Aç bir avcı.
Gözünü hedefe dikmiş.
Ama ne denerse denesin, hızı yetmiyor.
Sanki yusufçuk onun gelişini yavaş çekimde görebiliyor.
Belki sahiden öyle.
Yusufçuğun yiyeceği küçük ve hızlı.
Ama kurbağanın aksine...
...on saldırıdan dokuzunda yusufçuk, yiyeceğini yakalıyor.
Çünkü onun görsel işlemcileri bizimkinden beş kat daha hızlı çalışıyor.
Aslında zamanı yavaşlatmış oluyor.
Kurbağa pes etmiyor.
Yaklaştı ama maalesef sonuç hüsran.
Yusufçuk yavaş çekimdeki takipçisine dikkat etmekle kalmıyor.
Ayrıca bölgesini rakiplerinden koruması gerekiyor.
Gökyüzünü izlerken aşağıda saklanan birini fark etme ihtimali daha az.
Kurbağa, yusufçuk gibi şimşek hızında olmayabilir.
Ama bu sefer zamanlamayı tutturuyor.
Hayat ağının her yerinde zaman hissi hayatta kalmak için şart.
Doğa, gezegenin ritmine uyduğu zaman en iyi şekilde işliyor.
Hayat dakik olmalı ki fırsatları sonuna dek değerlendirsin.
Bazen milisaniyeler söz konusu oluyor.
Bazen de binlerce yıl.
HAYAT DOLU DÜNYAMIZ
HAYATIN RİTMİ
Kalahari'de akşamüstü.
Dişi aslanın yavrularını doyurması lazım.
Büyüyen yavrularının iki günde bir taze et yemesi gerekiyor.
Her yer yiyecek dolu.
Ama hedeflerinin çoğu kendisinden daha hızlı.
Onları yakıcı güneşte kovalarsa kısa sürede hararet basar.
İyice yaklaşıp pusuya düşürmeli.
Bunu güpegündüz yapmak zor.
Avı, hareketi algılamaya hazır.
Bir fark edildi mi artık tehdit olmaktan çıkıyor.
Ama henüz tam bastırmıyor.
Çünkü işlerin birazdan tersine döneceğini biliyor.
Güneş batmaya başlayınca avantaj ona geçiyor.
Fark edilmesi zorlaşıyor.
Hararet ihtimali azalıyor.
Gece görüşü devreye giriyor.
Manda sürüsü.
Kendisinden beş kat ağır olan bu zırhlı devler tehlikeli bir hedef.
Ama aslan fark edilmediyse üstünlük onda demektir.
Bir yavruyu hedef alıyor. Yavru daha zayıf, risk daha az.
Alaca karanlıkta zahmetsizce yakalamış gibi görünüyor.
Gün batımının sunduğu avantajdan faydalandı bile.
Yavruları bu gece ziyafet çekecek.
Her zaman dünyanın bir yerinde güneş batıyor.
Bu da talihin sürekli değiştiği bir ritim yaratıyor.
Ama gezegenin dönüşü bize gece ve gündüzden fazlasını veriyor.
Çünkü Güneş'in gücü Dünya'daki hayata yön veren tek güç değil.
Ay, gece göğünde kendi yolunu çiziyor.
Okyanusları çekip bir su valsi yaratıyor.
Deniz canlıları da bu melodiyle dans etmeli.
Avustralya'nın kuzeyinde sular çekiliyor.
Mangrovların altında yeni bir dünya ortaya çıkıyor.
Sarı kemancı yengecin yuvası.
Yengeç, suyun çekildiği anlarda hayatını yaşıyor.
O yüzden vakti kısıtlı.
Olabildiğince hızlı beslenme vakti.
Bu sırada dişi komşuları iki kıskaçla birden yiyor.
Sarı kıskacı şu an onu yavaşlatıyor olabilir.
Ama Ay doğru yere geldiğinde onun dönemi başlayacak.
Sular yükseliyor, o da oyuğuna dönüyor.
Döngü tekrar ediyor.
Ama ilerleyen günlerde Ay'ın okyanus üstündeki çekimi zayıflıyor.
Her gelgitte sular daha az yükseliyor.
Sonunda birkaç gün boyunca...
...oyuğu hiç su altında kalmıyor.
Şimdi kumsaldaki en iyi mekânlardan biri onun.
Başka bir erkek buraya taşınmak istiyor.
Kıskaçlar çekiliyor.
İtişip kakıştıklarında birbirlerini alt edemiyorlar.
Ama iş güreşe gelince...
...şampiyonumuz galip geliyor.
Git kendi oyuğunu bul.
Ama zaman da gelgit de yengeci beklemiyor.
Eş bulması lazım.
Üstünü başını düzeltiyor. Kıskacını sergilemeye hazır.
Ama ne yöne gitsin?
Kumsal, yengeç kaynıyor.
Ama bizimki ölçüp tartmayı beceremiyor.
Şu nasıl?
Bu kızın tipi değil. Türü de değil.
Haysiyetini geri kazanma vakti.
İşte şimdi oldu.
Ama şimdi her yerden rakip çıkıyor.
El sallayarak cezbetmeye çalışıyor.
Ama hepsi bu numarayı biliyor.
Daha yukarı kaldırsa?
Onlar da yapıyor.
Biri daha, sonra biri daha.
Kumsaldaki parti iyice kalabalıklaşıyor.
Bu kız nasıl seçim yapsın?
Sonunda kumsaldaki en iyi kıskacı seçiyor.
Tam zamanında.
Erkek, dişiyi gelgit dönmeden yuvasına kapatıyor.
Dişi, bir sonraki dolunayda larvalarını bırakacak.
Ve en güçlü dönemindeki gelgit bunları okyanusa taşıyacak.
Birkaç şanslı yaşayacak.
Geriye kalanlar okyanusa besin olacak.
Ay'ın hiç bitmeyen ritmiyle hayat ağları arasında bağ kurulacak.
Ama gezegenimizde bir döngü daha var ki
doğanın ağlarını daha yavaş ama daha derin bir şekilde etkiliyor.
Mevsimlerin döngüsü.
Hayatın uymak zorunda olduğu, yıllık bir ritim.
Dünya'nın döngü süresi uzadıkça riskler artıyor.
Çünkü fırsatlar yılda bir geldiği için
yakalayabiliyorken yakalamak gerekiyor.
Norveç tundrasında yaşlı bir savaşçı sürüye göz kulak oluyor.
Dişilerin çiftleşme dönemi birkaç hafta sürüyor.
Seneye baba olabilmek için tek şansı bu.
Başka erkekler de hak iddia etmek isteyecek.
O yüzden bu misk öküzü
her yıl tahtını korumak için geleneksel bir turnuvayla uğraşıyor.
Bir rakip.
Kral, düelloya davet ediliyor.
Biraz şov yapıyor.
Bu, rakibi korkutmak için eski bir numara.
Ama rakibi geri adım atmıyor.
Cüsseleriyle birbirlerini ürkütmek için yan yana yürüyorlar.
Bu kez olmuyor.
Sert boynuzlarının altındaki hava yastığı
araba çarpması kadar şiddetli olan darbelerden koruyor.
Kral, pek çok savaştan çıkmış bir gazi.
Ağırlığını değerlendirmek için yamacı kullanıyor.
Rakibini deşmeye çalışırken güçlü konumunu kaybediyor.
Ama kısa süreliğine.
Bu kez tecrübe kazanıyor.
Her yıl yapılan bu turnuvada daha çok dövüşülecek.
Anca bunların hepsini kazanırsa bir sene daha konumunu koruyabilecek.
Şimdi bütün kuzey yarım kürede kış bastırıyor.
En sert mevsimde herkes doğru anı beklemek zorunda.
Tüm kaynaklar donuyor.
Sıcaklıklar düşüyor.
Hayatın hareketi donup kalıyor.
Kış hakkında kesin olan tek şey zamanla sona ereceği.
Dünya'nın Güneş etrafındaki yıllık yolculuğu
kuzey yarım küreye yine doğrudan güneş gelmesini sağlıyor.
Daha uzun günler yine başlıyor.
Ve kış yerini bahara bırakıyor.
Bu mevsim hayatın mevsimi oluyor.
Güneş'in artan sıcaklığı her şeye güç veriyor.
Güçlendiren gün ışığı için fideler yarışıyor.
Hepsi öne geçmek için strateji uyguluyor.
Yapraklar çıkıp açılıyor.
Her yaprak doğal bir güneş paneli gibi güneş enerjisi topluyor.
Karbondioksidi çekerek
büyümek için gereken besine dönüştürüyorlar.
O kadar çok bitki hayat buluyor ki gezegen âdeta derin bir nefes alıyor.
Karbondioksit seviyesi ciddi ölçüde düşüyor.
Hepimizin bel bağladığı atmosfer dengelenmiş oluyor.
Değişen mevsimle sayısız canlı kuzeye gidiyor.
Doğanın ağları yeniden canlanıyor.
Milyarlarca kuş uzak üreme alanlarına akın ediyor.
Okyanusun devleri besin peşinde binlerce kilometre katediyor.
Dev sürüler canlanan topraklara yayılıyor.
Bu kahramanca yolculuklar mükemmel şekilde zamanlanmalı ki başarıya ulaşsın.
En minik göçmenler için bile bu geçerli.
Ormanın derinliklerindeki son kar erirken göletler oluşuyor.
Birkaç haftaya sıcaktan kuruyacaklar.
Bir canlı daha kış uykusundan uyanamadan...
...geri sayım başlıyor.
Bu semender su kaybolmadan gölete ulaşıp
üreme döngüsünü tamamlamalı.
Baharın ilk yağmuru.
Bu, hayatının yarışı için başlama işareti oluyor.
Semender hızına göre koşa koşa gidiyor sayılır.
Ataları da ormanda aynı yollardan geçiyordu.
Ama ortaya çıkışlarından bu yana dünya değişti.
Birkaç saat sonra bitiş çizgisine yaklaşıyor.
Kendi hayatının da başladığı gölete.
Şimdi bir an önce kendine bir eş bulması gerekiyor.
Diğer semenderler de hızla gölete geldi.
Hızlıca eş ararken işlerine yarayacak bir numaraları var.
Ormanın gölgelerinde en çok mavi ışık görülebiliyor.
Özellikle alaca karanlıkta iyi görüyorlar.
Ve bu mavi ışıkta vücutları parlamaya başlıyor.
Bilim insanları bu olayı daha yeni keşfetti.
Bu, eş bulma yarışında işe yaradığı için olabilir mi?
Şimdi döllenmiş yumurtalarını bırakabilir.
Ama zaman şimdiden gelecek neslin aleyhine işliyor.
Gölet yok olmadan yumurtadan çıkıp...
...gelişimlerini tamamlamalılar.
Gölet küçülmeye başladı bile.
Her benekli semenderin hayatı mevsime yetişme telaşıyla geçiyor.
Bu pek çok canlı için geçerli.
Hayatları Dünya, Ay ve Güneş'in ritimlerine bağlı.
Ama bazı gizemli varlıklar da kendi ritmine göre dans ediyor.
Zamanı mevsimlerle değil, on yıllarla ölçüyorlar.
Akçaağacın içinde önceki sonbahardan beri ilk kez öz su dolaşıyor.
Bu da sürgün verdiriyor.
Yerin derinliklerinde bir canlı
bu ritme bakarak mevsimlerin geçişini hesaplıyor.
Periyodik ağustos böceği.
Ağacın tatlı öz suyuyla besleniyor.
Böylece her bahar uyandığında bir yıl daha geçtiğini anlıyor.
Yer altına 17 yıl önce girmişti.
Şimdi tünelle yeryüzüne çıkıyor, hanidir beklediği o ana hazır.
Indiana'daki bu ağaçlığa karanlık çökerken
işler garipleşmeye başlıyor.
Yeryüzündeyken savunmasız.
Ama yeryüzüne çıkışını mükemmel şekilde zamanladı.
Kalabalık olmak güvenli.
Milyarlarca ağustos böceği
17 yıllık yaşam döngüsünü senkronize etmiş.
Zombi sürüsü gibi hep birden diriliyorlar.
Yerden sağ salim uzaklaşıp dirilişlerinin sonraki adımına geçiyorlar.
Ürkütücü bir dönüşüm yoluyla yetişkin formuna geçiyorlar.
17 yıl sonra ilk defa güneşin doğuşuyla
motorlu testere kadar gürültülü bir ağustos böceği korosu ortalığı inletiyor.
Komşular neye uğradığını şaşırıyor.
Bu böceklerin son ortaya çıkışı kendileri doğmadan yıllar önceydi.
Bu kadar leziz olmasalar durum korkutucu olurdu.
Gelecek birkaç hafta boyunca bu ziyafet herkesi doyuracak.
Ama dört dönümlük arazide bir milyondan fazlalar.
Ziyafet, sayılarını azaltmaya yetmiyor.
Zombiler nihayet amaçlarını gerçekleştirebilecek.
Çiftleşiyorlar ve dişiler yumurtalarını bırakıyor.
Hayatta yaptıkları son iş.
Birkaç hafta içinde geriye sadece kabukları kalıyor.
Muazzam miktarda gübre
doğanın yer altındaki ağlarına tekrar hayat veriyor.
Niye 17 yıl?
Hâlâ bilmiyoruz.
Ama bu döngü uzak geçmişte evrimleşerek başladı.
Belki uzun yaşam döngüsü sayesinde sık yaşanan soğukları atlattılar.
Çünkü gezegenimizin ayrıca
on binlerce yıl süren bir iklim ritmi var.
Tüm canlıların zaman algısının ötesinde.
Ama en yavaş değişiklikler hayatta en derin etkileri bırakabiliyor.
Hem iyi hem kötü şekilde.
Amerika Birleşik Devletleri kadar büyük olan Sahra Çölü
dünyanın en zorlu ortamlarından biri.
Sıcağa uyum sağlamayan, hayatta kalamaz.
Bu çevik agama kertenkelesi barınak bulabilecek kadar küçük.
Pullu derisi de çok ihtiyacı olan nemi kaybetmesini önlüyor.
Yine de bazen su içmesi gerekiyor.
Neyse ki bu çorak bölgede bile su var.
Çölün yorgun yolcuları için mucizevi bir vaha.
Ama burası göründüğü kadar davetkâr olmayabilir.
İnanılır gibi değil ama bu gölet timsah kaynıyor.
Hem de çölün ortasında.
En yakın akan su 160 kilometre uzaklıkta.
Uzaklardaki akrabaları bereketli bataklıklarda yüzüyor.
Bu timsahlarsa burada mahsur.
Onlar açısından burası bir vaha değil, hapishane.
Her mahkûmun kendisi için savaşması gerekiyor.
Hareketli her şey için rekabet kıyasıya.
Göç eden bir arı şahini su için duruyor.
Serinlemek için suya giriyor.
Herkesi doyurmayacak.
Burada dururlarsa açlıktan ölebilirler.
Ama özgür kalmak için kaçmaya çalışırlarsa...
Dünyaları giderek küçülürken ikileme düşüyorlar.
Ama en baştan buraya gelmiş olmaları binlerce yıllık bir ritme işaret ediyor.
Çünkü burası hep böyle değildi.
Sadece birkaç bin yıl önce bu çöl yemyeşil ve verimliydi.
Timsahlar akan nehirlerde yüzüyordu.
Çünkü dönen gezegenimizin
uzun süreli, binlerce yıl içinde tekrar eden bir devinimi var.
Yarım küreler Güneş'e yaklaşıyor, sonra ondan uzaklaşıyor.
Bu yüzden de iklim değişiyor.
Şimdiki hareket sırasında Batı Afrika musonu zayıfladı.
Sahra'ya yağan yağmur kesildi.
Sadece birkaç asırda timsahların bereketli bataklıkları
gezegenin en büyük çöllerinden birine dönüştü.
Ama bugünkü yakıcı iklimde bile
yok olup giden geçmişin yankıları var.
Her yılın birkaç kıymetli günü yağmur yağıyor.
Kısacık yağışlı mevsim zamanda geriye gitmemizi sağlıyor.
10 bin yıl önce burada, yeşil Sahra'da hayatın nasıl olduğunu...
...bir anlığına görüyoruz.
Mahkûmlar dayanabilirse
bir 10 bin yıl kadar sonra gezegenin devinimi başa dönmüş olacak.
Sular tekrar akacak.
Gelecek kuşaklar hanidir akmayan nehirlere dönebilecek.
Gezegenimizin en yavaş ritimlerinin ağırlığı
onları neredeyse görünmez kılıyor.
Ama bu ritimler birazcık bile bozulacak olursa
işlerin değiştiğini gözlerimizle görebiliriz.
Oregon'daki Cascade Dağları'nda sonbahar.
Bu yabani tavşan belaya bulaşmamaya çalışıyor.
Çok da haklı.
Yabani tavşanlar nadiren yaşlılıktan ölür.
Ava çıkan çakır kuşu hareketli her şeyi görüyor.
O yüzden ürkek tavşan donup kalıyor.
Neredeyse nefes dahi almıyor.
Burnunun ucunda gizleniyor.
Çakır kuşu uçup gidiyor, tavşan da rahat bir nefes alıyor.
Ama yuvası yakında tanınmayacak hâle gelecek.
Hayatta kalmak için en iyi seçeneğin kamuflajsa
dünya birden renk değiştirdiğinde ne yaparsın?
Sen de değişirsin.
Kış günleri kısaldıkça tüyleri kahverengiden beyaza dönüyor.
İnanılmaz bir kostüm değişikliği.
Bir kez daha tek yapması gereken donup kalmak.
Âdeta sihirli bir şekilde ortadan kayboluyor.
Ama şimdi yeni bir tehdit var.
İnsan kaynaklı iklim değişikliği yüzünden bazı günler olağandan sıcak geçiyor
ve karlar bir gecede eriyebiliyor.
Tavşanın rengi sıcaklığa değil, günlerin uzunluğuna göre değişiyor.
Ve hava ılık olsa da günler hâlâ kısa.
Şimdi bulunduğu ortamda tamamen sırıtıyor.
Kolay hedef hâline geliyor.
Şimdi B planı.
Hız.
Onu atlatıyor.
Ama bu kadar dikkat çekerken gizlenmek mümkün değil.
Bir dahakine bu kadar şanslı olmayabilir.
Rengi uymayan tavşanların yakalanması daha olası.
Artık uyumları daha sık bozuluyor.
Değişen dünyada bu türün hâlâ bir geleceği olabilir.
Bu yabani tavşan bütün yıl kahverengi kalmaya adapte olmuş.
Yerde az kar olduğunda hayatı daha kolay oluyor.
Türün geleceği onun gibilere bağlı olabilir.
Hayat, gezegenin ritimlerine ayak uydurduğunda
doğa en iyi şekilde işliyor.
İnsan faaliyetleri tempoyu bozduğunda ne oluyor?
Etrafımızdaki dünya birden değişirken...
...doğa, yaklaşan fırtınadan...
...sağ çıkabilir mi?
Alt yazı çevirmeni: Deniz Mayadağ