"UNAWAIN NA MAGKAKAUGNAY ANG LAHAT NG BAGAY."
ATTRIBUTED KAY LEONARDO DA VINCI
Rush hour.
Pareho kahit saan.
Kailangan mong makarating nang mabilis sa pupuntahan.
Sa busy nating mundo,
naisantabi ang kalikasan.
Pero dito sa Nepal, walang masyadong naaabot sa mga eskinita.
Kaya kapag napilitan kang dumaan sa main road,
pwedeng maipit ka sa traffic,
o gumawa ng sariling linya.
Ginagawa ng commuter na ito ang palaging ginagawa ng mga kauri niya...
ang gabi-gabing paglipat sa ibang feeding ground.
At kahit suburb na ngayon ang savanna,
hindi 'yon makakapigil sa kanya.
Kaharap ang baliw nating mundo, humahanap ng paraan ang kalikasan.
Dahil dito, ang bawat isa sa mga determinadong rhino na ito
ay naghahabi ng sarili nilang hibla sa malawak na web of life.
Isang buhay na network na sumasaklaw sa buong mundo.
Pinag-uugnay ang bawat nilalang.
At ngayon, sa unang pagkakataon, ilalahad natin kung paano.
Sa pinakamasusukal na gubat...
at malalalim na karagatan.
Pinakamababangis na kalangitan...
at maiinit na disyerto.
Iniuugnay ng tagong network na ito ang hiwaga ng buhay
sa malalaking puwersa ng ating planeta...
na bumubuhay sa buong mundo natin.
At bulabugin man natin ang mga koneksiyong ito...
lumalaban ang kalikasan.
Ito ang kamangha-manghang kuwento ng pinakamalakas na puwersa sa Earth.
Buhay mismo.
Buksan ang mga sekreto nito,
at matutuklasan ang susi sa magandang bukas nating lahat...
sa ating interconnected na living world.
KAHANGA-HANGANG NETWORK NG KALIKASAN
Makakapulot ka ng hibla ng network ng kalikasan
saan ka man tumingin,
kahit sa kaparangan ng mayelong norte.
ISINALAYSAY NI CATE BLANCHETT
Hindi man niya alam,
pero may mahalagang papel ang batang reindeer na ito.
Kailangan lang niyang tumagal para magampanan 'yon.
Makakatulong ang matatag na samahan ng mag-ina.
Pero kailangan muna niyang mahasa sa pinakamahalaga niyang tool.
Ang binti niya.
Isinilang siyang likas na atleta.
Bilis, tatag, nasa kanya na lahat.
Kapag nagagamit na niya ang mga paa niya.
Sa ngayon, ang pinakaligtas na lugar para sa nagsasanay tumakbo
ay sa paanan ng ina niya.
Dahil nakatingin ang agila,
at naghihintay na mahiwalay siya.
Protektado siya ni nanay.
Pero kapag gumana na ang binti niya, mas malaki ang tsansa niya.
Ligtas ang calf kasama ng herd.
At kapag magkakasama, doon sila nakakagawa ng impact
na ramdam kahit malayo na sa Arctic.
'Yon ay kung napapanatili silang alerto.
Mga lobo.
Sa kapatagan,
kita ng herd ang panganib at magagawa nila ang likas na kakayahan nila.
Sa lantad na lugar, naitotodo nila ang bilis.
Pero sa mapuno, pinapabagal sila ng malalim na snow.
Buti na lang, mas mahirap 'yon sa mga maikli ang binti.
Paglabas nila, mas maayos silang makakatakbo.
At mababantayan ulit ng kabadong herd ang mga humahabol sa kanila.
Mahirap mabuhay sa Arctic kahit isa kang world-class runner.
Pero itong walang katapusang sayaw ng predator at prey
ay konektado sa ating lahat.
Sa pagkain ng calf at ng herd ng damo at halaman,
natatabas ito,
kaya nagagawang lumatag nang buo ng snow.
Pinapagalaw naman ng predators ang mga herd,
at pinapalawak ang kinakainan nila.
