Kaya ve buzlardan oluşan, sarp bir labirent.
Burada sıcaklık -40'a düşüyor.
Acımasız tipilerde 10 metre kar birikiyor.
Rocky Dağları'nda kış korkaklara göre değil.
Ama bir canlı var ki...
...yapısı tam da buna uygun.
Biz tehlikeli yamaçlar görüyoruz, bu kutup porsuğuysa oyun parkı görüyor.
Kalın kürkü mont gibi kardan koruyor.
Pençeleri dağcı kramponu gibi saplanıyor.
En ağır kışları rahatlıkla atlatıyor.
Kürkünü şöyle bir silkelemesi yetiyor.
Ama dağlarda yalnız olmanın eksileri var.
Etrafta çok az hayvan var.
Aç bir etobur için bu ciddi bir zorluk.
Günde 32 kilometre kadar yürüyor.
Karın üstünde yiyecek bir şey arıyor.
Altında da.
Ama bir yandan gökyüzüne de bakmalı.
Çünkü yukarıdaki zirvelerde ölümcül bir tehdit bekliyor.
Aylar süren şiddetli kar yağışından sonra dağ, yükünü boşaltmak üzere.
Şiddetli bir buz tufanı.
85 bin metreküpten fazla kar ve buz...
...zirvelerden hızla iniyor.
Saatte 160 kilometreye ulaşıyor.
Kükreyerek gelen kar, yoluna çıkan neredeyse her canlı için...
...ölümün sesi demek.
Ama bu şanslı kutup porsuğu bunu yemek zili sayıyor.
Bir kokuya kilitleniyor ve işe girişiyor.
Çığ, talihsiz dağ keçisi için kötü bir haber olabilir.
Ama aç kutup porsuğu buna bel bağlamıştı.
Bazılarının felaketi...
...onun kurtuluşu oluyor.
Çünkü hayata tek gereken gezegenin yumuşak yüzü değildir.
Gezegenin öfkesine de bel bağlar.
HAYAT DOLU DÜNYAMIZ
KIRILMA NOKTASI
Dünyadaki en yıkıcı kuvvetler aynı zamanda gezegenimize can veriyor.
Volkanlar yok etmekte bir harika.
Ama aynı zamanda yüksek miktarda buhar salıyorlar.
Öyle ki şimdi okyanuslarımız
bir zamanlar Dünya'nın içine hapsolan suyla dolu.
Lavlar soğuyup yeni topraklar oluşturuyor.
Hiçbiri volkanik adalardan kıymetli değil.
Bu uzak takımadalar okyanus akıntılarını karıştırıyor.
Derinlerdeki besin dolu sular yukarı çıkıyor.
Ve bir yaşam patlaması yaşanıyor.
Dalgaların hem üstünde hem de altında.
Volkanik adalar okyanusta hayat vahaları oluşturuyor.
Nerede olduklarını bilenler için.
Bu genç çekiç başlı köpek balığı ilk yolculuğunu yapıyor.
Kıyıdaki yuvasından yüzlerce kilometre uzaklaşıp
devasa Pasifik Okyanusu'na açılıyor.
Nereye gittiğini bilmiyor olabilir.
Ama bir rehberi var.
Reseptörleri olan garip burun kılları
volkanik okyanus tabanının manyetik işaretlerini algılayabiliyor.
Soğumuş lavlar ona okyanusta yol işareti oluyor.
Burnunu takip etmesi ve içgüdüsüne kulak vermesi yeterli.
Cocos Adası.
Okyanus tabanından 3.700 metre yukarı yükselen
eski bir volkanın zirveleri.
Köpek balığı için
burası hiçliğin ortasında manyetik bir fener gibi yanıyor.
480 kilometrelik bir yolculuktan sonra dinlenmeyi hak etti.
Gözünü belli bir Cocos sakinine dikiyor.
Köpek balığı büfeye bakmıyor.
İkramı yapan kendisi.
İlk okyanus yolculuğunda her tarafına parazit doluştu.
Kelebek balığı sürüleri parazitleri yiyip iltihaplı yaralarını temizliyor.
