Arroka eta izotzezko labirinto malkartsua...
non tenperatura -40 gradura iristen den
eta bisuts izugarriek bederatzi metroko elurra uzten duten.
Mendi Harritsuetako negua ez da ahulentzat.
Baina animalia bat...
erronka honetarako jaio da.
Malda malkartsuetan,
jatun honek jolasgunea ikusten du.
Bere ilaje lodiak elurra uxatzen du beroki bat bezala.
Atzaparrak kranpoi gisa sartzen ditu.
Negurik gordinenak gainditzen ditu
berokia lasaitasunez astinduz.
Baina mendiaren bakardadeak baditu desabantailak.
Oso animalia gutxi dago.
Eta haragijale goseti batentzat, arazo bat da.
Egunean 30 kilometro egiten ditu...
janari bila elur gainean
edo haren azpian.
Baina zerua ere zaindu behar du.
Tontorretan mehatxu hilgarriak daudelako.
Hilabeteetako elurteen ondoren, mendiak pisu bat kentzen du gainetik.
indar izoztutako elur-jausia.
Zortzi kilometro kubiko izotz eta elur baino gehiago
burrunba eragiten dute...
160 kilometro orduko abiaduran.
Gurutzatzen den ia edozein animaliarentzat, elur ozena...
heriotzaren soinua bera da.
Baina, zorioneko jatun honentzat, afariaren deia da.
Aroma batean ardaztu
eta lanera.
Elausoa arazoa izan daiteke ahuntz zuri batentzat,
baina jatun goseti batek eskertzen du.
Hondamendia batzuentzat...
salbazioa berarentzat.
Bizitzak ez du planetaren alde atsegina soilik behar.
Bere furfuria ere behar du.
Indar suntsitzaileenak dira gure planetari bizia ematen diotenak.
Sumendiak suntsitzaile handiak dira.
Baina lurrun asko ere askatzen dute.
Hainbesteraino, non gure itsasoak Lurraren barruan zegoen
urez gainezka baitaude.
Laba hoztu egiten da lur gehiago sortzeko.
Baliotsuenak: uharte bolkanikoak.
Urruneko artxipelago hauek ozeanoko korronteak astindu
eta hondotik elikagai ugariko ura iristen da,
bizitza-eztanda eraginez.
Ur gainean...
eta baita azpian.
Uharte bolkanikoek bizi-oasia osatzen dute ozeanoan,
non bilatu dakitenentzat.
Mailu arrain eme gazte honek lehen aldiz bidaiatzen du
eta ehunka kilometro egiten ditu bere haztegitik
Ozeano Bare zabaleraino.
Agian ez daki nora doan.
Baina gida bat dauka.
Bere mutur xelebreak errezeptoreak ditu
eta itsas ohe bolkanikoaren arrasto magnetikoa detektatzen du.
Laba hoztuak bidea erakusten dio ozeanoan zehar.
Bere usaimenaz fidatu
eta senak gidatuko du.
Cocos uharteak,
antzinako sumendi baten gailurra, itsas hondotik 3500 metro baino gehiagora.
Zentzumenetarako,
argi magnetiko bat bezala argitzen dira naturan.
Ia 500 kilometro egin ondoren, geldialdia irabazi du.
Cocoetako biztanle jakin bati begiratzen dio.
Ez zaio buffeta interesatzen.
Zerbitzari gisa ari da.
Bere lehen bidaia ozeanikoa parasitoz josita utzi du.
Tximeleta arrain batzuek kendu eta zauri infektatuak garbitzen dizkiote.
Haien haginkadak masajetxo bat dira,
elikatzean lasaitzen eta sendatzen laguntzen diotenak.
Oso zerbitzu egokia,
paradisu bolkaniko hau ez baita marrazoentzako spa bat bakarrik.
Leku berezi honek beste bidaiari batzuk erakarri ditu...
ehundakako sarda zirkularra osatu dutenak.
Zientzialarien ustez, ikasturte amaierako dantzaren parekoa da.
Erlaxatu...
sozializatu...
eta, zortea badute, bikotea aurkitzen dute.
Eme gazte honek dantzara doa...
beste bidaia bat has lezakeena,
amatasunera.
Bidaia hori posible da milioika urtez eratutako itsaspeko
ibilbide bolkanikoei esker.
Itsasoek planetako fenomeno muturrekoenetako batzuk hartzen dituzte.
Eguzkiaren beroa handiagoa da tropikoko eremuetan,
non ozeanoak zati handi bat xurgatzen duen.
Baina itsaso bero hauek ihes-balbula bat dute.