Magkasama nilang nililikha ang tuloy-tuloy na mga latag ng snow,
kaya ang mga puting patag na ito, nagiging malapad na cosmic mirror
na kayang i-reflect pabalik sa kalawakan ang hanggang 85% ng init ng Araw.
Kailangang manatiling mayelo ang Arctic para maging stable ang ating klima,
at maging mas habitable ang buong planeta para sa ating lahat.
At ang nakakamanghang cooling system na ito,
nag-uumpisa ng isa pang chain of events...
na tumatagos sa kailaliman ng ating mga karagatan.
Dahil malapit sa baybayin, nagyeyelo ang dagat.
Lumulutang ang ice crystals,
kaya napupuwersa ang tubig-alat na lumubog sa seabed...
at pumapalit ang mas mainit na surface water.
Ito ang simula ng isang napakalaking circulatory system.
Pump na nagtutulak sa mga agos ng dagat sa sanlibong-taong round trip
na nag-uugnay sa bawat karagatan sa Earth.
Kung saan may agos,
may buhay.
Lalo't higit sa isang tropical coral reef.
Isang quarter ng lahat ng marine species ang nakatira sa ganitong reefs.
At bilyong tao ang dumedepende sa mga ito para sa pagkain,
kabuhayan, at proteksiyon.
Kahit sa mga agos sa paligid ng reef,
pareho ang patakaran...
para sa humuhuli at hinuhuli.
Ang trick ay unahan ang kakompetensiya...
sa kahit anong paraan.
Itinago ng ina sa batuhan itong mga itlog ng cuttlefish.
Kaso, magiging see-through na sila.
Kaya hindi dapat gumalaw ang maliliit na embryo para hindi sila...
Ay. May pasaway talaga.
Kasinglaki ng mani, ang batang ito na madaling matuto
ay nabighani na sa reef sa paligid niya.
Isang taon lang siya mabubuhay,
kaya mukhang determinado siyang matuto nang matuto
sa maikling panahon.
Pero nakakapukaw ng atensiyon ang sigla niya.
Isang gutom na mantis shrimp na pinakamatalas ang mata sa reef.
Ang gusto niya sa itlog, 'yong malambot ang gitna.
Pero naunahan na siya ni junior.
Nakikita mo ako.
Ngayon, hindi na.
Pero hindi uubra 'yon sa lahat.
Ramdam ng epaulette sharks ang kuryente mula sa sunod nilang pagkain.
At tumutunog na parang car alarm ang tibok ng puso ng baby.
Pero bago pa siya mahanap, nagagawa niyang...
patayin ang switch.
Pinipigilan ang hininga at pinapabagal ang tatlo niyang puso
para maglaho ulit.
Kailangan na lang ng estudyanteng 'to
ng magtuturo sa kanyang manghuli ng hapunan.
Sapat na 'yon para mapisa ang isang wannabe hunter.
Sa pagtatapos niya sa egg school, mag-uumpisa na ang buhay niya.
Malalasap na niya ang mga oportunidad na dala ng mga agos.
Maliliit na nilalang sa matubig na superhighway
na palipat-lipat sa malalayong reef.
Nagpapalaganap ng bagong buhay at pag-asa
para sa kinabukasan ng mga hiwagang ito ng katubigan.
Mula sa batang reindeer na nagpapatibok sa puso ng karagatan
sa tropical reef,
pinagkokonekta ng network ng mga agos ang parehong pole
habang tuloy-tuloy ito papunta sa Antarctica.
Pinapalakas ng lamig ang pulso ng karagatan,
at binobomba ulit pataas ang tubig-alat...
kung saan pinapasigla ng pinakamalalakas na agos ang buhay...
sa mga lugar na hindi mo inaasahan.
Kapag tagtuyot sa Kalahari Desert ng Africa,
hirap ang lahat na talunin ang init.
Pero kahit dito,
may paraan ang network ng kalikasan para ibigay ang ikasasagana ng buhay.
Dahil lang daan-daang milya mula rito,
nagtatagpo ang malamig na agos ng Atlantic at mainit na hangin ng disyerto.
Malayo sa baybay, makapal ang hamog.
Madilim ang mga ulap sa matataas na lupa
kung saan ginagawa ang alchemy ng kalikasan.
