"HÃY HIỂU RẰNG VẠN VẬT ĐỀU CÓ LIÊN KẾT VỚI NHAU."
ĐƯỢC CHO LÀ CỦA LEONARDO DA VINCI
Giờ cao điểm.
Ở nơi nào cũng thế.
Bạn phải tới nơi cần tới, nhanh nhất có thể.
Trong đời tấp nập,
tự nhiên đã bị hắt hủi vào bóng tối.
Nhưng tại Nepal, ngõ hẻm không kéo dài mãi mãi.
Vậy nên khi buộc phải nhập vào đường chính,
bạn có thể bị kẹt trong luồng xe,
hoặc tự mình mở lối.
Vị khách bộ hành ngang ngược này đang làm điều mà tổ tiên nó vẫn làm...
di chuyển hàng đêm giữa các khu vực kiếm ăn.
Cho dù thảo nguyên nay đã thành ngoại ô thành phố,
thì cũng chẳng ngăn được nó.
Trước thế giới điên rồ của ta, thiên nhiên cố gắng tìm cách vượt qua.
Và khi làm thế, mỗi con tê giác quả quyết này
đã dệt một sợi rất nhỏ vào mạng lưới sự sống bao la.
Một mạng lưới sự sống trải dài khắp thế giới của chúng ta.
Nó kết nối mọi sinh vật sống.
Và lần đầu tiên từ trước tới nay, chúng tôi sẽ tiết lộ mạng lưới đó.
Từ các khu rừng rậm rạp nhất...
cho tới đại dương sâu nhất.
Những bầu trời khốc liệt nhất...
tới những sa mạc nóng nhất.
Mạng lưới ẩn này kết nối những diệu kỳ của sự sống
với những thế lực vĩ đại của hành tinh...
giúp cho cả thế giới của ta tồn tại.
Cho dù ta cắt đứt các kết nối quan trọng đó...
tự nhiên vẫn tiếp tục tiến lên.
Đây là câu chuyện kỳ diệu chưa kể về thế lực mạnh nhất trên Trái Đất.
Đó chính là sự sống.
Mở khóa bí mật sự sống
và ta sẽ biết cách mang lại tương lai tươi sáng hơn cho tất cả...
trên thế giới vạn vật kết nối này.
THẾ GIỚI SỐNG CỦA CHÚNG TA
MẠNG LƯỚI ẤN TƯỢNG CỦA THIÊN NHIÊN
Bạn có thể gặp một sợi chỉ trong mạng lưới của thiên nhiên
ở mọi nơi bạn đặt mắt,
kể cả vùng hoang dã băng giá phía Bắc.
CATE BLANCHETT THUYẾT MINH
Có thể nó chưa biết
nhưng con tuần lộc mới sinh có một vai trò quan trọng phía trước.
Miễn là nó sống đủ lâu để phát huy vai trò đó.
Có lẽ mối liên kết mẫu tử bền chặt nhất đời sẽ giúp nó.
Nhưng phải làm chủ được công cụ sinh tồn quan trọng nhất nó có đã.
Đôi chân.
Nó là vận động viên bẩm sinh.
Tốc độ, sức bền, nó có cả hai.
Hoặc là nó sẽ có khi đã đi vững.
Cho tới lúc đó, nơi an toàn nhất cho vận động viên nước rút tương lai
là dưới đôi chân của mẹ.
Vì đại bàng luôn theo dõi,
chờ đợi nó lạc đàn.
Lần này nó có mẹ bảo vệ.
Nhưng nó càng sớm biết đi,
thì càng dễ sống sót.
Con tuần lộc non sẽ an toàn trong đàn.
Và cùng nhau, lũ động vật này sẽ tạo ra ảnh hưởng
vượt xa ngoài tầm Bắc Cực.
Chừng nào chúng còn cảnh giác.
Chó sói.
Trên đồng bằng,
đàn tuần lộc có thể phát hiện nguy hiểm rình rập và phát huy thiên phú của mình.
Ở ngoài trời, chúng đạt được tốc độ tối đa.