Isırıkları hafif bir masaj gibi.
Karınlarını doyururken onu sakinleştirip iyileşmesine yardım ediyorlar.
Bu hizmetin tam zamanı.
Çünkü bu volkanik harikalar diyarı sadece köpek balığı spası değil.
Bu özel buluşma noktası başka yolcuları da çekiyor.
Yüzlercesi birden yuvarlak çizerek yüzüyor.
Bilim insanlarına göre bu toplaşma çekiç başlı köpek balığı balosu olabilir.
Burada rahatlıyorlar.
Sosyalleşiyorlar.
Ve şanslılarsa eş buluyorlar.
Bu genç kız dansa katılıyor.
Bu, anneliğe giden yeni bir yolculuğun başlangıcı olabilir.
Bu yolculuğu mümkün kılan,
su altında milyonlarca yıldır oluşan volkanik yollar.
Okyanuslar hâlâ bazı şiddetli doğa olaylarına ev sahipliği yapıyor.
Güneş'in enerjisi en çok tropikal kuşağı yakıyor.
Burada okyanus sıcaklığın çoğunu emiyor.
Ama bu ısınan suların bir tahliye vanası var.
Enerjilerini gökyüzüne aktarıyor, fazla sıcaklığı boşaltıyorlar.
Bu da dünyadaki en yıkıcı fırtınalara güç veriyor.
Yani kasırgalara.
Bu büyüyen canavar
yoluna çıkan herkesin hayatını değiştirecek.
Miami'deki bir parkta
Amerika'nın en korumacı canlılarından biri var.
Bölgesini işaretliyor.
Anole kertenkelesi.
Sert çocuk.
Şınav çekerek gücünü sergiliyor.
Rakiplerine ağacına yaklaşmamalarını söylüyor.
Böylece daha çok yiyecek ve daha çok dişi elde ediyor.
Ama bazıları mesajı almıyor.
Bir davetsiz misafir gözünü sert çocuğun ağacına dikiyor.
Ağacı ele geçirecek gücü var mı?
Fena değil.
Sert çocuk kimin patron olduğunu ona göstermeli.
İşte karşınızda.
Kertenkelelerin en büyük güç gösterisi.
Ama bunu diğeri de yapabilir.
Bunu çözmenin tek bir yolu var.
Ama onlar savaşırken...
...dev fırtına yaklaşıyor.
Ağaçlara çıkıyorlar.
Kaçınılmaz selden kurtulmak için.
Fırtına karayla temas ediyor.
Kertenkeleler yüksek dallara tutunuyor.
Elleri kayarsa bütün hayatları da ellerinden kayar.
Sert çocuk geleceğine dişiyle tırnağıyla tutunuyor.
Rakibi de zorlanıyor.
Şampiyon hem tutunmayı hem bölgesini korumayı başardı.
Bu savaşta sadece en güçlü olanlar hayatta kalıyor.
Ama bu kırılgan bir zafer.
İnsan kaynaklı iklim değişikliği yüzünden günümüzde kasırgalar güçleniyor
ve sıklaşıyor.
Artan şiddetle karşı karşıya kalan kertenkelelerin vücutları değişiyor.
İnanılmaz ama birkaç nesilde evrimleştiler
ve el ayaları daha iyi tutunabilmek için büyüdü.
Isınan iklim bu canlılara ne yapacak, henüz bilmiyoruz.
Ama bunun havayı daha da aşırı uçlara getirdiğini biliyoruz.
Bazı yerler boğulurken bazı yerler kavruluyor.
Büyüyen çöller koca kıtaların görüntüsünü değiştiriyor.
Bütün canlılar ya uyum gösterecek ya da ölecek.
Batı Afrika, Sahra Çölü'nün güneyi.
Yağmur mevsimi artık düzensiz ve tutarsız.
Gündüzleri 43 dereceye çıkıyor.
Bu dikenli çalılık bir açık hava fırınına dönüşüyor.
Yangınlar bölgeyi kasıp kavuruyor.
Geriye kararmış iskeletler kalıyor.
Ama bir grup, eski yuvalarından vazgeçmiyor.