Sa sobrang lakas ng bawat kidlat...
nahahati ang molecules sa hangin...
na lumilikha ng nitrates,
patabang likido na mahalaga sa paglago ng bawat halaman sa Earth.
Umuulan ng mga sustansiyang ito at dumadaloy pababa...
patawid sa daan-daang milya ng southern Africa...
hanggang bumuhos sila sa Okavango Delta...
at gawing isa sa pinakamagagandang oases ng kalikasan ang uhaw na Kalahari...
na nagsisimula ng mga bagong pag-usbong sa dating tigang na disyerto.
Nagkatubig man dahil sa koneksiyon sa malayong karagatan...
nakasalalay sa mga lokal ang paglikha ng lugar na pakikinabangan ng lahat.
Binu-bulldoze ng mabibigat na engineer ang mga pananim...
na lumilikha ng network ng mga channel...
na nagkokonekta sa mga pool at watering holes...
na nagpapakalat pa ng saganang tubig sa kaparangan.
Walang nakakaligtaan.
At para sa pamilya ng hippo na mahilig maglibang,
pool party season na.
Nauna sila sa pinakamagandang liguan dito.
Pero hindi pwedeng mapanatag si Tatay.
Hindi madaling panatilihin ang pool na ito at ang harem niya
ng breeding females.
Parehong mainit sa mata ng mga batang bull na gustong magkapamilya.
Para sa ama,
hindi welcome itong outsider na gustong manghimasok.
Pinaaatras siya ni Tatay.
Nakakapagod lumaban sa dalawang toneladang karibal.
Nakakamatay din.
Pero kapag pumasok ang salbaheng lalaki sa pool,
simple lang ang choice ni Tatay.
Mawalan ng pamilya...
o lumaban.
Posibleng marami pang itaboy si Tatay
bago matapos ang season.
Pero sa ngayon, tama lang na ipagdiwang ang pagkapanalo.
Ayos. May ibubuga pa.
Pinapatagal ng mga kasiyahan at pag-aaway ang party season.
Nagagalaw ang tubig at hindi nagiging stagnant ang mga pool.
Kaya kahit magsimulang humupa ang mga baha,
makakasiguro ang ibang engineer
na ligtas inumin ang tubig na lasang hippo.
Makailang buwan lang,
nawawala ang yaman ng baha.
At ibinababa ng bulldozers ang tirang pagkain...
sa lupa.
Pero pati ang nakakagibang dinner na ito,
nagsisimula ng chain reaction
na may epektong lumalampas sa disyerto...
sa pagbibigay-daan nito sa isa pang natural phenomenon.
Apoy.
Pinapasiklab ng patay na kahoy ang bushfires na nagpapasigla sa savanna.
At dito nagsisimula ang bagong hibla sa malawak na web of life...
na may link na nag-uugnay sa mga kontinente.
Habang nasusunog ang lupa at mga halaman,
nakakawala sa lupa ang microscopic nutrients.
Umaangat sila kasama ng usok...
papunta sa mga ulap.
Sa kaitaasan ng atmosphere, may mga phosphorus
na pinagagalaw ng hangin at ng weather systems.
Mga patabang itinatawid sa Atlantic...
papunta sa kalangitan ng South America...
kung saan umuulan ng mahika nila...
sa napakalawak na Amazon rainforest.
Nakakamangha na kalahati ng phosphorus na napapadpad dito,
galing sa mga sunog sa Africa...
na nagbibigay ng intercontinental lifeline
para sa tatlong milyong species na itinuturing itong tahanan.
Akala natin noon, ang nakakamanghang diversity dito
ay nag-evolve sa pressure ng kompetisyon.
Pero may mas banayad at malakas ding puwersang nagaganap.
Collaboration.
Pumapaibabaw sa lahat ang isang eleganteng Brazil nut tree.
Mahigit isang siglo na siyang lumalago dito.
Sa taas na halos 150 feet, haligi siya ng high society.
Umangat siya sa tuktok sa pagiging ultimate forest networker,
at nananalig siya na maibibigay lahat ng kailangan niya.
Inaanunsiyo ng mga bulaklak na may nectar na handa na siyang mag-reproduce.
Pero medyo pihikan siya.
Mga VIP lang ang gusto niya.
Pollinators na posibleng nakabisita na sa ibang Brazil nut tree.
Kaya may takip ang mga bulaklak niya.
Medyo malalaki lamang ang makakapagbukas ng pintong ito.
Nakakagulat na sa sobrang dami ng koneksiyon ng punong ito,
pwede niyang ipahanap ang gano'n kaeksklusibong nilalang
sa isang personal assistant.
Kapitbahay na orchid...
na nang-aakit din ng sariling pollinator.
Nakakaakit ang kahali-halina nitong aroma
sa isang eksperto ng mga scent.
Master perfumier ang orchid bee na ito.
Sa paggawa niya ng sariling signature cologne,
kailangan niyang maidagdag ang nakakahalinang bangong ito.
Dahan-dahang kinokolekta ng brush niya ang mga aromatic oil...
at pinaghahalo ang mga ito sa mga bulsa niya.
Perpektong timpla na mas kaakit-akit sa kahit sinong tagahanga.
Kaya dapat tama lang.
Isa pa sigurong dampi.
Pero hindi ang perfectionist na ito ang tutulong sa Brazil nut tree.
Kundi ang naaakit niya.
Ngayong humahalimuyak sa hangin ang kaakit-akit na amoy,
nagsisidatingan na ang malalaki at malalakas na babaeng bubuyog.
At ang mga heavyweight na ito ang hinihintay na patuluyin
ng Brazil nut tree.
Kayang buksan ng mga babaeng bubuyog ang takip...
at ihatid ang pollen para makapag-reproduce ang puno.
Nagbunga ang kasanayan ng puno sa network ng kagubatan.
Pero sa susunod na taon, prutas na ang mga eksklusibo niyang bulaklak,
na mas mahirap pasukin.
Kahit mahulog nang 100 feet,
hindi lalabas sa matigas na shell ang mga buto.
Safecracker lang ang babasag sa tigas nito.
Pero may mga contact din ang dakilang puno sa ibaba ng kagubatan.
Suspect number one,
ang matinik na agouti.
Ang mangiping rodent lang ang may tamang tools
para buksan ang kaha.
At 'yong nuts sa loob, kanya lang lahat 'yon.
Kapag may tira, itinatago niya sa maliliit na taguan sa buong gubat.
Para makain sa susunod.
Pero sa dami ng naitago ng kawatang ito,
hindi niya maaalala kung nasaan lahat.
At sa mga nawala niyang buto umaasa ang Brazil nut.
Tila kapabayaang ilagay sa kamay ng kakaibang crew ang legacy niya.
Pero 'yon ang hiwaga ng network.
Epektibo ang nakakamanghang collaborations.
At sobrang maaasahan sila, na ang bawat Brazil nut
ay nalilikha sa pambihirang paraang ito.
Mga pananim ito na nagmumula lang sa isang malusog at maayos na rainforest.
At may isang partikular na hayop
na mahalaga para manatiling malusog ang gubat.
Nilalang na namumuno sa kaharian gamit ang kamay na bakal ng takot.
A, gagawin niya 'yon, kapag bumangon na siya.
Typical na teenager.
Madalas natutulog ang batang jaguar
at bumabangon minsan para i-raid ang pantry.
May meryenda siya mula sa tuktok ng puno...
hanggang sa ilalim ng tubig.
Pero sa lakas ng appetite niya, kahit saan siya pumunta,
hindi kamatayan ang dulot niya, kundi buhay.
Kung wala sila,
ibang-iba ang magiging hitsura ng lugar na ito.
Kapag konti ang mga hunter, dumadami ang mga grazer
na kumakain ng mga punla.
Sa pagkamatay ng matatandang puno, konti na lang ang pumapalit.
Lumulusot ang sinag sa mga siwang ng canopy.
Natutuyo ang mga halaman sa ibaba,
at naglalaho ang mga umaasa sa mamasa-masang kondisyon.
Lanta ang mga bulaklak.
Namamatay sa gutom ang mga hummingbird.
Pag walang malalaking predator...
lumolobo ang bilang ng mga leafcutter ant
na handang lagasin isa-isa ang mga dahon sa gubat.
Kahit isa lang ang mawala,
magsisimula nang masira ang buong network.
Pero kung saan may mga jaguar, sila ang pandikit na nagdudugtong
sa sala-salabat na web ng rainforest.
At ang matakaw na teenager,
susubok ng isang bagay na bihirang gawin ng iba,
atakihin ang isa pang top predator.
Isang caiman...
na naghihintay ng sariling prey.
Kaya niya ang walang muwang na jaguar.
Depende kung sino'ng aatake kanino.
Nakakuha siya ng pagkaing sasapat kahit sa pinakamaganang teenager.
At na may hindi direkta, pero matinding epekto.
Dahil magsisimula na ang sariling journey ng mga tira-tira niya,
na magbubunyag sa nakakagulat na sekreto
kung paano talaga tumatakbo ang mga gubat sa buong mundo.
Naglalabas ang nabubulok na carcass ng napakaraming nutrients
na tumatagos sa lupa ng gubat.
At sa ilalim ng lupa, may naghihintay sa mga ito.
Sinisipsip ng microscopic thread ang nutrients
at dinadala sila sa ilalim ng mga puno sa itaas.
Isang hibla lang ito sa malawak na living network.
Ang mycelial tissue ng mga colony ng fungi,
na kumakalat sa ilalim ng buong rainforest.
Nakakabit sa ugat ang mga terminal nila para i-trade ang nakuhang nutrients,
kapalit ng kabahagi ng pagkain ng puno.
Pero hindi lang ito business transaction.
May ilang gubat kung saan pinagbubuklod ng networks ang mga puno
sa iisang wood wide web.
Smart system na dinadaluyan ng pagkain at tubig
mula sa pinakamalalakas papunta sa mahina.
Kahit magkakaibang species.
Ang punlang hindi nasisinagan,
maaaring palakasin ng matatangkad na kapitbahay.
Magagamit din ng mga puno ang network para makapag-usap.
Hivemind na nagbababala sa iba kung may sakit o pag-atake,
para makapaghanda sa pagsubok.
Nakakagulat ang laki ng mga fungal network ng planeta.
Kapag inilatag, lalampas ito sa ating solar system,
at aabot nang mahigit sa kalaghatian ng ating galaxy.
Pero dito sa Earth, nagtutulungan sila ng mga puno
para itago ang three-quarters
ng lahat ng terrestrial carbon natin sa ilalim ng lupa.
Daan-daang taong gulang na ang fig tree na ito.
Isang inang puno.
Marami nang punla ang lumaki sa lilim niya.
Pero ngayon, patapos na ang buhay niya.
Sa tulong ng fungal network, makakapagbigay siya sa huling pagkakataon.
Ng natitira niyang nutrients sa kanyang komunidad.
Huling hiling ng isang lola na mabigyan ng best chance ang pamilya niya.
Lalago ang isa pang puno para palitan siya at ipagpatuloy ang naiwang papel.
Salamat sa hiwaga ng wood wide web.
Mas nakikita na ng ilang scientist ang mga kagubatan
bilang isang interconnected entity...
kung saan nagtutulungan ang mga halaman, hayop, at fungi...
bilang collaborating at self-supporting na komunidad.
Ang epitome ng kahanga-hangang network ng kalikasan.
Dahil dito sa mga bagong natuklasan,
hindi na mahirap isiping gano'n din ang takbo ng buhay sa buong planeta.
Konektado ang bawat buhay.
Mula sa matuling reindeer,
at matagumpay na hippo.
Bawat aksiyon at ang mga epekto nito.
Mula sa tibok ng karagatan hanggang sa matabang ulan.
Ano't ano pa man, konektado sa buhay natin ang lahat sa kalikasan.
Kahit wala sa kalsada natin.
Naaabot ng koneksiyon ng buhay ang bawat sulok ng daigdig.
Pero dapat laging gumagalaw ang network ng kalikasan,
sumasayaw sa ritmo ng buhay nating planeta,
at tumutugon sa paglipas mismo ng panahon.
Sa mundong pabago-bago,
laging nariyan ang oportunidad.
Pero mahalaga ang timing.
Nagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan