"HER ŞEYİN BİRBİRİYLE BAĞLANTILI OLDUĞUNU ANLA"
LEONARDO DA VINCI'YE ATFEDİLMİŞTİR
Trafik saati.
Her yerde aynı.
Gideceğimiz yere en hızlı şekilde ulaşmamız lazım.
Kalabalık dünyamızda
doğa gölgelere hapsediliyor.
Ama burada, Nepal'de arka sokaklar bir yere kadar götürüyor.
Mecburen ana yola çıkanlar ya trafiğe takılıyor
ya kendi şeridini yaratıyor.
Kurallara kafa tutan bu yolcu, türünün hep yaptığı şeyi yapıyor.
Geceleri beslenme alanları arasında yolculuk ediyor.
Savana günümüzde bir mahalleye dönüşmüş olabilir.
Bu ona engel olamaz.
Çılgın dünyamızla karşı karşıya kalan doğa bir yol bulmaya çalışıyor.
Ve bu kararlı gergedanların her biri bunu yaparak
devasa hayat ağına kendi küçük ipliğini eklemiş oluyor.
Bu hayat dolu ağ bütün dünyamızı kapsıyor.
Bütün canlıları birbirine bağlıyor.
Ve şimdi ilk defa bunun nasıl olduğunu ortaya koyacağız.
En sık ormanlardan...
...en derin okyanuslara.
En acımasız göklerden...
...en sıcak çöllere.
Bu gizli ağ hayatın mucizeleriyle
gezegenimizin büyük güçlerini birbirine bağlıyor.
Böylece tüm dünyamızı canlı tutuyor.
Bu hayati bağlantıları bozduğumuzda bile...
...doğa savaşmayı sürdürüyor.
Bu, dünyadaki en büyük gücün hiç anlatılmamış, muhteşem hikâyesi.
Bu güç, hayatın ta kendisi.
Sırları çözeceğiz.
Nasıl daha parlak bir geleceğimiz olabileceğini keşfedeceğiz.
Her şeyin bağlantılı olduğu, hayat dolu dünyamızda.
HAYAT DOLU DÜNYAMIZ
DOĞANIN MUHTEŞEM AĞI
Baktığınız her yerde doğanın ağının bir ipliğini görebilirsiniz.
Donuk kuzeyin ücra yerlerinde bile.
Bundan haberi olmayabilir.
Ama bu yeni doğan Ren geyiği hayati bir rol oynayacak.
Üstüne düşeni yapana kadar hayatta kalması lazım.
Annesiyle arasındaki güçlü bağ buna yardımcı olacak.
Ama önce en önemli hayatta kalma aracını kullanmayı öğrenmeli.
Yani bacaklarını.
Doğuştan koşucu.
Hız, dayanıklılık, ne ararsanız onda.
Yani koşabildiğinde öyle olacak.
O zamana kadar,
eğitimi süren bir koşucu için en güvenli yer annesinin ayağının dibi.
Çünkü kartal gözleri onu izliyor.
Annesinden ayrılmasını bekliyorlar.
Bu kez annesi onu koruyor.
Ama ne kadar çabuk koşabilirse hayatta kalma şansı o kadar artar.
Yavru, sürüye katılınca güvende olacak.
Ve bu hayvanlar hep birlikte
Kuzey Kutbu'ndan çok uzaklarda hissedilen bir etki yaratacak.
Ama bunun için tetikte tutulmalılar.
Kurtlar.
Ovalardayken
sürü yaklaşan tehlikeyi görebilir ve doğuştan yeteneklerini kullanabilir.
Açık alanda en yüksek hızlara çıkabilirler.
Ama ağaçların arasındayken derin kar onları yavaşlatıyor.
Neyse ki kısa bacaklılar kendilerinden daha çok zorlanıyor.
Açık alana çıkmak daha iyi basabilmeleri demek.
Ürkek sürü şimdi yine avcılara karşı gözünü dört açabilir.
Dünyanın önde gelen koşucuları için bile Kuzey Kutbu'nda sağ kalmak zor.
Ama avcıyla avın bu hiç bitmeyen dansı
nihayetinde hepimizi ilgilendiriyor.
Yavru ve sürüsü çimleri ve çalıları yiyor.
Bitkileri kısaltıyorlar. Böylece kar, yüzeyi bozulmadan birikiyor.
Avcılar sürülerin hep hareket etmesini sağlıyor.
Sürünün otlanması geniş bir alana yayılmış oluyor.