Bebek hızla büyüyor.
Bu yüzden karnı hep aç.
Bu yaban ortamda yiyecek bulabilecek birileri varsa o da zeki ailesi.
Lifli kapok meyvesinin çekirdeklerini çıkarmak hüner ister.
Biraz kurular ama olsun.
Burada hayatta kalmak için o büyük beynini kullanmalı.
Örnek alarak öğreniyor.
Umut veren bir öğrenci.
Ama hâlâ temel bilgileri öğreniyor.
Nesilden nesle aktarılan bilgi ve beceriler yardımıyla
bu hayatta kalma uzmanları kurumuş topraklarda bile dayanabiliyor.
Ama içilebilir su olmadan hayatta kalamazlar.
En önemli ders de suyun nerede bulunacağı.
Nehir yatağı kupkuru.
Aile güzel meyvelerin yerini biliyor olabilir
ama onlar bile yerden sihirli şekilde su çıkaramaz.
Ama ninesi bu düzlüklerde 40 kurak mevsim atlattı.
Onları kurtaracak biri varsa o da bu nine.
Aile peşinden yürüyor.
Yuvaları kuruyup yok oluyor.
Yaşam alanı tahribi ve kaçak avlanma yüzünden
bu türün nüfusu 30 yılda %80 azaldı.
Bugün bu hayatta kalma uzmanları eskisinden de zeki ve uyumlu olmalı.
Nine henüz yüzünü kara çıkarmayan bir gölete sürüyü götürüyor.
Ama bu güvenilir vaha bile kuruyup durgun bir su olmuş.
Su içilebilir değil.
Nine göletin yakınında bir çukur kazıyor.
Çukur dolmaya başlıyor.
Kumun filtresinden geçen su temizleniyor.
Aile ona katılıyor.
Ninenin bilgeliği hayatlarını kurtardı.
Bebek de ilerisi için bir başka önemli ders aldı.
Afrika'nın bu kısmı giderek kuruyor.
Bu da uzaklardaki hayatları etkiliyor.
Gezegenin öbür ucundakileri bile.
Çöller büyüdükçe
atmosfere daha çok toz ve kum pompalıyorlar.
Yüksek irtifadaki rüzgârlar
bunları tüm gezegene yayılan hava sistemlerine taşıyor.
Sonra bunlar kutuplarda buzullara ve buz tabakalarına konuyor.
Buzların parlaklığı azalıyor, emdikleri güneş radyasyonu artıyor.
Bu da donmuş çevrelerini ısıtıyor.
Dünyanın en büyük kara yırtıcısı
kıyı şeridinde yiyecek aradı ve yazı aç geçirdi.
Artık mevsim değişiyor.
Deniz buzuna göz atıyor.
Anca buz onu taşıyacak kadar donduğunda avlamak istediği foklara ulaşabilir.
Ama bu sonbahar sıcak geçiyor ve deniz buzu vaktinde gelmiyor.
Av fırsatını aç aç bekleyen sadece kendisi değil.
Yüzlerce kutup ayısı Kanada'nın kuzey kıyılarında toplanıp
suyun donmasını bekliyor.
Meraklı bir ergenin gücünü sınaması için bu karşı konulmayacak bir fırsat.
Bu 450 kiloluk ağır sıkletlerin ikisi de ölümcül bir darbe indirebilir.
Tabii gerçekten dövüşüyor olsalar.
Dalaşarak zaman geçiriyorlar.
Ama hâlâ karnı aç.
Yiyecek bir şeyler bulabileceği tek bir yer kaldı.
Denize sırtını dönüp diğer tarafa ilerliyor.
İç kesime, ormana doğru gidiyor.
Burada ne bulacak, kim bilir?
Kurtlar.
Sürü hâlinde avlanıyorlar. Kuzeydeki ormanlar onlardan soruluyor.
Her gün 2.600 kilometrekarelik bölgelerini devriye geziyorlar.
Hem yiyecek hem davetsiz misafir arıyorlar.
Kurtlarla kutup ayıları pek karşılaşmaz.
Ama günümüzde böyle karşılaşmalar artıyor.
