Gutom na hunter...
na nakatutok sa premyo.
Pero kahit anong subok niya, hindi sapat ang bilis niya.
Para bang slow motion siyang nakikita ng tutubi.
At baka nga.
Maliit at mabilis ang pagkain ng tutubi.
Pero di tulad ng palaka,
siyam sa sampu,
nakakakain siya.
Dahil limang beses na mas mabilis ang visual processors niya kaysa sa atin,
at napapabagal nito ang oras.
Hindi titigil ang palaka.
Muntik na,
pero sala.
Hindi lang sa slow-motion stalker niya nakabantay ang tutubi.
Kailangan din niyang depensahan ang teritoryo niya sa mga kaagaw.
Habang nakatingin sa taas,
malamang na hindi niya makikita ang nagtatago sa baba.
Hindi man kasimbilis ng tutubi ang palaka,
pero tama ang tiyempo niya ngayon.
Mahalaga ang timing para mag-survive sa ating mga web of life.
Pinakaepektibo ang kalikasan kapag sumasabay ito sa rhythm ng planeta.
Dapat perpektong maitiyempo ng buhay ang mga oportunidad nito.
Minsan, nang milliseconds.
Minsan, nang ilang millenia.
ANG RHYTHM NG BUHAY
ISINALAYSAY NI CATE BLANCHETT
Hapon sa Kalahari.
May mga gutom na pakainin ang babaeng leon.
Kailangan ng mga lumalaking cub niya ng sariwang karne kada dalawang araw.
May pagkain kahit saan.
Pero karamihan sa mga target niya, mas mabilis sa kanya.
Kapag hinabol niya sa katirikan ng araw, mag-o-overheat siya agad.
Dapat malapitan niya para ma-ambush.
Mahirap kapag may araw.
Handa ang prey niyang makakita ng galaw.
At kapag nabuko na siya,
hindi na siya banta.
Pero hindi pa niya sineseryoso.
Dahil alam niyang mababaliktad na ang sitwasyon.
Paglubog ng araw, pumapabor ang pagkakataon sa kanya.
Mahirap siyang makita,
malabo siyang mag-overheat.
At gumagana ang night vision niya.
Isang herd ng buffalo.
Limang beses ang bigat,
mapanganib na target ang mga dambuhalang ito.
Pero kung hindi siya nakita ng mga ito, lamang siya.
Target niya ang calf.
Mas mahina, hindi mapanganib.
Sa takipsilim, parang walang kahirap-hirap.
Nakuha na niya ang pakinabang na dala ng pagdilim.
At makakakain ang mga cub niya.
Laging lumulubog ang araw kung saan sa Earth,
lumilikha ng beat ng pabago-bagong suwerte.
Pero di lang araw at gabi ang dulot ng pag-ikot ng planeta.
Dahil di lang lakas ng araw ang puwersang nakakaapekto sa buhay sa Earth.
May sariling tinatahak ang buwan sa kalangitan,
na nagpapasayaw sa ating mga karagatan.
At sumasayaw sa himig nito ang mga nilalang sa dagat.
Sa Northern Australia, bumababa ang tubig.
Sa ilalim ng mangroves, lumilitaw ang bagong mundo.
Tahanan ng banana fiddler crab.
Nabubuhay siya sa pagitan ng mga high tide.
Kaya tight ang schedule niya.
Oras na para bilisan niyang kumain...
habang dali-dali ang mga babaeng kapitbahay niya.
Pinapabagal man siya ngayon ng sipit niya,
pagdating ng tamang buwan,
pagkakataon na niya.
Nagbago na ang tide, kaya babalik na siya sa lungga.
Umuulit ang cycle.
Pero sa paglipas ng buwan, humihina ang hila ng buwan sa karagatan.
Nababawasan ang sakop ng high tide.
Hanggang kalaunan, ilang araw
na hindi matatakpan ang lungga niya.
Ngayon, kanya ang isa sa pinakamagagandang spot sa beach.
At may isa pang lalaking gustong pumasok.
Handa na ang sipit nila.
Sa duldulan,
walang gaanong nangyayari.
Pero kapag nagbubuno na,
lamang ang champ natin.
Humanap ka ng lungga mo.
Pero hindi naghihintay ang oras at ang tide.
Dapat makahanap ng mate.
Konting ayos lang, handa na siyang pumorma.
Pero saang direksiyon?
Puno ng alimango ang beach.
At hindi siya magaling kumilatis.
Siya kaya?
Hindi siya type...
ng alimango.