Hep beraber yüzeyi bozulmamış kar tabakalarını oluşturuyorlar.
Bu karlı ovalar da dev bir kozmik ayna hâline geliyor.
Bu ayna, Güneş'in sıcaklığının %85'e kadarını uzaya geri yansıtıyor.
İklimimizin dengeli olması için Kuzey Kutbu'nun donuk kalması gerekiyor.
Böylece bütün gezegen hepimiz için daha yaşanır olabilir.
Bu şaşırtıcı soğutma sistemi
bir başka fiziksel olay zincirine de neden oluyor.
Okyanuslarımızın derinlerine uzanan bir olay.
Çünkü kıyının hemen açığında okyanus donuyor.
Buz kristalleri yüzeye yükseliyor.
Daha yoğun olan okyanus suyunu okyanus tabanına itiyor.
Bunun yerini daha sıcak olan yüzeydeki su alıyor.
Devasa dolaşım sistemi böyle çalışmaya başlıyor.
Okyanus akıntılarını bin yıllık bir yolculuğa çıkaran bir pompa gibi
dünyadaki okyanusları birbirine bağlıyor.
Akıntı olan yerde...
...hayat var.
En çok da tropikal mercan resiflerinde.
Bilinen deniz canlılarının dörtte biri bu tip resiflerde yaşıyor.
Ve bir milyar insan
beslenmesini, geçimini ve güvenliğini bunlara borçlu.
Resifin çevresindeki akıntılarda bile
aynı kurallar...
...hem avcılar hem avlar için geçerli.
İşin sırrı, hep rakiplerden önde olmak.
Ne şekilde olursa olsun.
Anneleri bu mürekkep balığı yumurtalarını kayalara saklamış.
Maalesef yumurtalar kısa sürede şeffaflaşıyor.
O yüzden minik embriyoların fark edilmemek için kıpırdamadan durması...
Hep bir yaramaz çıkar.
Fıstık büyüklüğündeki bu büyümüş de küçülmüş ufaklık
şimdiden resifin büyüsüne kapılmış.
Ömrü bir yıl olacak.
O yüzden olabildiğince çok şey öğrenmeye kararlı.
Hem de bir an evvel.
Ama enerjisi dikkat çekiyor.
Aç bir mantis karidesi. Resifteki en keskin gözler onda.
Yumurtayı az pişmiş seviyor.
Ama ufaklık bir adım önde.
Şimdi görünüyorum.
Şimdi görünmüyorum.
Ama herkes bu numaraya kanmaz.
Apolet köpek balığı
avının etrafa yaydığı elektrik akımını hisseder.
Ve bu bebeğin kalp atışı araba alarmı gibi dikkat çekiyor.
Son anda bir şekilde akıl edip...
...alarmı susturuyor.
Nefesini tutup üç kalbini de yavaşlatarak
tekrar ortadan kayboluyor.
Bu hevesli öğrenciye tek bir şey lazım.
Bir yetişkinin ona yiyecek yakalamayı öğretmesi.
Bizim özenti avcı dışarı fırlıyor.
Yumurta okulundan mezun olup hayata önde başlıyor.
Artık akıntılar önüne ne getirirse onlarla ziyafet çekecek.
Minik canlılar su otobanında bir resiften diğerine yolculuk ediyor.
Hem yeni yerlere hayat götürüyor
hem su altı harikalarının geleceği için umut saçıyorlar.
Önce okyanusun kalp atışına yardımcı olan yavru Ren geyiği.
Sonra tropikal resif.
Şimdi de okyanus akıntıları ağı
Antarktika'ya kadar ilerleyerek iki kutbu birbirine bağlıyor.
Dondurucu soğuk okyanusun nabzını güçlendiriyor.
Suları tekrar kuzeye doğru pompalıyor.
Burada güçlü akıntılar hayatı canlandırıyor.
Hem de hiç umulmadık yerlerde.
Afrika'daki Kalahari Çölü'nün kuraklık döneminde
herkes serinlemekte zorlanıyor.
Ama burada bile
doğanın ağı hayat için tam da gereken şeyi sağlamanın yolunu buluyor.
Çünkü yüzlerce kilometre ötede
buz gibi Atlas Okyanusu akıntısı sıcak çöl havasıyla çarpışıyor.
Yoğun sis kıtanın içine ilerliyor.
Fırtına bulutları dağlık bölgelerde toplanıyor.
Burada doğanın simyası gerçekleşiyor.
Her yıldırım o kadar güçlü ki...