Yalnız bir kurt, ayıyla boy ölçüşemez.
Ama sürü yaklaşıyor.
Şimdi patron kim?
Yemek misin,
ölümcül bir tehdit mi?
Başka yerlerde daha kolay lokmalar var.
Bu yiğit ayı geri adım atmayarak zafer kazanıyor.
Mecburen deniz buzundan uzakta zaman geçiren kutup ayıları
bu yeni, tuhaf dünyadaki yerlerini bulmalı.
Kurt bölgesine girme riski bu kez karşılığını verdi.
Terk edilmiş bir sığın leşi.
Deniz tekrar donana kadar bu yiyecekle idare edebilir.
Ama tüm canlılar hızla değişen dünyalarına ayak uyduramıyor.
İklim değişikliği daha da zorlu şartlar yaratıyor.
Hayat ağlarındaki temel bağlar kopuyor.
Bu hiç umulmayacak şekillerde...
...tahribe neden oluyor.
Sierra Nevada ormanlarının derinliklerinde...
...bu çam ağacı kuşatma altında.
Düşmanı, çam kabuk böceği.
Bu minik suikastçı zayıf bir nokta arıyor.
Orayı delip yumurtalarını bırakacak.
Başarılı olursa aç larvaları ağacı içeriden mahvedecek.
Ama bu sadece bir ağaç değil.
Savaşa hazır bir kale.
Barikatların ardında gizli ikmal hatları var.
Her gün 380 litre yağmur suyu köklerinden tepesine pompalanıyor.
Su, bir başka savunma hattına da destek veriyor.
Reçineye.
Reçine sınır ihlali noktasına akıyor ve işgalciyi uzaklaştırıyor.
Böcek, delmek için programlanmış, birazcık sıvı onu durduramaz.
Ama ağacın reçinesinin bir numarası daha var.
Kurudukça sertleşiyor.
En kararlı kabuk böceklerini bile...
...durduruyor.
Ama çamlar hep böyle güçlü bir savunma yapamıyor.
Değişen iklim yüzünden Pasifik hava modelleri kuzeye kayıyor.
Eskiden Kaliforniya ormanlarında esen fırtınalar
şimdi Kanada kıyılarına geliyor.
Son yıllarda bu ağaçlar
normalde aldıkları yağmurun üçte ikisini aldı.
Reçinenin akmasını sağlayacak su yok.
Güç dengesi kabuk böceği lehine değişiyor.
Savunmayı aşıyorlar.
Larvaları ağaçların ikmal hatlarına tünel açıyor.
Ağacın yaşaması için gereken suyu kesiyorlar.
Ağacın son direnişi.
Sessiz bir çığlıkla
orman can veriyor.
Bir kıvılcım yeter.
4.000 kilometrekarelik alan aylar boyunca 1.100 derece sıcaklıkta yanıyor.
Bazı yerlerde yangınları körükleyen ölü ağaçların %80'den fazlasını
kabuk böceklerinin öldürdüğü Batı sarıçamı oluşturuyor.
Yanan ormanlar San Francisco'da gökyüzünü turuncuya boyuyor.
Ama ağaçların yine de umudu var.
Kuzeydeki güvenli bölgeye doğru yavaşça göç ediyorlar.
Üç yılda bir buçuk kilometre ilerliyorlar.
Çamlar eskiden soğuk yüzünden yaşayamadıkları enlemlerde yetişiyor.
Ağaçlar kuzeye ilerledikçe
başkalarının da gelmesi için fırsat doğuyor.
Sonuçları hepimiz için şaşırtıcı olabilir.
Bu iki cesur kunduz ağaçların ilerleyişini takip ediyor.
Önceden hiçbir kunduzun gitmediği kadar kuzeye gidiyorlar.
Alaska tundrasına ulaşıyorlar.
Bu yeni mahalle işe koyulmak için gereken her şeyi sunuyor.
Yeni yuvalarını ve barajlarını inşa etmeleri lazım.
Dişleriyle...
...tırnaklarıyla.
Birkaç ay içinde bu çayırlar
kutup kışının dondurucu havasına teslim olacak.