Energia zerura transferituz, soberako berotik desegiten dira
eta Lurreko ekaitzik suntsitzaileenak elikatzen dituzte.
Urakanak.
Munstro honek
parean aurkitzen dituenen bizitza eraldatuko du.
Miamiko parke batean,
AEBetako lurraldeenetakoa den izaki batek...
lurraldea markatzen du.
Anole muskerra.
Tipo gogorra.
Flexio horiekin indarra erakusten du
bere zuhaitza inork ukitu ez dezan.
Hala, janari eta eme gehiago lortzen ditu.
Baina denek ez dute mezua hartzen.
Sarkin batek...
begia bota dio tipo gogorraren zuhaitzari.
Aurre egingo al dio?
Nahiko ondo.
Tipo gogorrak erakutsiko dio nork agintzen duen.
Adi.
Narrastiaren mugimendurik onena.
Baina bik joka dezakete.
Ebazteko modu bakarra dago.
Borrokatu bitartean,
ekaitz erraldoia hurbiltzen da.
Adabururantz doaz...
uholdetik ihes egiteko.
Ekaitza heltzean...
muskerrek adarrei eusten diote.
Askatuz gero,
dena galduko dute.
Tipo gogorraren etorkizuna atzapar batetik zintzilik dago.
Aurkaria ere saiatzen ari da.
Txapeldunak eutsi eta lurraldea mantentzea lortzen du.
Borroka honetan,
indartsuenak bizi dira.
Baina garaipen hauskorra da.
Egun, gizakiak eragiten duen klima-aldaketak urakanak indartzen ditu
eta sarriagoak dira.
Indarkeria horren aurrean, muskerren gorputzak aldatzen ari dira.
Belaunaldi gutxi batzuetan zehar,
kuxin handiagoak garatu dituzte hobeto eusteko.
Ez dakigu nola eragingo duen klima-aldaketak animalia horiengan.
Baina badakigu klima muturrera eta haratago eramaten ari dela.
Leku batzuk urez bete, eta beste batzuk lehortu egiten dira.
Basamortuak kontinenteen azalera aldatzen ari dira.
Bizitza guztiek egokitu behar dute
edo hil.
Mendebaldeko Afrika, Sahararen hegoaldea.
Euri-garaia alderrai eta ezin aurreikusizkoa bihurtu da.
43 graduko tenperatura maximoak...
sastraka arantzatsu hori aire zabaleko labe bihurtzen dute.
Suteek paisaia hondatzen dute...
eta dena kiskalita uzten dute.
Baina talde batek ez dio uko egiten bere betiko etxeari.
Ume hau azkar hazten ari da.
Eta gose da beti.
Inork jatekorik aurki badezake eremu honetan,
bere familia azkarra da.
Badakite zeibaren fruitu artiletsuaren haziak ateratzen...
nahiz eta lehor samar egon.
Hemen bizirauteko, garun handia erabili beharko du.
Behatuz ikasten du.
Azkar ikasi du.
Baina oraindik hasiberria da.
Ezagutzak eta trebetasunak transmititzeak
lagundu egin die biziraun duten horiei paisaia lehor horri eusten.
Baina gauza bat derrigorrez behar dute:
edateko ura.
Eta ikasgai garrantzitsuena non aurkitzea da.
Ibaiaren ibilgua erabat lehor dago.
Jakingo dute non hazten den frutarik onena.
Baina bere familiak ere ezin du ura ezerezetik sortu.
Hori bai, amona 40 urtez ibili da lautada hauetan.
Norbaitek arazo honetatik atera ahal baditu, bera da.
Familia bere atzetik doa.
Haien etxea lehortzen ari da.
Hogeita hamar urtetan, habitat-murrizketak eta ehizak % 80 murriztu dute populazioa.
Bizirauleak inoiz baino azkarragoak eta moldakorrak izan behar dute.
Amonak huts egin ez dion aska batera eramaten ditu.
Baina konfiantzazko oasi hori ere lehortu egin da eta putzu geldi bat da.
Ezin da ura edan.
Amonak zulo bat egiten du putzuaren ondoan.
Betetzen hasten da.
Hareak ura iragazi eta garbitzen du.
Familia batzen da.
Amonaren jakituriak salbatu ditu.
Umeak etorkizunerako funtsezkoa den beste ikasgai bat ikasi du.
Afrikako eremu hau lehortzen ari da...
eta horrek eragina du leku urrunetako bizimoduan.
Baita planetaren beste aldean ere.
Basamortuak hazi ahala,
hauts eta harea gehiago injektatzen dute atmosferan...
non haize altuek eramaten dituzten munduan zehar hedatzen diren
sistema klimatikoetara.
Poloetatik gertu, glaziar eta kasketeen gainean jartzen dira.
Distira moteldu,
eguzki-erradiazio gehiago xurgatu...
eta ingurune izoztua berotzen dute.
Lurreko harraparirik handienak gosea pasa du udan
janari bila erriberan.
Urtaroa aldatzen ari da.
Bankisa egiaztatzen du.
Soilik irits daiteke foketara
izotzak bere pisua jasaten duenean.
Baina udazken beroa da.
Eta bankisa atzeratu da.
Eta ez da ehizatu nahi duen gose den bakarra.
Ehunka hartz polar biltzen dira Kanadako iparraldean
izotzaldiaren zain.
Ikusmira duen nerabe batek,
ezin du ekidin bere indarra probatzea.
Pisu astun hauetako edozeinek kolpe hilgarria eman lezake...
serio borrokatuz gero.
Sparringa denbora-pasa ona da.
Baina gose da oraindik.
Leku bakarra geratzen da jateko zerbait aurkitzeko.
Itsasoari bizkarra eman eta kontrako aldera doa.
Barrualdera.
Basorantz.
Auskalo zer aurkituko duen hor.
Otsoak.
Taldeko ehiztariak.
Baso hauek menderatzen dituzte.
Egunero patruilatzen dituzte beren lurralde zabalak
janari eta sarkinen bila.
Otsoak eta hartzak gutxitan topatzen dira.
Baina, gaur, topaketak gero eta ugariagoak dira.
Otso bakartia ez da aurkaria hartz batentzat.
Baina taldea hurbiltzen ari da.
Nork agintzen du?
Janaria zara...
ala arrisku hilgarria?
Harrapakin errazagoak egongo dira beste nonbait.
Hartz ausart horrek berea egiten du tinko eutsiz.
Denbora gutxiago eman behar dute bankisan
eta haien lekua aurkitu behar dute mundu berri ezezagun batean.
Onura ekarri du otsoen lurraldearen alde egiteak.
Altze baten hondarrak.
Horrekin nahikoa izango du itsasoa berriz izoztu arte.
Baina izaki guztiak ez dira gai azkar aldatzen den mundu batera egokitzeko.
Klima-aldaketak gero eta baldintza muturrekoagoak sortzen ditu,
eta horrek bizitzako ehunetako loturak hausten ditu.
Eta hondamena eragiten du...
gutxien espero den moduetan.
Sierra Nevadako basoaren bihotzean...
pinu hau setiatuta dago.
Bere etsaia:
pinuaren kakalardoa.
Hiltzaile txiki honek ahulgune bat bilatzen du...
sartzeko eta bere arrautzak erruteko.
Lortzen badu, bere larba gosetiek zuhaitza suntsituko dute barrutik.
Baina ez da edozein zuhaitz.
Gotorlekua da, borrokarako prest.
Barrikaden atzean, ezkutuko hornidura-lineak daude.
Egunero, 400 litro euri-ur doaz sustraietatik adabururaino.
Ur horrek beste defentsa bat indartzen du.
Erretxina.
Pitzaduraraino doa.
Eta inbasorea uxatzen du.
Prest dago aurrera egiteko, eta likido pixka batek ez du geldiaraziko.
Baina erretxinak...
beste marro bat du.
Lehortzean,
gogortzen da.
Kakalardorik ausartenak ere
geratzen ditu.
Baina pinuak ezin dira beti horrela defendatu.
Gainera, Ozeano Bareko patroi klimatikoak iparraldera mugitzen ari dira.
Kaliforniako basoetan nagusi izan ziren ekaitzek
Kanadako kostaldea astintzen dute.
Azken urteotan, ohiko euriaren bi heren jaso dituzte.
Eta erretxinarako ur nahikorik gabe...
botere-balantza kakalardoen alde makurtzen da.
Defentsak igarotzen dituzte.
Eta larbek hornidura-lineak zeharkatzen dituzte...
bizirauteko behar duen ura moztuz.
Zuhaitzaren azken borroka da.
Oihu mutu batekin,
basoa hil egiten ari da.
Txinparta bat besterik ez du behar.
Hilabeteetan, milioika hektarea erretzen dira mila gradutan.
Leku batzuetan, sute horiek pizten dituzten zuhaitzen % 80 baino gehiago
ponderosa pinuak dira, kakalardoen biktimak.
Baina San Frantziskoko zerua laranjaz tindatzen bada ere...
zuhaitzetan itxaropen zantzu bat dago.
Iparralderanzko exodo geldiari ekin diote.
Batzuk 1,5 kilometroko erritmoan hiru urtean behin.
Orain pinuak lehen hotzegiak ziren latitudeetan hazten dira.
Zuhaiztiak aurrera egin ahala,
beste batzuek modu berean jokatzen dute...
eta ondorio harrigarriak izan ditzake.
Bi kastore ausart hauek zuhaitzen aurrerapenari jarraitzen diote,
haien espezieko lehenak dira hain iparraldera bidaiatzen.
Alaskako tundraraino.
Eta auzo berri honek lanerako behar duten guztia ematen die.
Gordeleku berria eta dikea eraiki behar dituzte.
Hortzekin...
eta hankekin.
Hilabete gutxi barru,
belardi hauek Artikoko neguko izozteak jasango dituzte.
Iparraldean bizirauteko, dikea eraikitzen ahalegindu behar dute.
Ur gehiegi hartuz gero, gordelekua hondoratu egin liteke.
Eta gutxi hartuz gero, urmaela izoztuko da eta ezingo dira atera.
Doitasunezko mekanika eta karraskatze gogorraren arteko oreka fina da.
Elementuek bakarrik epaituko dute ondo egin duten.
Negua.
Gordelekuak eutsi al dio?
Edo haien hilobi izoztua zulatu dute?
Ederto egin dute.
Diseinu bikaineko etxea.
Muga berri baterako egokia.
Udaberria iristen denean, dikeak beste efektu bat izan duela ikusten da.
Gure kastoreek urmaela aintzira bihurtu dute.
Udaberriko eguzkia xurgatzen du, beheko geruza izoztuak berotuz.
Izotza urtu ahala, ur gehiago isuri eta zuhaitzek sustraiak botatzen dituzte.
Material-iturri bat eraikuntzarako,
hegoaldetik datozen kastore gehiagorentzat.
Birjina lur hau mugako komunitate zalapartatsu bihurtuz.
Baina sortzen ari den utopia hau ez da beti dirudiena.
Alaskako zohikaztegi izoztuek sekretu ilun bat ezkutatzen dute.
Urtzean,
metanoa askatzen dute.
Klima desorekatzeko gai den berotegi-efektuko gasa.
Karbono dioxidoak baino 80 aldiz bero gehiago hartzen du airean,
eta lurrazpiko urtzea bizkortzen du.
Horrek metano gehiago aska dezake
etengabe handitzen ari den tenperaturen ziklo latz batean.
Soberan dagoen bero horren % 90ek
gure itsasoak berrelikatzen ditu...
urakan gehiago piztuz
eta, zenbait lekutan, askoz ere maltzurragoa den zerbait.
Abandonatutako petrolio-instalazio bat polipoarentzako ainguraketa ezin hobea da.
Oso ondo kokatuta dago...
eta leku berrien bila dabil
klon bat uzteko.
Gero eta itsaso epelagoan, polipo bakar batek laster sortzen du
klonen armada bat.
Baina hori soilik da bere hedapen gupidagabearen lehen urratsa.
Aste gutxiren buruan, klonak eraldatu egiten dira.
Garroak galtzen dituzte eta haien gorputza dorretxo bihurtzen da.
Klon bakoitza ekoizpen-lerro bat da.
Kumeak garraiatzeko zinta bat.
Bero eta gehiegizko arrantzarekin, harrapari gutxiago ditu.
Kumeak errekor kopuruetan irauten dute.
Heldu egiten dira aste batzuetan.
Eta marmokak bihurtzen dira.
Oskolik eta hezurdurarik gabe, biziraun dezakete,
klima-aldaketak ozeanoak azidotu arren.
Planetako biziraulerik hoberenak.
Eta izaki soil lirdingatsu hauek polipo gehiago sortuko dituzte,
milioika klonen armada sortzeko gaitasuna izango dutenak.
Gure itsaso aldakorrek fede eman dezakete
zientzialari batzuek 'izurriteen gehikuntza' deitzen dutenarena.
Marmoken itsasoak.
Karraskarien legioak.
Intsektu multzo handiak.
Abisatzen dute naturaren sareak une kritikoa bizi duela.
Albo-ondorioak nabaritzen hasiak gara.
Baina oraindik posible da gure planeta zaintzea eta sendatzea.
Aparteko espezieekin partekatzen dugu etxea,
eta elikagaiak bilatzeko...
kumeak salbatzeko
eta etxeak babesteko
ahaleginek sarea sendatzen lagun dezakete.
Bizitzaz betetako gure munduko sendatzaileak dira.
Gure etorkizuna haien esku dago.
Azpitituluak: Nerea Múgica