Kẻ săn mồi đói bụng...
mắt chăm chú nhìn con mồi.
Nhưng dù cố gắng ra sao, nó vẫn không đủ nhanh.
Cứ như con chuồn chuồn có thể thấy nó bằng chế độ tua chậm.
Mà có lẽ là thế thật.
Thức ăn của chuồn chuồn rất bé và nhanh.
Nhưng khác với con ếch,
chín trên mười lần,
nó bắt được mồi.
Vì bộ xử lý hình ảnh của nó hoạt động nhanh gấp năm lần chúng ta,
và cứ như có thể làm thời gian chậm lại.
Con ếch sẽ không ngừng thử.
Suýt nữa
thì được.
Con chuồn chuồn không chỉ đang canh chừng kẻ bám đuôi tua chậm.
Mà nó còn phải bảo vệ lãnh thổ của mình trước các đối thủ.
Với đôi mắt hướng lên trời,
nó ít có khả năng theo dõi kẻ đang nấp phía dưới.
Có thể con ếch không nhanh bằng chuồn chuồn,
nhưng lần này, nó đã chớp được thời cơ.
Chớp thời cơ là tối quan trọng để sinh tồn trong mạng lưới sự sống.
Tự nhiên hoạt động tốt nhất khi đồng điệu với các nhịp điệu của hành tinh.
Để tận dụng tối đa điều đó, sự sống phải tính thời điểm cơ hội một cách hoàn hảo.
Đôi khi tính bằng mili giây.
Đôi khi lại tính bằng thiên niên kỷ.
THẾ GIỚI SỐNG CỦA CHÚNG TA
NHỊP ĐIỆU CUỘC SỐNG
CATE BLANCHETT THUYẾT MINH
Một chiều muộn ở sa mạc Kalahari.
Một con sư tử cái nuôi nhiều miệng ăn.
Đàn con đang lớn của nó cần ăn thịt tươi mỗi hai ngày.
Thức ăn có ở khắp nơi.
Nhưng hầu hết mục tiêu đều chạy nhanh hơn nó.
Đuổi theo con mồi dưới cái nắng thiêu đốt
thì nó sẽ sớm bị quá nóng.
Nó cần phải tới đủ gần để đánh úp.
Không dễ khi trời đang sáng.
Con mồi của nó có thể phát hiện chuyển động.
Và một khi vỏ bọc bị bại lộ,
nó không còn nhiều đe dọa.
Nhưng nó vẫn chưa tung hết sức.
Vì nó biết, thế cờ sắp lật ngược.
Khi mặt trời lặn xuống, lợi thế sẽ nghiêng về phía nó.
Nó sẽ khó bị phát hiện
và khó bị nóng hơn.
Tầm nhìn ban đêm của nó cũng được đưa vào sử dụng.
Một đàn trâu.
Nặng như năm con sư tử,
lũ khổng lồ bọc giáp này là mục tiêu nguy hiểm.
Nhưng nếu chúng chưa thấy nó thì nó vẫn chiếm thượng phong.
Nó nhắm vào một con bê.
Yếu ớt hơn, bớt nguy hiểm.
Giữa lúc chạng vạng, nó bắt mồi thật dễ dàng.
Nó đã tận dụng được lợi thế mà hoàng hôn mang đến.
Tối nay, lũ sư tử con sẽ no nê.
Mặt trời luôn mọc ở nơi nào đó trên Trái Đất,
tạo ra giai điệu thay đổi bất tận của vận mệnh.
Nhưng hành tinh không ngừng quay này không chỉ cho ta ngày và đêm.
Vì mặt trời không phải
thế lực duy nhất ảnh hưởng đến sự sống trên Trái Đất.
Mặt trăng lướt đi trên bầu trời đêm,
kéo các đại dương vào vũ điệu valse ướt át.
Và các sinh vật biển phải nhịp bước theo.
Ở miền Bắc nước Úc, thủy triều đã rút.
Dưới khu rừng ngập mặn, một thế giới mới lộ ra.
Nhà của một con còng nước mặn.
Cả đời nó sống ở khoảng giữa thủy triều lên.
Vậy nên nó khá bận rộn.
Đã đến lúc ăn nhanh nhất có thể...
trong khi nữ hàng xóm của nó ăn nhanh gấp đôi.
Chiếc càng vàng óng có thể tạm thời gây cản trở,
nhưng khi mặt trăng đúng chỗ,
thời của nó sẽ đến.
Thủy triều dâng và nó quay lại hang.
Vòng tròn lặp lại.
Nhưng một tháng đi qua, lực hút nước biển của mặt trăng yếu dần.
Thủy triều dâng càng ngày càng thấp.
Để rồi, trong một vài ngày,
hang của nó không hề bị che lấp.
Giờ nó đã có một trong những vị trí đẹp nhất trên bãi biển.
Và một con đực khác muốn chiếm chỗ.
Con còng đã sẵn sàng.
Trong một cuộc xô đẩy
thì chúng cân tài cân sức.
Nhưng khi nói đến vật lộn
thì còng ta thắng thế.
Tự tìm hang đi.
Nhưng thời gian và thủy triều chẳng đợi con còng nào.
Nó phải tìm bạn đời.
Ngắm vuốt một chút là đã sẵn sàng để khoe chiếc càng chiến thắng.
Nhưng khoe với hướng nào?
Bãi biển tràn ngập còng.
Và nó không giỏi chọn vợ.
Cô còng đó?
Nó không phải...
gu của nàng.
Đã đến lúc lấy lại lòng tự trọng.
Cô ấy hợp hơn.
Nhưng giờ đối thủ đến từ mọi phía.
Nó cố vẫy càng dụ cô nàng.
Nhưng chiêu đó ai cũng biết.
Hay là lên chỗ cao hơn?
Họ cũng làm vậy.
Một con rồi lại một con.
Bãi biển nhộn nhịp như lễ hội.
Cô gái biết chọn ai?
Cuối cùng, cô chọn chàng còng ưu tú nhất bãi biển.
Và cũng vừa kịp lúc.
Nó đưa cô vào hang lấp kín trước khi nước dâng.
Cô còng sẽ nhả ấu trùng vào mùa trăng tới...
khi mà thủy triều lui sẽ đưa ấu trùng ra tận ngoài khơi.
Vài con may mắn sẽ sống.
Còn lại sẽ là nguồn thức ăn của đại dương,
kết nối toàn bộ mạng lưới sự sống với nhịp điệu bất tận của mặt trăng.
Nhưng hành tinh này còn một chu kỳ khác định hình mạng lưới của tự nhiên chậm
nhưng có lẽ sâu sắc hơn.
Sự tiến động của các mùa.
Nhịp điệu thường niên mà sự sống phải thích nghi.
Với quy mô thời gian dài hơn của Trái Đất thì rủi ro càng cao.
Vì khi cơ hội chỉ đến mỗi năm một lần,
thì phải chớp lấy khi còn có thể.
Trên các đài nguyên Na Uy,
có một chiến binh già đang trông đàn.
Các con cái sẽ chỉ động dục trong vài tuần.
Cơ hội duy nhất để nó làm cha vào năm sau.
Những con đực khác sẽ muốn xí phần.
Nên hàng năm,
con bò xạ hương này phải dự một giải đấu nghi lễ bảo vệ ngôi vương.
Một đối thủ.
Với nhà vua, lời thách thức đã cất lên.
Nó giả vờ.
Đó là một thủ thuật cũ để dọa đối phương.
Nhưng kẻ thách thức không lùi bước.
Chúng đi song song, hy vọng kẻ kia sẽ sợ kích cỡ của mình.
Vô ích.
Một túi đệm khí dưới cặp sừng bọc giáp giúp giảm được chấn động
mạnh ngang một vụ tai nạn xe.
Nhà vua là kẻ dày dạn kinh nghiệm trận mạc.
Nó lợi dụng dốc để tối đa hóa cân nặng.
Trong lúc cố gắng đâm đối thủ, nó mất lợi thế trên cao.
Dù không lâu.
Lần này, kinh nghiệm đã thắng.
Giải đấu thường niên này sẽ còn nhiều trận chiến nữa.
Và chỉ khi thắng tất cả
thì nó mới có thể yên vị thêm một năm.
Bây giờ, trên khắp Bắc bán cầu, mùa đông đang tới dần.
Vào mùa khắc nghiệt nhất,
tất cả phải nhẫn nhịn chờ đợi.
Mọi thứ đóng băng.
Nhiệt độ giảm mạnh.
Và sự sống bị đông cứng tại chỗ.
Chỉ có một điều bất biến về mùa đông là rồi sẽ đến lúc nó kết thúc.
Hành trình hàng năm của Trái Đất quanh mặt trời
đưa Bắc bán cầu về lại nơi nhiều nắng trực tiếp hơn.
Ngày dài hơn đêm đã quay lại.
Và mùa đông chuyển mình sang xuân.
Đây là mùa mà sự sống làm chủ.
Vạn vật được tiếp năng lượng từ ánh mặt trời ngày càng ấm.
Cây con đua nhau chiếm chỗ dưới ánh nắng mạnh dần...
bằng những chiến lược riêng của chúng.
Lá non đâm chồi nảy lộc.
Từng chiếc là một tấm pin tự nhiên, khai thác năng lượng mặt trời,
hút lấy khí CO2 và chuyển hóa thành thức ăn để phát triển.
Cây cối đua nhau sinh sôi
làm cả hành tinh như vừa hít một hơi dài.
Mức cácbon đioxit giảm đáng kể,
giúp cân bằng bầu khí quyển mà tất cả phụ thuộc vào.
Giao mùa khiến vô số sinh vật di chuyển về phương Bắc
khi mạng lưới của tự nhiên hồi sinh.
Hàng tỷ con chim bay về địa điểm sinh sản xa xôi.
Những sinh vật biển khổng lồ chu du hàng nghìn dặm kiếm ăn...
và số đàn động vật lớn tăng vọt khắp đất liền.
Để các chuyến đi miệt mài này thành công thì thời gian phải chuẩn,
ngay cả với những kẻ di cư nhỏ bé nhất.
Sâu trong rừng, bông tuyết cuối cùng tan đi
thành các vũng nước.
Chỉ trong vài tuần, chúng sẽ cạn khô vì nóng.
Lúc một sinh vật tỉnh dậy sau ngủ đông,
thì đồng hồ đã bắt đầu đếm ngược.
Con kỳ nhông này cần tìm đến đầm và hoàn tất chu kỳ sinh sản
trước khi nước biến mất.
Cơn mưa xuân đầu tiên...
là phát súng báo hiệu cho cuộc đua hệ trọng nhất đời nó.
Với kỳ nhông...
đây là chạy nước rút.
Tổ tiên của nó cũng đã đi trên con đường này từ rừng.
Nhưng giờ khác so với lần đầu chúng xuất hiện trên Trái Đất.
Trong vài giờ, nó đã tới được đích.
Vũng nước nơi nó được sinh ra.
Giờ nó phải tìm bạn đời nhanh nhất có thể.
Một con kỳ nhông khác cũng tới vũng này.
Và có thể chúng có mẹo để hỗ trợ buổi làm quen chóng vánh.
Trong bóng tối của khu rừng, chủ yếu chỉ có ánh sáng xanh.
Tầm nhìn của chúng đặc biệt nhạy khi chạng vạng.
Và trong ánh sáng xanh, cơ thể chúng bắt đầu phát sáng.
Các nhà khoa học chỉ mới phát hiện ra hiện tượng này.
Phải chăng điều đó giúp chúng nhanh tìm được bạn đời?
Giờ nó có thể đẻ trứng đã thụ tinh.
Nhưng thế hệ sau bị áp lực thời gian ngay từ giờ.
Chúng cần nở và phát triển hoàn thiện...
trước khi vũng nước biến mất.
Và nước đã bắt đầu cạn dần.
Mạng sống của mỗi con kỳ nhông đốm vàng bị đồng hồ của mùa hối thúc.
Cũng như vô vàn các sinh vật khác.
Cuộc sống của chúng gắn với nhịp điệu của đất và nhật nguyệt.
Nhưng có những sinh vật bí ẩn nhảy theo nhịp của riêng mình,
tính thời gian không bằng mùa, mà bằng thập kỷ.
Bên trong một cây phong, nhựa lại chảy kể từ mùa thu năm ngoái...
thúc đẩy chồi non phát triển.
Nhưng sâu bên dưới lòng đất, một sinh vật đang dùng nhịp đập này
để tính các mùa đang trôi qua.
Ve sầu họ Magicicada.
Nó nhấm nháp nhựa ngọt của cây phong.
Vậy nên mỗi năm cây đâm chồi, nó sẽ biết thêm một năm nữa đã qua.
Nó đã vùi mình dưới đất từ 17 năm trước.
Giờ nó đang đào đường lên mặt đất,
sẵn sàng cho thời khắc nó đã chờ đợi.
Khi bóng tối bao phủ khu rừng Indiana,
mọi chuyện sắp trở nên kỳ quái.
Trên mặt đất, con ve dễ bị tổn thương.
Nhưng nó đã tính toán lúc xuất hiện hoàn hảo.
Càng đông càng an toàn.
Hàng tỷ con côn trùng đã đồng bộ hóa vòng đời 17 năm của mình.
Như một đàn thây ma, chúng đồng loạt trồi lên.
An toàn rời mặt đất,
chúng thực hiện giai đoạn sau của việc hồi sinh.
Sự lột xác đáng sợ để có được hình dạng trưởng thành.
Lần đầu tiên trong 17 năm,
mặt trời mọc giữa điệp khúc ve sầu to như tiếng cưa máy.
Các vị hàng xóm chẳng hiểu chuyện gì.
Lần cuối lũ côn trùng này xuất hiện, chúng còn chưa ra đời.
Đáng ra rất đáng sợ nếu chúng không ngon đến thế.
Trong vài tuần tiếp theo, yến tiệc này thiết đãi tất cả no nê.
Nhưng với hơn một triệu con ve mỗi mẫu Anh,
những kẻ dự yến chẳng làm hao bớt bao nhiêu.
Nên những kẻ trỗi dậy đã đạt được mục đích.
Chúng kết đôi và con cái đẻ trứng.
Đó là màn cuối.
Chỉ trong vài tuần, thứ còn lại là những vỏ khô.
Một nguồn phân bón lớn
đưa sự sống quay trở lại với mạng lưới dưới lòng đất của tự nhiên.
Tại sao lại là 17 năm?
Ta vẫn chưa thực sự biết.
Nhưng mô hình này đã phát triển từ xa xưa
khi vòng đời dài có thể giúp sống qua nhiều đợt lạnh thường xuyên hơn.
Vì hành tinh của ta cũng có các nhịp khí hậu
kéo dài mười nghìn năm.
Dài hơn khả năng tính thời gian của mọi sinh vật sống.
Những thay đổi chậm nhất có thể tác động mạnh nhất đến sự sống.
Dẫu kết quả ra sao.
Sa mạc Sahara, rộng như nước Mỹ,
và khắc nghiệt nhất nhì trên Trái Đất.
Nếu không thích nghi với cái nóng thì không thể sống sót.
Con thằn lằn Agama nhẹ chân...
đủ nhỏ để tìm chỗ trú.
Và lớp da có vảy giúp khóa hơi ẩm thiết yếu bên trong.
Nhưng dù thế nó vẫn phải uống.
May cho nó, dù ở nơi hoang vu cằn cỗi này
thì vẫn có nước.
Một ốc đảo kỳ diệu cho du khách sa mạc mệt mỏi.
Nhưng ốc đảo có lẽ không hiếu khách như ta tưởng.
Đáng ngạc nhiên thay, đầm nước này đầy cá sấu...
giữa lòng sa mạc.
Hàng trăm dặm cách nơi có nước chảy gần nhất.
Trong khi họ hàng xa của chúng bơi ở đầm lầy xanh tốt
thì lũ cá sấu này bị kẹt ở đây.
Với chúng, đây không phải ốc đảo.
Đây là nhà tù...
nơi các tù nhân phải chiến đấu giành giật.
Chúng xâu xé để giành bất cứ thứ gì biết đi.
Con diều ăn ong di cư dừng lại uống nước...
và lội nước để giảm nóng.
Không đủ cho tất cả.
Nếu cứ ở đây, chúng sẽ chết đói.
Nhưng nếu đi tìm tự do...
Đây là tình thế nan giải tuyệt vọng khi thế giới dần co lại.
Nhưng việc chúng ở đây là dấu hiệu về nhịp điệu được tính bằng thiên niên kỷ.
Vì trước đây không giống thế này.
Chỉ vài nghìn năm trước, sa mạc này mướt xanh và màu mỡ.
Cá sấu bơi trong dòng sông chảy.
Vì hành tinh tự xoay này có sự chao đảo rất chậm
lặp lại sau thiên niên kỷ,
di chuyển các bán cầu gần hơn rồi xa hơn mặt trời,
và làm thay đổi khí hậu.
Trên hành trình hiện tại, gió mùa ở Tây Phi yếu đi
và mưa ngừng rơi ở Sahara.
Chỉ trong vòng vài trăm năm, đầm lầy xanh mướt của cá sấu
trở thành sa mạc lớn nhất thế giới.
Nhưng trong khí hậu bỏng rát hiện tại...
vẫn còn tiếng vọng từ quá khứ đã đi xa.
Chỉ vài ngày mưa quý giá mỗi năm.
Mùa mưa chóng vánh này cho ta quay ngược thời gian...
để nhìn thấy cuộc sống 10.000 năm trước như thế nào...
tại Sahara xanh mát.
Nếu các tù nhân có thể bám trụ thì khoảng 10.000 năm nữa,
hành tinh sẽ chao đảo về chỗ cũ.
Nước sẽ lại chảy,
giải phóng các hậu duệ xa xôi để chiếm lại các con sông đã mất từ lâu.
Tốc độ chậm chạp của nhịp điệu chậm nhất hành tinh
khiến nó vô hình với ta.
Nhưng nếu những nhịp điệu này bị gián đoạn dù chỉ là nhỏ nhất,
ta sẽ thấy những thay đổi ngay trước mắt.
Mùa thu ở dãy núi Cascade của Oregon.
Con thỏ này đang cố tránh rắc rối.
Vì có lý do.
Thỏ rừng hiếm khi chết vì tuổi già.
Một con ưng ngỗng đi săn sẽ phát hiện mọi chuyển động.
Nên con thỏ nhút nhát đứng im.
Gần như không thở.
Trốn ngay trước mắt.
Con ưng bay đi
và con thỏ có thể thở phào nhẹ nhõm.
Nhưng ngôi nhà của nó sắp biến đổi đến không thể nhận ra.
Nếu lớp ngụy trang là thứ giúp bạn sống sót
thì bạn sẽ sống sao khi cả thế giới đột ngột đổi màu?
Bạn cũng phải thay đổi.
Khi ngày đông ngắn lại, lông nó chuyển từ nâu sang trắng.
Một màn đổi trang ấn tượng.
Một lần nữa, nó chỉ cần đứng im.
Và như phép màu,
nó biến mất.
Nhưng có mối đe dọa mới.
Thay đổi khí hậu do con người làm một số ngày đông
ấm áp bất thường, lớp tuyết phủ có thể tan qua đêm.
Nhiệt độ không làm nó thay đổi màu lông, mà là độ dài của ngày.
Mà những ngày ấm hơn vẫn ngắn như vậy.
Hiện tại, nó đang bất đồng với môi trường xung quanh
và dễ bị nhắm tới.
Tới kế hoạch B.
Tốc độ.
Nó đã thoát.
Nhưng khi lộ rõ thế này thì không thể trốn được.
Lần sau, nó có thể sẽ không may đến thế.
Thỏ có lông bất đồng với xung quanh dễ bị bắt hơn.
Và giờ chúng hay bất đồng hơn.
Loài này vẫn có thể có tương lai ở thế giới biến động này.
Con thỏ tuyết này đã thích nghi để giữ màu nâu quanh năm.
Nên nó sống dễ hơn khi tuyết phủ mỏng trên mặt đất.
Tương lai của loài này có thể phụ thuộc vào những cá thể như thế.
Tự nhiên hoạt động tốt nhất khi sự sống đồng điệu với các nhịp điệu của hành tinh.
Chuyện gì xảy ra khi hoạt động của con người làm gián đoạn nhịp điệu?
Khi thế giới đột ngột thay đổi quanh ta,
liệu tự nhiên sẽ sống sót...
qua cơn bão sắp tới?
Biên dịch: Phạm Thị Lan Phương