...havadaki moleküller parçalanıyor.
Nitratlar ortaya çıkıyor.
Bu sıvı besin dünyadaki bütün bitkilerin gelişimi için şart.
Bu besinler yağmurla inip güneye ilerliyor.
Güney Afrika'da yüzlerce kilometre yol katediyorlar.
Sonunda Okavango Deltası'na ulaşıyorlar.
Kurak Kalahari Çölü doğanın en büyük vahalarından biri oluyor.
Önceden çorak olan çöl bir anda canlanmaya başlıyor.
Uzaktaki okyanusla kurulan bağ bu suyu sağlıyor.
Ama herkesin bundan faydalanacağı ortamı kurmak, buralıların görevi.
Dev mühendisler bitkileri ezip geçerek yol açıyor.
Böylece su kanalı ağları oluşuyor.
Su birikintileri birbirine bağlanıyor.
Böylece besleyici sular daha da ileri yayılıyor.
Kimse mahrum kalmıyor.
Keyif yapmayı seven bu hipopotam ailesi için...
...havuz partisi zamanı.
Bölgedeki en iyi banyo noktasını onlar kapıyor.
Ama babaları tam olarak rahatlayamıyor.
Bu havuzu ve üreyen dişilerden oluşan haremini korumak kolay olmayacak.
Kendi ailesini kurmak isteyen delikanlılar için bu iki şey de değerli.
Baba bu davetsiz misafiri görmek bile istemiyor.
Baba çekilmesi için uyarıyor.
İki tonluk bir rakiple dövüşmek yorucu olur.
Ölümcül de olabilir.
Ama bu serseri erkek, havuzuna gelirse babanın seçenekleri çok açık.
Ya ailesini kaybedecek ya da dövüşecek.
Babanın mevsim sonuna dek başka rakipleri de kovalaması gerekebilir.
Ama şimdilik bu zafer, kutlama koşusunu hak ediyor.
Evet, daha paslanmamış.
Tüm bu hoplayıp zıplamalar ve dövüşmeler parti zamanını uzatıyor.
Sular karışmış oluyor, havuzlar durgunlaşmıyor.
Bu sayede sel azalmaya başladığında bile
diğer çevre mühendisleri hipopotamlı suyu güvenle içebiliyor.
Birkaç ay sonra...
...selin getirdiği zenginlik yok oluyor.
Ve buldozerler geriye kalan yiyeceği...
...yere indiriyor.
Ama bu yıkım yemeği bile bir zincirleme reaksiyon başlatıyor.
Bunun etkisi çölden çok uzaklara ulaşıyor.
Bu yapılan, bir başka doğa olayına yol açıyor.
Yangına.
Cansız ağaçlar savanayı canlandıran mevsimsel yangınları besliyor.
Bu alevlerin arasında büyük hayat ağının yeni ipliği oluşuyor.
Bu, kıtaları birbirine bağlıyor.
Çalılar ve toprak yandığında
mikroskobik besinler topraktan ayrılıyor.
Dumanla birlikte yükseliyorlar.
Ve bulutlara karışıyorlar.
Atmosferin yukarılarında fosfor bulutları
rüzgâr ve hava akımları içinde hızla yolculuk ediyor.
Besleyici maddeler Atlas Okyanusu'nu aşıyor.
Güney Amerika'nın göklerine ulaşıyorlar.
Burada bu sihirli madde yağmur olup...
...devasa Amazon yağmur ormanına yağıyor.
Hayret verici
ama buraya ulaşan fosforun yarısı Afrika yangınlarında açığa çıkıyor.
Bu da ormanda barınan üç milyon türe
başka bir kıtadan gelen yardım eli oluyor.
Buradaki inanılmaz tür çeşitliliğinin
rekabetin yarattığı baskıyla evrimleştiği düşünülüyordu.
Ama burada daha gizli ve bir o kadar güçlü bir sebep daha var.
İş birliği.
Zarif bir Brezilya cevizi ağacı herkese tepeden bakıyor.
Bir asırdan uzun süredir burada yetişiyor.
Yaklaşık 45 metre boyuyla yüksek sosyetenin ana direklerinden biri.
Ormanda bir sürü bağlantı kurarak zirveye yükselmiş.
Bağlantılarıyla ihtiyaçlarının karşılanacağına inanıyor.
Nektar dolu, parlak sarı çiçekleri
artık üremeye hazır olduğunu duyuruyor.
Ama biraz seçici.
Sadece özel misafir kabul ediyor.
Başka bir Brezilya cevizi ağacını ziyaret etmiş özel polinatörleri.
Bu yüzden çiçeklerinin koruyucu kapağı var.
Bu kapıyı kaldırmak için daha iri biri gerekecek.
Hayret verici ama bu ağacın öyle sağlam bağlantıları var ki
böyle özel bir yaratığı bulma işini
özel asistanına yıkabiliyor.
Komşusu orkideye.
Orkide de kendine bir polinatör çekmeye çalışıyor.
Büyüleyici aroması,
bir koku üstadına karşı konulamaz geliyor.
Bu orkide arısı, parfüm ustası.
Kendi özel parfümü üstünde çalışıyor.
Karışımına bu olağanüstü kokuyu eklemezse olmaz.
En güzel aromatik yağları fırçalarıyla nazikçe topluyor.
Sonra bunları keselerinde ustalıkla karıştırıyor.
Mükemmel bir karışımla hayranları onu daha çekici bulacak.
O yüzden her şey tam gerektiği gibi olmalı.
Belki biraz daha.
Ama Brezilya cevizi ağacına yardım eden, bu mükemmeliyetçi parfümcü değil,
onun cezbettikleri olacak.
Orman havası şimdi çekici kokularla baş döndürüyor.
Daha iri ve güçlü olan dişi arılar dolanmaya başlıyor.
Brezilya cevizi ağacı
işte bu ağır sıklet şampiyonları ağırlamayı bekliyordu.
Dişi arılar kapağı açacak kadar güçlü.
Ağacın üremek için ihtiyaç duyduğu poleni getirebiliyorlar.
Ağacın orman ağları konusundaki ustalığı işe yaradı.
Ama gelecek yıl bu özel çiçekler birer meyveye dönüşecek.
Onların zırhını delmek çok daha zor.
30 metrelik bir düşüş bile
kabuğun kırılıp tohumların saçılmasına yetmiyor.
Bu kasayı ancak bir kasa hırsızı açabilir.
Ama bu asil ağacın
ormanın yeraltı dünyasında bile bağlantıları var.
Bir numaralı şüpheli,
eli uzun aguti.
Bu dişlek kemirgen kasayı açacak aletlere sahip tek yaratık.
İçerideki cevizlerin hepsine birden göz koyuyor.
Artan olursa ormanın sağında solundaki minik zulalara saklıyor.
Sonra yiyebilmek için.
Ama bu orman hırsızı o kadar çok ceviz saklıyor ki
hepsinin yerini hatırlaması mümkün değil.
Brezilya cevizi ağacı işte bu unutulan tohumlara bel bağlıyor.
Kıymetli mirasını bu değişik değişik tiplere emanet etmesi
ihtiyatsızlık sanılabilir.
Ama doğanın ağının mucizesi işte bu.
Bu muhteşem iş birlikleri gerçekten işe yarıyor.
Bu öyle güvenilir bir yöntem ki
her bir Brezilya cevizi ağacı bu olağanüstü şekilde ortaya çıkıyor.
Bu sadece sağlıklı, bozulmamış bir yağmur ormanında yetişebilecek bir bitki.
Özellikle bir hayvan var ki
bütün ormanın sağlığını korumak için çok önemli.
Bu canlı, krallığını korku saçarak yönetiyor.
Yani yataktan kalktığında öyle olacak.
Tipik bir ergen.
Bu genç jaguar bütün günü uyuyarak
ve arada kalkıp kileri yağmalayarak geçiriyor.
Ağaçların tepesindekileri de atıştırıyor...
...suyun altındakileri de.
Ama doymak bilmez iştahı
gittiği her yere ölüm değil, hayat saçması anlamına geliyor.
Onun gibi büyük kediler olmasa burası çok farklı görünürdü.
Avcılar azalsa otlayıcı nüfusu patlardı.
Bunlar fidanları daha büyümeden yiyip bitirirdi.
Yaşlı ağaçlar öldükçe yerlerini alan gençler azalırdı.
Tepede oluşan boşluklardan güneş ışığı girerdi.
Nemli bitki örtüsü kururdu.
Ve bu nemli koşullarda yaşayabilenler yok olurdu.
Çiçekler solardı.
Sinek kuşları açlıktan ölürdü.
Büyük yırtıcılar olmasaydı...
...yaprak kesen karınca nüfusu yüz katına çıkardı.
Bunlar ormanı yaprak yaprak yiyip bitirmeye hazır olurdu.
Zincirin tek bir halkası eksilse bütün ağ dağılmaya başlıyor.
Ama jaguarlar avlandığında yağmur ormanının karmaşık ağını
birbirine bağlayan yapıştırıcı görevini görüyorlar.
Bu obur ergen
çok az avcının göze alabileceği bir şeyi deneyecek.
Bir başka güçlü yırtıcıyla yüzleşecek.
Bir kayman timsahı.
Avını pusuya düşürmek için bekliyor.
Saf bir jaguarı rahatlıkla alt edebilir.
Kimin kimi gafil avlayacağı önemli.
En doymak bilmez ergen iştahını bile doyuracak bir yiyecek yakaladı.
Bunun çok ciddi zincirleme etkileri olacak.
Çünkü yiyecek artıkları kendi yolculuklarına başlayacak.
Akıl almaz bir sırrı,
dünyanın dört bir yanındaki ormanların aslında nasıl işlediğini ortaya çıkaracak.
Çürüyen ölüden çıkan bir ömürlük besinler orman toprağına karışıyor.
Yer altında bir şey besinlerin gelmesini bekliyor.
Mikroskobik bir iplik besinleri emiyor.
Besinler ormanın altında taşınıyor.
Bu, devasa, canlı bir ağdaki tek bir iplikçik.
Mantar kolonilerinin miselyal dokusu
bütün yağmur ormanının altını kaplıyor.
Mantarların ağaç köklerine bağlanan küçük terminalleri
ağacın besininden pay almak karşılığında yakaladığı besinleri veriyor.
Ama bu ilişki ticaretten ibaret değil.
Bazı ormanlardaki yer altı ağları
ağaçları birleştirip tek bir orman ağı oluşturuyor.
Bu akıllı sistem sayesinde
en güçlü ve en zayıf canlılar arasında yiyecek ve su alışverişi gerçekleşiyor.
Farklı türlerde olsalar bile.
Güneş ışığına muhtaç kalan bir fidan
uzun komşularının bakımıyla güçlenebiliyor.
Hatta ağaçlar ağlarını kullanarak iletişim kurabiliyor.
Bu ortak bilinçle birbirlerini hastalığa veya saldırıya karşı uyarıp
zor zamanlara hazırlanıyorlar.
Gezegenimizdeki mantar ağının boyutları akıl almaz.
Bu ağ uç uca eklense güneş sistemimizi aşar
ve galaksimizin yarısını geçerdi.
Dünya'da ise mantarlar ağaçlarla iş birliği yapıyor.
Gezegendeki tüm karbonun dörtte üçünü toprağın altında hapsediyorlar.
Bu incir ağacı yüzlerce yıllık.
Anne ağaç.
Gölgesinde sayısız fidan yetişti.
Ama artık hayatının sonuna yaklaşıyor.
Mantar ağı sayesinde son kez bir fedakârlık yapıyor.
Kıymetli besinlerinin en sonunu ağaç topluluğuna hediye ediyor.
Büyükannenin son arzusu
orman ailesine hayatta kalma şansı tanımak.
Bir başka ağaç büyüyüp yerine geçecek ve uzun soluklu rolünü üstlenecek.
Orman ağının mucizeleri sayesinde.
Günümüzde bazı bilim insanları
ormanları birbiriyle bağlantılı tek bir varlık olarak görüyor.
Burada bitkiler, hayvanlar ve mantarlar birlikte çalışıyor.
İş birliğiyle kendine yeten bir topluluk oluyor.
Doğanın muhteşem ağının somut örneği.
Yeni keşifleri göz önüne alırsak
bütün gezegenin aynı şekilde işlediğini düşünmek gerçek dışı olmaz.
Her hayat birbirine bağlı.
Hızlı bir Ren geyiğinden zafer kazanan bir hipopotama.
Her eylemin bir sonucu var.
Okyanusun kalp atışından verimli bir yağmur fırtınasına.
Bir şekilde bütün doğa hepimizin hayatıyla bağlantılı.
Sokağımızdan geçmese bile.
Hayatın bağlantıları dünyanın her köşesine uzanıyor.
Ama doğanın ağı sürekli hareket hâlinde olmalı.
Hayat dolu gezegenimizin ritmiyle dans etmeli.
Geçip giden zamana tepki vermeli.
Sürekli değişen dünyada her zaman yakalanacak bir fırsat var.
Ama zamanlama çok önemli.
Alt yazı çevirmeni: Deniz Mayadağ