto elikatuko da korronteek eskaintzen diotenarekin.
Izaki ñimiñoak doaz uretako autobidean zehar
arrezifetik arrezifera.
Bizitza eta itxaropen berriak zabaltzen dituzte
urpeko mirari hauen etorkizunerako.
Itsasoaren bihotza elikatzen laguntzen duen elur-oreintxotik,
arrezife baten bidez,
korronte ozeanikoen sareak bi poloak lotzen ditu
Antartikaraino hedatzen den bitartean.
Klima hotzak pultsu ozeanikoa indartzen du,
eta horrek ura iparraldera ponparazten du...
non korronte indartsuenek bizitza gaztetzen duten...
ezin susmatuzko tokietan.
Kalahariko basamortuko garai lehorrean,
denak saiatzen dira beroari aurre egiten.
Baina, hemen ere,
naturaren sarea gai da bizitzak zabaltzeko behar duena emateko.
Eta dena, ehunka kilometrora,
korronte atlantiko hotzak desertuko beroarekin topo egiten duelako.
Laino trinkoa dago barrualdean.
Ekaitz-lainoak daude mendien gainetik,
non naturaren alkimia egiten duten.
Tximista bakoitza hain da indartsua...
non airearen molekulak zatitu...
eta nitratoak sortzen dituen,
munduko flora garatzeko ezinbestekoa den ongarri likidoa.
Elikagai hauek amiltzen dira, ur-jauzietan zehar...
Afrikan ehunka kilometro igarotzen dituzte...
harik eta Okavangoko deltara iritsi...
eta Kalahari elkorra naturaren oasi handienetako bat bihurtzen duten arte.
Ondorioz, lehen basamortu antzuan hazkunde-leherketa bat gertatzen da.
Baina urruneko itsasoarekin loturak ura ematen badu ere,
bertakoen esku dago etxe bat sortzea, non denek onura izan dezaketen.
Pisu astuneko ingeniariek aurrera doaz sastraka artean...
ibilgu-sareak sortzen...
urmaelak eta askak lotzen dituztenak...
eta eremu handiagoak ureztatzea errazten dituztenak.
Hau da, denentzat dago.
Aisialdia maite duten hipopotamo familia honentzat,
txonboen garaia da.
Lehentasunezko sarbidea dute bainu-gunerik onenera.
Baina aitak ez du lasaitzea lortzen.
Urmaelari eta eme haurdunen harenari eustea
ez da erraza izango.
Familia bat osatu nahi duten gazteek biak nahi dituzte.
Aitarentzat,
arrotz hau jacuzzi batean itsaskorra eramatea bezain gogaikarria da.
Joateko eskatzen dio.
Bi tonako aurkariari aurre egitea nekagarria litzateke.
Hilgarria ere litzateke.
Baina harroputz hau urmaelean sartzen bada,
aitak erabaki bat hartu beharko du:
familia utzi...
edo borrokatu.
Aitak lehiakide gehiago izango ditu urtaroa amaitu aurretik.
Baina, oraingoz, garaipenak ospakizun-ibilaldia merezi du.
Bai. Txapelduna da oraindik.
Jolas eta entrenamendu hauek festa garaia luzatzen dute.
Ura astintzen dute eta geratzea saihesten dute.
Beraz, euriak baretu arren,
paisaia-ingeniariek
badakite hipopotamo zaporeko ura segurua dela.
Hilabete batzuk geroago...
uraren ugaritasuna desagertzen da.
Eta aurrera doazenek janaria daramate...
lurrera.
Baina afari suntsitzaile honek ere
kate-erreakzioa eragiten du,
basamortutik haratago doana...
naturaren beste fenomeno baterako bidea erraztuz.
Sua.
Egur lehorrak sabana berritzen duten suteak pizten ditu.
Eta sugar horien artean beste hari bat sortzen da bizitzaren ehun zabalean...
kontinenteak lotzen dituen kate-maila batekin.
Sastrakak eta lurrak erre artean,
eta elikagai mikroskopikoak lurretik kanpo geratzen dira.
Kearekin igotzen dira...
hodeietaraino.
Atmosferan, fosforozko zutabeek
azeleratu egiten dute aire-korronteen bidez.
Ongarriek Atlantiko osoa zeharkatzen dute...
Hego Amerikako zerura iritsi arte...
non euri magikoa erortzen den...
Amazoniako baso ikaragarriaren gainean.
Aipatzekoa da honaino iristen den fosforoaren erdia
Afrikako suteetatik datorrela...
eta horrek kontinente arteko sostengua ematen diela
habitat hori partekatzen duten hiru milioi espezieei.
Lehen uste genuen biodibertsitate sinestezin honek
lehiaren presioagatik eboluzionatu zuela.
Baina ekintza sotilago eta biziago bat ere badago.
Elkarlana.
Gauza guztien gainetik, Brasilgo intxaurrondo dotore bat dago.
Mende bat baino gehiago darama hemen hazten.
Ia 50 metro neurtzen du eta goi mailako gizartearen oinarria da.
Gailurrera iritsi da behin betiko baso-banatzailea izanik,
eta bere kontaktuek behar duena emango diotelakoan dago.
Nektarrez gainezka dauden lore horiek ugaltzeko prest dagoela iragartzen dute.
Baina hautakorra da.
Gailenak soilik onartzen ditu.
Polinizatzaile entzutetsuak, beste intxaurrondo bat bisitatu dutenak.
Loreek txano babeslea dute.
Izen handiagoko norbait beharko da atea irekitzeko.
Harrigarria bada ere, zuhaitz hau hain ondo komunikatuta dago,
ezen hain izaki esklusiboa aurkitzeko ahalmena utz baitezake
laguntzaile baten esku.
Ondoko orkidea bat...
bere polinizatzailea erakarri nahi duena.
Usain liluragarria du usainetan aditua den batentzat.
Orkideetako erle hau perfumista handia da.
Bere markako kolonian lan egiten ari denez,
usain jainkotiar hau gehitu behar dio.
Leunki, polen-eskuilarekin biltzen ditu kalitate handieneko aromak...
eta polen-saskietan nahasten ditu.
Edabe perfektua desiragarriagoa bihurtuko du bere miresleentzat.
Beraz, bikaina izan behar du.
Agian pixka bat gehiago.
Baina intxaurrondoari ez dio laguntzen gure perfekzionista aromatizatuak,
erakartzen duenak baizik.
Basoko airea usain liluragarriz horditurik,
erleak iristen dira, eme handiagoak eta indartsuagoak.
Eta Brasilgo intxaurrondoak dama gailen horien zain zegoen.
Emeek txanoa ireki dezakete...
eta ugalketarako behar den polena topatu.
Zuhaitzak baso-sarean duen kontrolak fruituak eman ditu.
Baina, hurrengo urtean, lore esklusiboak fruitu bihurtzen dira,
eta zailagoa da haietara iristea.
Ezta 30 metroko erorketak ere
ezin du bere oskol sendoa hautsi.
Kutxa gotorren lapur batek soilik ireki liteke.
Baina zuhaitz noble honek kontaktuak ere baditu basoaren alde ilunean.
Lehen susmagarria:
aguti lapurra.
Hortz handiak dituen karraskari hau da oskola hausteko gai den bakarra.
Eta fruituari dagokionez, den-dena jaten du.
Soberakinak basoan zehar sakabanatuta ezkutatzen ditu.
Geroago disfrutatzeko.
Baina basoko litxarrero honek hainbeste ezkutatu ditu
denak non dauden gogoratzen ez duela.
Eta Brasilgo intxaurrondoak gogoan ditu bere hazi galduak.
Bere ondare baliotsua talde horren eskuetan uzteak ausarkeria dirudi.
Baina hori da naturaren sarearen miraria.
Laguntzeko modu hauek emaitzak ematen dituzte.
Hain dira fidagarriak, ezen Brasilgo intxaurrondo guztiak
era berean garatzen baitira.
Amazoniako baso osasuntsu eta ukitu gabean soilik haz daitekeen laborantza da.
Eta bada animalia berezi bat
basoaren ongizaterako erabakigarria dena.
Bere erreinua beldurraren bidez zorrotz gobernatzen duen izaki bat.
Edo hala egingo du esnatzen denean.
Ohiko nerabea.
Jaguar gazte honek lo ematen du eguna
eta, tarteka, jaiki egiten da bapo egiteko.
Mokaduak zuhaitzen adaburuetatik...
ur azalaren azpiraino aurkitzen ditu.
Baina bere apetitu agortezinak esan nahi du noranahi doala ere,
arnasten duena ez dela heriotza, bizitza baizik.
Felido handi hauek gabe,
leku honek oso itxura ezberdina izango luke.
Haragijale gutxiagorekin, belarjale gehiago egongo lirateke,
hazi aurretik kimuak jango lituzketenak.
Zuhaitz zaharrak hil ahala, kimu gutxiagok ordezkatuko lituzkete.
Eguzki-argiak errezeleko zuloak zeharkatuko lituzke.
Oihanpe hezea lehortuko litzateke,
eta ingurune heze baten mende daudenak desagertu egingo lirateke.
Loreak zimeldu
eta kolibriak gosez hilko lirateke.
Harraparirik ez dagoen lekuan...
inurri inausleak ehunkoiztu egiten dira,
eremu basotsua hostoz hosto kentzeko prest.
Kate-maila bat galduta,
bilbadura osoa erortzen hasten da.
Baina ehizan aritzen diren jaguarrak basoko sare trinkoa
lotzen duten lokarriak dira.
Eta nerabe jatun honek
haragijale gutxik egingo luketen zerbait egingo du.
Beste harrapari bati aurre egitea.
Kaiman bat...
bere harrapakinaren zelatan.
Jaguar inozo bat eskura egon litzateke.
Gakoa da lehenik nork erasotzen duen.
Janari duina lortu du nerabe baten gose indartsuenarentzat ere.
Eta albo-ondorio nabariak izango ditu.
Haren hondarrek bidaia bat egingo dutelako,
munduko baso guztiek
nola egiten duten lan azalduko duena.
Deskonposatzen ari den gorpuak elikagai asko askatzen ditu,
lurrean iragazten direnak.
Eta, lurpean, horiek espero zituen zerbait dago.
Hari mikroskopiko batek elikagaiak xurgatu
eta zuhaitzen azpian garraiatzen ditu.
Harizpi bat besterik ez da bizitza sare handi batean.
Onddo-kolonien ehun mizeliala,
oihan osoaren azpian zabaltzen dena.
Terminal txikiak sustraietara konektatu eta elikagaiak trukatzen dituzte
zuhaitzaren janaren zati baten truke.
Baina ez da transakzio soil bat.
Baso batzuetan, lurpeko sareek zuhaitzak lotzen dituzte
zuhaitz-sare bakar batean.
Sistema adimenduna, janari eta uraren elkarrekiko fluxua ahalbidetzen duena,
indartsuenetik ahulenera.
Baita espezieen artean ere.
Eguzki-argirik ez duen kimu batek energia jaso dezake bere bizilagun altuenengandik.
Zuhaitzek beren sarea erabil dezakete komunikatzeko.
Adimen konektatua, gaixotasunez edo erasoez ohartarazten duena,
garai zailei aurrea hartzeko.
Harrigarria da planetako onndo-sareen tamaina.
Ilaran jarrita, gure eguzki-sistematik haratago hedatuko lirateke,
gure galaxiaren erdira baino haratago.
Baina hemen, Lurrean, zuhaitzekin batera,
lurreko karbonoaren hiru laurden gordetzen dituzte lur azpian.
Pikondo honek ehunka urte ditu.
Ama-zuhaitza.
Haren itzalean kimu asko hazi dira.
Baina orain bere bizitza amaitzen ari da.
Agian onddo-sareak azken eskuzabaltasun ekintza bat emango dio.
Bere komunitateari bere azken elikagai preziatuak oparitzea.
Amona baten azken nahia: familiari geratzen zaion onena ematea.
Beste zuhaitz bat haziko da, eta lekua eta bere betiko eginkizuna hartuko ditu.
Zuhaitz-sarearen mirariei esker.
Gero eta zientzialari gehiagok uste dute gaur egun basoak
elkar lotutako entitate bakar bat direla...
eta bertan florak, faunak eta onddoek harmonian lan egiten dutela...
elkarlanerako kolektibo autostenagarri gisa.
Naturaren lotura sinestezinen laburpena.
Azken aurkikuntza horien argitan,
ez da ahalegin handirik egin behar planeta berdin
ibiltzen dela ikusteko.
Bizitza guztia lotuta.
Elur-orein azkar batetik hipopotamo garaile bateraino.
Ekintza orok ondorioa du.
Pultsu ozeanikotik euri-jasa emankorreraino.
Era batera edo bestera, naturak bizitza guztiak lotzen ditu.
Kalean ikusten ez badugu ere.
Bizitzaren loturak Lurreko txoko bakoitzera iristen dira.
Baina naturaren sarea etengabe mugitu behar da,
gure planetaren doinuekin dantzan,
eta denboraren joanari berari erantzunez.
Etengabe aldatzen duen munduan,
beti sortzen da aukeraren bat.
Baina gakoa egokitasuna izatea da.
Azpitituluak: Nerea Múgica