Bu kadar kuzeyde yaşayabilmek için barajları dikkatlice yapılmalı.
Çok fazla su tutarlarsa yuvalarını su basabilir.
Çok az tutarlarsa gölet tamamen donar ve içeride mahsur kalırlar.
Hassas mühendislikle çılgınca kemirmenin dengesini tutturmalılar.
Doğru olup olmadığı hava şartlarına göre belli olacak.
Kış.
Yuvaları düzgün oldu mu?
Yoksa kendi buzdan mezarlarını mı inşa ettiler?
Başarmışlar.
Mükemmel yapılmış bir ev.
Yeni sınır bölgesine yakışır.
Ancak bahar geldiğinde barajın bir etkisinin daha olduğunu görüyoruz.
Kunduzlarımız göleti göle çevirmiş.
Göl bahar güneşini emip altındaki donmuş toprağı ısıtıyor.
Toprak çözüldükçe daha çok nehir akıyor, daha çok ağaç kök salıyor.
Güneyden yukarı gelen yeni kunduzlar için bir dolu inşaat malzemesi.
El değmemiş toprakları canlı bir sınır bölgesine çeviriyorlar.
Ama bu yeni ütopya tam da göründüğü gibi değil.
Alaska'nın donmuş bataklık toprakları karanlık bir sır saklıyor.
Toprak çözüldükçe...
...açığa metan gazı çıkıyor.
Bu sera gazı iklimimizin dengesini bozabilir.
Atmosferimizde karbondioksitten 80 kat fazla sıcaklık depoluyor.
Yer altındaki buz daha hızlı eriyor.
Bu da daha çok metan açığa çıkarıyor.
Sıcaklıklar kısır döngü hâlinde giderek yükseliyor.
Bu ısı fazlasının %90'ı okyanuslarımıza geri dönüyor.
Bu daha çok kasırga yaratıyor.
Bazı yerlerde bundan çok daha sinsi bir sorun doğuyor.
Eski petrol platformunun ayakları
bu minik polip için mükemmel bir tutunma noktası.
Bu dört dörtlük konumdan...
...klon bırakabileceği yeni noktalar arıyor.
Isınan okyanusta
tek bir polipten bir klon ordusu çıkması uzun sürmüyor.
Bu, durmak bilmez büyümelerinin sadece ilk adımı.
Birkaç hafta sonra klonlar dönüşmeye başlıyor.
Dokunaçları yok oluyor, vücutları minik bir kule şeklini alıyor.
Her klon, üretim bandına dönüşüyor.
Bebeklerle dolu bir taşıma bandı.
Isınma ve aşırı avlanma yüzünden avcılar daha az.
Bu yüzden rekor sayıda bebek hayatta kalıyor.
Birkaç haftada erişkin oluyorlar.
Ve denizanasına dönüşüyorlar.
Değişen iklim suları daha asidik hâle getirse de
kabuk veya iskeletleri olmadığı için dayanabiliyorlar.
En iyi hayatta kalma uzmanları.
Bu basit, jölemsi canlılar sonunda daha çok polip üretecek.
Bunların hepsi milyonlarca klondan oluşan ordusunu yaratabilecek.
Değişen okyanuslarımız, bazı bilim insanlarının
jölenin yükselişi dediği olaya tanıklık ediyor.
Denizanası dolu okyanuslar. Kemirgen orduları.
Böcek sürüleri.
Hepsi doğanın ağının kırılma noktasına geldiğine işaret ediyor.
Hepimiz dolaylı etkileri hissetmeye başlıyoruz.
Ama hasta gezegenimizi iyileştirmenin hâlâ yolları var.
Yuvamızı olağanüstü türlerle paylaşıyoruz.
Bu türlerin, ailelerini doyurmak,
çocuklarını kurtarmak ve yuvalarını korumak için verdikleri çaba
doğanın ağının düzelmesini sağlayabilir.
Hayat dolu dünyamızın en güçlü şifacıları.
Geleceğimiz onların ellerinde.
Alt yazı çevirmeni: Deniz Mayadağ