Nhưng giữa cây cối, lớp tuyết dày kìm chân chúng.
May thay cho chúng, chân ngắn còn gặp nhiều khó khăn hơn.
Tới vùng quang đãng thì chạy tốt hơn.
Đàn tuần lộc nhút nhát lại có thể để mắt đến những kẻ truy đuổi.
Bắc Cực là nơi khó sinh tồn, dù là vận động viên chạy đẳng cấp thế giới.
Nhưng vũ điệu bất tận giữa kẻ đi săn và con mồi
cuối cùng kết nối với tất cả chúng ta.
Khi con non và đàn của nó gặm cỏ và cây bụi,
làm cỏ ngắn lại
và cho phép tuyết đọng không gián đoạn.
Còn đám sói bắt chúng chạy liên tục
và mở rộng vùng chúng gặm cỏ.
Cùng nhau, hai loài đã giúp tạo nên một lớp tuyết không bị gián đoạn,
biến những vùng đồng bằng trắng này thành tấm gương vũ trụ bao la,
nơi có thể hất ngược lên đến 85% nhiệt từ mặt trời trở lại không gian.
Chúng ta cần Bắc Cực đóng băng mãi mãi để giúp ổn định khí hậu,
để cả hành tinh này dễ sống hơn cho tất cả chúng ta.
Và hệ thống làm mát đáng kinh ngạc này
giúp kích hoạt chuỗi sự kiện vật lý khác...
sâu dưới lòng đại dương.
Vì chỉ ngay ngoài khơi, biển lạnh cóng.
Các tinh thể băng nổi lên bề mặt,
buộc nước biển nặng hơn chìm sâu xuống đáy...
và nước ấm hơn trên bề mặt tràn vào thế chỗ.
Đây là khởi đầu của một hệ thống tuần hoàn khổng lồ.
Một cái máy bơm đẩy các dòng nước biển vào chuyến hành trình nghìn năm
kết nối mọi đại dương trên Trái Đất.
Nơi nào có hải lưu,
thì có sự sống.
Và không nơi nào sống động hơn rạn san hô nhiệt đới.
Một phần tư sinh vật biển có tên sống ở rạn san hô thế này.
Và có tới một tỷ người phụ thuộc vào chúng để kiếm thức ăn,
kiếm sống, và tìm kiếm sự bảo vệ.
Ngay cả ở dòng hải lưu quanh rạn san hô
thì quy tắc kia...
vẫn áp dụng cho kẻ đi săn và con mồi.
Bí quyết là luôn đi trước trong cuộc cạnh tranh...
bằng mọi giá.
Những quả trứng mực nang này được mẹ chúng giấu trong đá.
Vấn đề là vỏ trứng sớm trở nên xuyên thấu.
Nên các phôi thai nhỏ bé phải nằm yên để tránh bị...
Ồ. Luôn có một cá nhân.
Chỉ lớn bằng một hạt đậu phộng, chú mực lớn vội này
đã bị mê hoặc bởi rạn san hô xung quanh.
Nó chỉ sống một năm,
nên nó có vẻ quyết tâm học nhiều nhất có thể,
càng nhanh càng tốt.
Nhưng sự hồ hởi của nó đang gây chú ý.
Một con tôm tít đang đói với đôi mắt sắc bén nhất rạn san hô.
Nó thích ăn trứng ruột mềm.
Nhưng mực con đã đi trước một bước.
Giờ anh thấy tôi.
Còn giờ thì không.
Nhưng không phải ai cũng mắc mưu đó.
Cá mập Epaulette cảm nhận được dòng điện
từ bữa ăn tiếp theo.
Và trái tim của mực con đập vang dội như chuông báo động xe ô-tô.
Vào giây cuối cùng, bằng cách nào đó nó biết cách...
ngắt công tắc.
Nín thở và làm chậm ba quả tim của mình
để biến mất một lần nữa.
Cậu học trò nhiệt tình này
chỉ còn cần người lớn chỉ dạy cách săn mồi.
Thế là đủ để kẻ muốn làm thợ săn phá vỏ.