Bawiin na ang dignidad.
Mas okay siya.
Pero ngayon, may kakompetensiya siya sa bawat panig.
Kumakaway siya para maakit ang babae.
Pero marunong din sila no'n.
Kung taasan niya kaya?
Sila rin daw.
Paulit-ulit nang paulit-ulit.
Nagiging beach party na ito.
Paano siya pipili?
Sa wakas, pinili ng babae ang pinakamagaling na sipit sa beach.
At sakto lang sa oras.
Tinakpan niya ito sa lungga bago bumalik ang tide.
Ilalabas ng babae ang mga larva sa sunod na full moon...
kung kailan ipapalaot sila sa dagat ng pinakamalakas na alon.
May ilang mabubuhay.
Magiging pagkain ang iba sa karagatan,
na nagkokonekta sa mga web of life sa walang tigil na rhythm ng buwan.
Pero may isa pang cycle ang planeta na humuhulma sa mga network
nang mas mabagal, pero marahil, mas matindi.
Ang precession ng mga season.
Taunang pulsong dapat bagayan ng buhay.
Sa mas mahabang time scale ng Earth, mas malaki ang nakataya.
Dahil kapag taunan lang ang mga oportunidad,
dapat sunggaban mo habang nariyan pa.
Sa Norwegian tundra,
binabantayan ng matandang warrior ang herd.
Ilang linggo lang na nasa season ang mga babae.
Kailangang sagpangin 'yon kung gusto niyang magkaanak.
Gugustuhing makiagaw ng ibang lalaki.
Kaya taon-taon,
humaharap ang musk ox sa ritual tournament para mapanatili ang korona.
May karibal.
Para sa hari, wala nang atrasan.
Pakitang-gilas.
Lumang trick para sindakin ang katunggali.
Pero hindi umuurong ang nanghahamon.
Tapatan sila, umaasang matatakot sa laki nila 'yong isa.
Hindi ngayon.
May airbag sa ilalim ng sungay nila na proteksiyon sa banggaan
na kasinlakas ng car crash.
Beterano ng maraming laban ang hari.
Sinusulit niya ang bigat niya sa tagilid na lupa.
Sa pag-atake niya sa kalaban, nawalan siya ng lamang.
Pero saglit lang.
Ngayon, panalo ang karanasan.
Marami pang tunggalian sa taunang tournament na ito.
At pag naipanalo niya lahat,
saka lang siya mananatili sa posisyon.
Sa buong Northern Hemisphere, dumating na ang winter.
Sa pinakamalupit na season,
kailangang maghintay ng lahat.
Nagyeyelo ang resources.
Bagsak ang temperatura.
At naka-suspended animation ang buhay.
Ang tiyak lang sa winter, isang araw, matatapos din ito.
Ang taunang pag-ikot ng mundo sa araw
ang nagbabalik ng direktang sinag sa Northern Hemisphere.
Bumabalik ang mas mahahabang araw.
At nagpapaubaya ang winter sa spring.
Ito ang season na inaangkin ng buhay.
Na pinapagana ng mas umiinit na araw.
Nag-uunahan ang mga punla sa lumalakas na liwanag.
Bawat isa, may sariling diskarte para mauna.
Tumutubo at bumubuka ang mga dahon.
Bawat isa, natural solar panel na ginagamit ang enerhiya ng araw,
kinukuha ang carbon dioxide at ginagawa itong pagkain para lumago.
Sa dami ng nabubuhay na halaman,
parang humihinga nang malalim ang planeta.
Bumababa nang husto ang carbon dioxide,
kaya nababalanse ang atmosphere na inaasahan natin.
Sa pagbabago ng season, maraming nilalang ang pahilaga,
habang nabubuhay ulit ang mga network.
Bilyong ibon ang dumadayo sa malalayong breeding ground.
Libong milya ang nilalakbay ng mga higante sa karagatan...
habang dagsa ang malalaking herd sa gising na kalupaan.
Para magtagumpay, dapat perpekto ang tiyempo ng mga paglalakbay na ito,
kahit ng pinakamaliliit na naglalakbay.
Sa tuluyang pagkatunaw ng snow sa kagubatan,
lumilitaw ang mga pool.
Sa ilang linggo lang, maiiga sila sa init.
Paggising ng isang nilalang sa pagkakatulog,
nagsimula na ang countdown.
Dapat makarating sa pool ang salamander at makumpleto ang breeding cycle
bago maglaho ang tubig.
Ang unang ulan sa spring...
ang nagtatakda ng simula ng karera ng kanyang buhay.
Sa bilis na ito...
tumatakbo na siya.
Ito rin ang rutang sinundan ng mga ninuno niya.
Pero nagbago na ang panahon kumpara noong una.
Ilang oras na lang, nasa finish line na siya.
Sa pool na pinagsimulan ng buhay niya.
Kailangan na niyang makahanap ng mate sa lalong madaling panahon.
Tumakbo na rin sa pool ang iba.
At mukhang may trick sila para sa speed dating.
Sa anino ng gubat, madalas blue light ang nakakalusot.
Sensitibo ang paningin nila sa takipsilim.
At sa asul na tingkad, nagliliwanag ang mga katawan nila.
Kamakailan lang ito natuklasan ng mga scientist.
Nakakatulong kaya ito para makahanap sila ng mate?
Pwede na siyang mangitlog.
Pero mailap ang oras para sa susunod na henerasyon.
Kailangan nilang mapisa at mabuo...
bago maglaho ang pool nila.
At lumiliit na ito.
Minamadali ng paglipas ng season ang buhay ng bawat spotted salamander.
Gano'n din ang ibang nilalang.
Nakatali ang buhay nila sa rhythm ng daigdig, buwan, at araw.
Pero may mga misteryosong nilalang na may sariling beat,
na nagbibilang ng oras, hindi sa seasons, kundi sa dekada.
Sa loob ng maple tree, unang katas ito mula noong huling fall...
para sa bagong paglago.
Pero sa ilalim ng lupa, may nilalang na gumagamit ng pulsong ito
para bilangin ang paglipas ng mga season.
Isang periodical cicada.
Kinakain niya ang matamis na katas ng puno.
Kaya sa pag-angat nito tuwing spring, alam niyang isang taon ang lumipas.
Labimpitong taon na siyang gumagapang sa ilalim ng lupa.
Ngayon, papunta na siya sa ibabaw,
para sa hinihintay niyang sandali.
Sa pagbalot ng dilim sa kakahuyang ito sa Indiana,
may kakaibang mangyayari.
Sa ibabaw ng lupa, vulnerable siya.
Pero perpekto ang timing ng paglabas niya.
Ligtas kapag marami.
Pinagsabay-sabay ng bilyong cicada ang 17-taong life cycle nila.
Parang mga zombie na sabay-sabay bumangon.
Sa itaas, sisimulan nila ang susunod na yugto ng muling pagkabuhay.
Nakakapangilabot na transformation tungo sa kanilang adult form.
Sa unang pagkakataon sa 17 taon,
mag-uumaga sa chorus ng mga cicada na halos kasing-ingay ng chainsaw.
Litong-lito ang mga kapitbahay.
Noong huling may ganitong insekto, hindi pa sila ipinapanganak.
Nakakatakot sana kung hindi lang sila masarap.
Sa mga susunod na linggo, may kakainin silang lahat.
Pero dahil mahigit isang milyon sila sa isang acre,
halos hindi sila nababawasan.
Kaya sa wakas, magagawa ng mga bumangon ang layunin nila.
Nagme-mate sila, at nangingitlog ang mga babae.
Huling gawain nila 'yon.
Sa loob ng ilang linggo, balat na lang ang natitira.
Napakaraming pataba
na nagbabalik ng buhay sa mga underground network ng kalikasan.
Bakit 17 taon?
Hindi pa rin natin alam.
Pero matagal nang nag-evolve ang pattern na ito
noong nakakatulong ang mahabang life cycle sa bugsuang paglamig.
Dahil may mga rhythm din ang klima ng ating planeta
na sakop ng sampu-sampung libong taon.
Higit pa sa timing ng kahit anong nilalang.
Pero malaki ang epekto sa buhay ng pinakamababagal na pagbabago.
Sa ikabubuti man at sa ikasasama.
Ang Sahara Desert, kasinlaki ng United States
at isa sa pinakamalupit na environment sa Earth.
Kung hindi ka angkop sa init, hindi ka makaka-survive.
Ang maliksing agama lizard...
makakasilong dahil sa liit nito.
At pinapanatili ng kaliskis niya ang kailangang moisture.
Pero kailangan din niyang uminom.
Buti na lang, kahit tigang ang disyerto,
may tubig pa rin.
Milagrosong oasis para sa mga naglalakbay sa disyerto.
Pero hindi ito gano'n ka-welcoming.
Nakakamanghang puno ng buwaya ang pool na ito...
sa gitna ng disyerto.