Tốt nghiệp học viện trứng cho nó một khởi đầu mới.
Giờ nó sẽ ăn
mọi cơ hội mà dòng hải lưu mang tới.
Những sinh vật bé xíu cưỡi trên cao tốc hải lưu
từ rạn san hô này tới rạn xa hơn.
Lan tỏa sự sống mới và hy vọng mới
cho tương lai của những kỳ quan dưới nước này.
Từ con tuần lộc con góp phần tạo ra nhịp đập của đại dương
tới san hô nhiệt đới,
mạng lưới hải lưu kết nối hai cực Trái Đất
khi tiếp tục chảy đến tận Nam Cực.
Nhiệt độ lạnh cóng tiếp liệu cho nhịp đập đại dương,
bơm nước biển lên phía Bắc một lần nữa...
tại đó, các hải lưu mạnh mẽ nhất trẻ hóa sự sống...
ở những nơi bạn ít ngờ tới nhất.
Trong mùa khô ở sa mạc Kalahari ở châu Phi,
tất cả phải vật lộn để chống chọi với cái nóng.
Nhưng dù là ở đây,
mạng lưới thiên nhiên có cách cung cấp chính xác thứ sự sống cần để phát triển.
Tất cả là nhờ, cách đó hàng trăm dặm,
dòng Đại Tây Dương băng giá gặp không khí sa mạc nóng bỏng.
Sương mù dày đặc bay vào đất liền.
Mây đen cuồn cuộn trên vùng cao,
thực hiện thuật giả kim của thiên nhiên.
Mỗi tia sét mạnh đến mức...
tách cả phân tử trong không khí...
tạo ra nitrat,
loại phân bón lỏng cần thiết để mọi loài thực vật trên Trái Đất sinh sôi.
Chất dinh dưỡng này đổ xuống và cuộn về phía Nam...
băng qua hàng trăm dặm phía Nam châu Phi...
cho tới khi tràn vào đồng bằng Okavango...
biến Kalahari khô cằn thành một trong những ốc đảo vĩ đại nhất của tự nhiên...
khiến sự sống mới bùng nổ trên sa mạc một thời cằn cỗi.
Nhưng dù có nước từ mối liên kết với đại dương xa xôi,
thì sinh vật địa phương vẫn phải ra sức để tạo ra môi trường có lợi cho tất cả.
Các kỹ sư hạng nặng giẫm đạp qua thảm thực vật...
tạo ra mạng lưới kênh dẫn nước...
liên kết các vũng và hố nước...
cho phép nước giàu dinh dưỡng lan ra xa hơn.
Vậy là ai cũng có phần.
Và với gia đình hà mã yêu thư giãn này...
đã đến mùa nghịch nước.
Chúng được xí trước chỗ tắm tốt nhất vùng.
Nhưng ông bố không thể thư giãn hẳn.
Giữ được hồ bơi này và các giai nhân mắn đẻ
không phải chuyện dễ.
Cả hai đều hấp dẫn với những con đực muốn lập gia đình của chúng.
Đối với ông bố,
kẻ chen ngang này không hề được chào đón.
Ông bố muốn hắn rút lui.
Đấu với đối thủ nặng hai tấn sẽ rất mệt mỏi.
Chắc chắn cũng có thể gây mất mạng.
Nhưng nếu gã bất hảo kia bước vào hồ bơi này,
thì có một lựa chọn đơn giản.
Mất gia đình...
hoặc chiến.
Có thể nó sẽ phải đuổi nhiều kẻ thách thức nữa
trước khi mùa kết thúc.
Nhưng tạm thời, nó xứng đáng chạy vòng mừng chiến thắng.
Ừ. Vẫn còn ngon lắm.
Vui đùa và đánh nhau giúp kéo dài mùa tiệc tùng.
Việc này khuấy động nước, giúp hồ nước không bị tù đọng.
Vậy nên, ngay cả khi lũ bắt đầu rút,
các kỹ sư cảnh quan khác
có thể yên tâm là nước có vị hà mã đủ an toàn để uống.
Chỉ vài tháng sau,
sự màu mỡ của nước lũ biến mất.
Và những cỗ máy ủi đưa số thức ăn còn lại...
xuống đất.
Nhưng ngay cả bữa tối xập xệ này
cũng gây phản ứng dây chuyền
với sức ảnh hưởng vượt ngoài tầm vùng sa mạc...
bằng cách mở đường cho một hiện tượng tự nhiên khác.
Hỏa hoạn.
Gỗ khô tiếp củi cho những vụ cháy theo mùa sẽ làm trẻ hóa xavan.
Và trong ngọn lửa này, một sợi dây mới trong mạng lưới sự sống bao la bắt đầu...
với mối liên kết kết nối các lục địa.
Khi bụi cây và mặt đất cháy rụi,
vi chất dinh dưỡng được giải phóng khỏi lòng đất.
Chúng bay lên theo khói...
để gặp mây trời.
Phía trên cao bầu khí quyển, các cụm phốt-pho
phóng đi qua các luồng gió và hệ thống thời tiết.
Phân bón được mang đi xuyên Đại Tây Dương...
tới các vùng trời Nam Mỹ...
nơi phép màu của chúng đổ xuống...
trên khu rừng nhiệt đới Amazon kỳ vĩ.
Ấn tượng thay, một nửa số phốt-pho rơi xuống đây
đến từ đám cháy ở châu Phi...
cung cấp một huyết mạch liên lục địa
cho ba triệu loài gọi Amazon là nhà.
Ta đã tưởng sự sống đa dạng đáng kinh ngạc ở đây
phát triển nhờ áp lực cạnh tranh.
Nhưng có một thế lực kín đáo và mạnh mẽ hơn đang góp sức.
Sự hợp tác.
Vượt lên trên tất cả là một cây điều Brazil tao nhã.
Nó đã mọc ở đây hơn một thế kỷ.
Cao hơn 45 mét, nó là trụ cột của xã hội thượng lưu.
Nó vượt qua tất cả bằng cách trở thành mạng lưới rừng hàng đầu
và tin rằng các mối quan hệ sẽ cung cấp mọi thứ nó cần.
Những bông hoa vàng rực rỡ đầy mật báo hiệu mình đã sẵn sàng để sinh sản.
Nhưng vẫn hơi kén chọn.
Nó chỉ muốn nhận khách VIP.
Loài côn trùng thụ phấn có thể sẽ tới một cây điều Brazil khác.
Thế là nó đội cho bông hoa một chiếc mũ bảo vệ.
Phải là người có sức nặng hơn mới có thể nâng được cánh cửa này.
Ngạc nhiên thay, cái cây này liên kết sâu rộng đến mức
nó có thể đẩy công việc khó khăn là tìm sinh vật độc đáo như thế
cho một trợ lý riêng.
Một cây lan lân cận...
cũng đang tìm cách chèo kéo côn trùng đến thụ phấn.
Hương thơm quyến rũ của nó quả là khó cưỡng
đối với kẻ sành mùi hương.
Ong phong lan là bậc thầy chế tạo nước hoa.
Để tạo ra nước hoa đặc trưng của mình,
nó bắt buộc phải pha trộn thêm hương thơm thần thánh này.
Nó nhẹ nhàng lấy các loại dầu thơm hạng nhất bằng cọ của mình...
và khéo léo trộn chúng với nhau trong túi.
Hỗn hợp hoàn hảo sẽ khiến nó trở nên hấp dẫn hơn mọi con đực khác.
Vậy nên phải pha thật đúng.
Có lẽ thêm một chấm nữa.
Nhưng cây điều Brazil không cần người pha chế cầu toàn này,
mà là đối tượng nó thu hút.
Khi không khí trong rừng ngập tràn mùi hương quyến rũ,
những con ong cái to hơn, khỏe hơn bắt đầu vo ve.
Và những vị nặng ký này mới là đối tượng mà cây điều Brazil
đang chờ để được phục vụ.
Ong cái đủ khỏe để cạy mở nắp hoa...
và vận chuyển phấn mà cây cần để sinh sản.
Cái cây đã được đền đáp vì nắm rõ mạng lưới của rừng.
Nhưng đến năm sau, những bông hoa độc quyền của nó đã kết trái,
thành một quả còn khó mở hơn hoa.
Ngay cả rơi từ độ cao 30 mét
cũng không đủ để tách hạt khỏi vỏ cứng.
Chỉ kẻ phá két mới có thể mở cái két này.
Nhưng cái cây cao quý này còn quen biết cả thế giới ngầm của khu rừng.
Nghi phạm số một:
chuột lang agouti khéo tay.
Loài gặm nhấm có răng này là kẻ duy nhất có công cụ
thích hợp để mở vỏ.
Và khi nói đến hạt ở trong, nó phải chén hết.
Nếu còn thừa, nó sẽ tích trữ ở những nơi giấu nho nhỏ quanh rừng.
Để sau thưởng thức tiếp.
Nhưng kẻ trộm từ rừng già này cất trữ nhiều đến nỗi
nó không thể nhớ hết vị trí cất trữ.
Và những hạt thất lạc đó là thứ mà cây điều Brazil trông chờ.
Đặt di sản quý giá của mình vào tay đám láu cá như vậy có vẻ nhiều rủi ro.
Nhưng đó là phép màu của mạng lưới thiên nhiên.
Sự hợp tác kỳ diệu này thực sự có tác dụng.
Và đáng tin cậy đến nỗi mọi cây điều Brazil đều ra đời
bằng phương pháp phi thường này.
Chúng là loại cây chỉ có thể đến từ khu rừng nhiệt đới lành mạnh, nguyên sơ.
Và có một loài động vật đặc biệt
cần phải có để giữ cho khu rừng khỏe mạnh.
Một sinh vật thống trị vương quốc của nó mình bằng nắm đấm sắt của sự sợ hãi.
Ít nhất thì nó sẽ làm thế khi ra khỏi giường.
Đúng là thiếu niên.
Con báo đốm trẻ này dành cả ngày để ngủ
chỉ thi thoảng đứng dậy để lục tìm đồ ăn.
Món nhâm nhi của nó trải dài từ đầu ngọn cây
xuống tận dưới nước.
Nhưng sự ham ăn vô độ này đồng nghĩa là ở mọi nơi nó tới,
nó mang lại chết chóc thay vì sự sống.
Vắng lũ mèo to xác này
thì nơi đây sẽ trông rất khác.
Thiếu kẻ săn mồi thì sẽ bùng nổ số lượng loài gặm cỏ
ngấu nghiến cây non chưa kịp trưởng thành.
Khi cây to chết đi, sẽ có ít cây non thay thế.
Ánh nắng chiếu qua các khe hở trên tán cây.
Lớp nền ẩm ướt sẽ bị khô đi,
và những thứ sống dựa vào điều kiện ẩm sẽ biến mất.
Hoa úa tàn.
Chim ruồi chết đói.
Ở nơi thiếu kẻ săn mồi lớn...
thì số lượng kiến xén lá bùng nổ gấp trăm lần,
sẵn sàng tước đi từng chiếc lá của cả khu rừng.
Chỉ thiếu một mắt xích,
là cả mạng lưới bắt đầu sụp đổ.
Nhưng nơi nào báo đốm vẫn đi săn, thì chúng vẫn là chất keo gắn kết
mạng lưới rừng nhiệt đới phức tạp.
Và cậu thiếu niên phàm ăn này
thậm chí sẽ thử chuyện mà ít thú săn mồi nào dám:
tấn công loài săn mồi hàng đầu khác.
Cá sấu caiman...
đang đợi phục kích con mồi.
Một con báo đốm ngây thơ chẳng là gì với nó.
Quan trọng là ai đánh úp được ai.
Nó đã kiếm được bữa ăn thỏa mãn cả con báo trẻ phàm ăn nhất.
Và là điều sẽ gây ảnh hưởng gián tiếp mạnh mẽ.
Vì thức ăn thừa của nó sắp bắt đầu hành trình của riêng mình
và tiết lộ bí mật không thể ngờ
về cách các khu rừng khắp thế giới thực sự hoạt động.
Cái xác thối rữa tiết ra nguồn dinh dưỡng đủ ăn cả đời,
chúng ngấm vào nền rừng.
Và dưới lòng đất, có thứ gì đó đang đợi để đón chúng.
Những sợi tơi siêu nhỏ hấp thụ dinh dưỡng
và vận chuyển chúng dưới cây cối phía trên.
Nó chỉ là một sợi nhỏ trong một mạng lưới sống rộng lớn.
Các mô sợi nấm từ các cụm nấm
lan tỏa khắp bên dưới khu rừng nhiệt đới này.
Các đầu bé tẹo của chúng kết nối với rễ cây, trao đổi dinh dưỡng hút được
để đổi lại một phần thức ăn của chính cái cây.
Nhưng đây không chỉ là trao đổi sòng phẳng.
Ở một số khu rừng, mạng lưới ngầm kết nối các thân cây
thành một mạng lưới gỗ khổng lồ.
Một hệ thống thông minh cho phép dẫn thức ăn và nước hai chiều
từ cây mạnh nhất tới yếu nhất.
Thậm chí tới loài khác.
Một cây non thiếu nắng có thể
được những người hàng xóm cao to hơn nuôi dưỡng.
Những cái cây thậm chí có thể giao tiếp bằng mạng lưới này.
Tâm trí bầy đàn cảnh báo nhau khi có bệnh tật hoặc bị tấn công,
để chuẩn bị cho thách thức sắp đến.
Quy mô mạng lưới nấm trên hành tinh thật đáng kinh ngạc.
Nếu đặt đầu nối đầu, thì mạng lưới này sẽ dài hơn cả hệ mặt trời,
dài hơn một nửa dải ngân hà của chúng ta.
Nhưng trên Trái Đất, chúng làm việc với cây cối
để khóa 3/4 lượng các-bon
trên tổng các-bon mặt đất an toàn bên dưới lòng đất.
Cây vả này đã hàng trăm năm tuổi.
Nó là cây mẹ.
Nhiều cây non đã lớn lên dưới tán râm này.
Nhưng giờ vòng đời của nó đã tận.
Mạng lưới nấm có thể giúp nó thực hiện hành động vị kỷ cuối cùng.
Trao cho cộng đồng chất dinh dưỡng quý giá cuối cùng của nó.
Mong muốn của người bà sắp lìa đời là trao cơ hội tốt nhất cho đại gia đình cây.
Một cái cây khác sẽ mọc lên thế chỗ và tiếp tục vai trò dài lâu của nó.
Nhờ vào sự kỳ diệu của mạng lưới gỗ.
Một số nhà khoa học ngày nay ngày càng thấy các khu rừng
giống một thực thể có liên kết với nhau...
nơi thực vật, động vật và nấm cùng hợp tác...
như một cộng đồng tự cấp, tương trợ lẫn nhau.
Hình ảnh thu nhỏ của mạng lưới ấn tượng của thiên nhiên.
Với những phát hiện gần đây,
chẳng phải nói quá khi nhìn nhận cả hành tinh này
hoạt động cùng một cách.
Vạn vật đều kết nối.
Từ tuần lộc thần tốc
tới hà mã hoan hỉ.
Mọi hành động đều có hậu quả.
Từ một nhịp tim đại dương cho đến cơn mưa màu mỡ.
Cách này hay cách khác, cả thiên nhiên đều kết nối với cuộc sống của ta.
Cho dù không đi lại ngay trên đường.
Mối liên kết của sự sống trải dài đến mọi ngóc ngách trên Trái Đất.
Nhưng mạng lưới của thiên nhiên phải liên tục phát triển,
nhảy múa theo nhịp điệu của hành tinh này
và phản ứng với chính thời gian trôi qua.
Trong thế giới luôn thay đổi,
luôn có cơ hội chờ được chớp lấy.
Mấu chốt là chọn thời điểm.
Biên dịch: Phạm Thị Lan Phương