Daang milya mula sa pinakamalapit na dumadaloy na tubig.
Habang nasa mga hitik na sapa ang mga kamag-anak nila,
nakakulong dito ang mga buwayang ito.
Sa kanila, hindi ito oasis,
kundi bilangguan...
kung saan kanya-kanya ang bawat preso.
May kompetisyon para sa anumang kumikibo.
Umiinom ang naglalakbay na honey buzzard...
at lumublob para magpalamig.
Di nito mapapakain lahat.
Kapag nanatili sila dito, maaari silang magutom.
Pero kapag sinubukan nilang tumakas...
desperadong dilemma ito sa pagliit ng mundo nila.
Pero palatandaan ang presensiya nila rito ng rhythm na nasusukat sa millenia.
Dahil hindi ganito noon.
Ilang libong taon lang ang nakakaraan, luntian at sagana ang disyertong ito.
Lumalangoy sa mga ilog ang mga buwaya.
Dahil may pangmatagalang wobble ang umiikot nating planeta,
na umuulit kada ilang millenia,
at pinapalapit, tapos pinapalayo, ang mga hemisphere nito sa araw,
na bumabago sa ating klima.
Sa landas nito ngayon, humina ang habagat sa West Africa
at tumigil ang pag-ulan sa Sahara.
Sa loob lang ng ilang daang taon, ang hitik na sapa ng mga buwaya,
isa na sa malalaking disyerto ng planeta.
Pero sa mainit mang klima ngayon,
umaalingawngaw pa rin ang nakaraan.
Ilang mahahalagang araw lang ng pag-ulan taon-taon.
Ibinabalik tayo sa nakaraan ng maiikling panahon ng tag-ulan...
para masulyapan ang buhay dito 10,000 taon na ang nakakaraan...
sa luntiang Sahara.
Kung kakayanin ng mga preso nang 10,000 taon pa,
mabubuo ng planetary wobble ang cycle.
Dadaloy ulit ang tubig,
at makakalaya ang mga anak nila para bawiin ang mga nawalang ilog.
Dahil sa kupad ng pinakamababagal na rhythm,
halos imposible silang makita.
Pero kapag binulabog ang mga rhythm, kahit katiting lang,
maaaring magbago sa harap natin ang mga bagay.
Autumn sa Cascade Mountains ng Oregon.
Sinusubukan ng hare na umiwas sa gulo.
Tama lang naman.
Bihira silang mamatay sa katandaan.
Makikita ng nandadagit na goshawk lahat ng gumagalaw.
Kaya nakapirmi ang kabadong hare.
Halos hindi humihinga.
Lantarang nagtatago.
Wala na ang hawk,
at makakahinga na nang maluwag ang hare.
Pero magbabago na nang lubusan ang kanyang tahanan.
Kung sa camouflage ka nananatiling buhay,
paano na kapag nagbago ang kulay ng mundo mo?
Nagbabago ka rin.
Sa pag-ikli ng mga araw ng winter, nagiging puti siya mula sa pagiging brown.
Pambihirang pagpapalit ng costume.
Kailangan niya lang ulit pumirmi.
At parang mahikang
naglalaho siya.
Pero ngayon, may bagong banta.
Dahil sa climate change na gawa ng tao, may mga araw sa winter
na masyadong mainit, at maaaring maglaho sa magdamag ang snow.
Nagbabago ang kulay niya, di sa temperatura, kundi sa haba ng araw.
At maiikli pa rin itong mas maiinit na araw.
Kaya ngayon, hindi na siya tugma sa kapaligiran niya
at madali na siyang ma-target.
Plan B na.
Bilis.
Nailigaw niya.
Pero kapag ganito ka kapansinin, hindi ka makakapagtago.
Sa susunod, baka hindi na siya palarin.
Mas malamang na madampot ang mga saliwang hare.
At ngayon, madalas na silang sumala.
May kinabukasan pa ang uri niya sa nagbabagong mundo.
Nag-adapt ang snowshoe hare para manatiling brown buong taon.
Kaya mas madali ang buhay niya kapag manipis ang snow.
Maaaring nakasalalay ang kinabukasan nila sa mga katulad niya.
Pinakaepektibo ang kalikasan kapag tugma ang buhay sa mga rhythm ng planeta.
Ano'ng mangyayari kapag nagulo ng gawain ng tao ang tempo?
Sa biglaang pagbabago ng mundo sa paligid natin,
kaya ba ng kalikasan...
ang darating na bagyo?
Nagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan