Một mê cung đầy đá và băng tuyết...
nơi nhiệt độ hạ tới âm 40 độ C
và những cơn bão tuyết tàn khốc trút xuống lớp tuyết dày hơn chín mét.
Mùa đông ở dãy Rocky không dành cho những kẻ yếu tim.
Nhưng có một sinh vật
được sinh ra để đương đầu với nơi này.
Ta thấy các dốc cheo leo,
con chồn sói này lại thấy một sân chơi.
Lớp lông dày chắn tuyết như một chiếc áo khoác.
Móng vuốt cắm chắc như giày đinh leo núi tuyết.
Nó vượt qua những mùa đông buốt giá nhất...
chỉ bằng cách lắc nhẹ bộ lông.
Nhưng sự cô độc chốn núi cao cũng có mặt bất lợi.
Ít có động vật xung quanh.
Với thú ăn thịt đói bụng, đây quả là thử thách.
Nó đi bộ hơn 30 km mỗi ngày,
để tìm một bữa ăn bên trên...
và dưới lớp tuyết.
Nhưng nó cũng cần để ý phía trên đầu.
Vì những đỉnh núi trên cao ẩn chứa hiểm họa chết người.
Sau nhiều tháng tuyết rơi nặng nề, ngọn núi sắp sửa trút gánh nặng.
Một trận lở giá lạnh dữ dội.
Gần 85 nghìn mét khối băng và tuyết...
ầm ầm lao khỏi đỉnh núi...
có tốc độ lên đến 160 km/giờ.
Gần như với mọi sinh vật vô tình chắn đường,
tiếng tuyết rần trời...
chẳng khác gì tiếng báo tử.
Nhưng với con chồn sói may mắn này, đó lại là kẻng ăn tối.
Nó khóa chặt vào một mùi
và bắt đầu đào.
Tuyết lở có thể là tin buồn với chú dê núi xấu số,
nhưng lại là điều mà chồn sói đói bụng trông mong.
Thảm họa của kẻ này...
là sự cứu sinh của nó.
Vì cuộc sống không chỉ cần tới mặt nhân từ của hành tinh,
mà cả cơn thịnh nộ của nó nữa.
THẾ GIỚI SỐNG CỦA CHÚNG TA
BÊN BỜ NGUY KỊCH
Thế lực có sức tàn phá bậc nhất...
CATE BLANCHETT THUYẾT MINH
...cũng chính là thế lực đưa sự sống đến hành tinh này.
Núi lửa là kẻ tàn phá vĩ đại.
Nhưng chúng cũng xả ra lượng lớn hơi nước.
Nhiều đến mức đại dương của ta giờ đây được lấp đầy bởi thứ nước
một thời bị giữ trong lòng đất.
Dung nham núi lửa nguội đi thành vùng đất mới.
Không có gì quý hơn các hòn đảo núi lửa.
Những quần đảo xa bờ này khuấy động thủy triều đại dương,
kéo nước giàu dinh dưỡng từ biển sâu lên,
giúp sự sống bùng nổ.
Cả ở trên...
lẫn bên dưới nước.
Các hòn đảo núi lửa tạo thành các ốc đảo sự sống giữa biển khơi...
cho những ai biết nơi tìm chúng.
Con cá mập đầu búa trẻ này đang trên chuyến hành trình đầu tiên
di chuyển hàng trăm cây số từ vùng duyên hải nó sinh ra
đến Thái Bình Dương rộng lớn.
Có thể nó không biết mình đang đi đâu.
Nhưng nó có chỉ dẫn.
Chiếc mõm kỳ lạ của nó tua tủa các thụ thể
có thể phát hiện dấu hiệu từ tính của nền dung nham.
Dung nham đã nguội dẫn lối cho nó vượt đại dương.
Nó chỉ cần nghe theo mũi mình
và để bản năng dẫn đường.
Quần đảo Cocos,
đỉnh của một ngọn núi lửa cao 3.657 m so với đáy đại dương.
Theo giác quan của nó,
hòn đảo này sáng bừng như ngọn hải đăng giữa nơi hoang dã.
Sau hành trình dài 482,8 km, nó xứng đáng được nghỉ ngơi.
Nó đưa một dân cư đảo Cocos đặc biệt vào tầm ngắm.
Nhưng nó nào phải thực khách,
mà là người phục vụ món ăn.
Chuyến đi xa đầu tiên khiến người nó bám đầy ký sinh trùng.
Một đàn cá bướm nhổ lũ ký sinh và dọn sạch mang bị làm ổ của nó.
Miệng chúng gặm như đang mát-xa,
giữ cho cá mập bình tĩnh trong lúc chúng ăn và giúp nó lành.
Dịch vụ này thật đúng lúc,
vì miền đất hứa từ núi lửa này không chỉ là spa cho cá mập.
Các du khách khác cũng bị thu hút tới điểm hội ngộ đặc biệt này,
tạo thành một một đàn trăm con to khỏe.
Các nhà khoa học nghĩ buổi tụ họp này là vũ hội hè của cá mập đầu búa...
nơi chúng thư giãn,
xã giao,
và nếu may mắn, chúng sẽ tìm được bạn đời.
Khi cô cá mập hòa vào điệu múa
thì đó có thể là khởi đầu của hành trình mới,
hành trình làm mẹ.
Hành trình mà chỉ có thể xảy ra nhờ những lối mòn núi lửa dưới nước
mà đã mất hàng triệu năm để hình thành.
Đại dương vẫn là nhà
của những hiện tượng tự nhiên khủng khiếp nhất hành tinh.
Năng lượng mặt trời hun đốt mạnh mẽ nhất ở vùng nhiệt đới,
nơi phần lớn nhiệt bị đại dương hấp thụ.
Nhưng những vùng nước ấm nóng này có van xả.
Truyền năng lượng trong mình lên bầu trời, biển xả cơn nóng bức
bằng cách tạo ra những trận bão kinh hoàng nhất Trái Đất.
Bão lốc nhiệt đới.
Con quái vật này
không ngừng lớn mạnh và sẽ thay đổi cuộc đời những kẻ cản đường nó.
Tại một công viên ở Miami,
sinh vật bảo vệ lãnh thổ hung hăng nhất nước Mỹ...
đang đánh dấu lãnh thổ.
Thằn lằn Anole.
Một kẻ khó xơi.
Những cú chống đẩy khoe sức mạnh cơ bắp,
cảnh báo đối thủ đừng bước lên cái cây này.
Để nó kiếm được nhiều thức ăn và giống cái hơn.
Nhưng vẫn có kẻ phớt lờ thông điệp.
Kẻ xâm phạm...
nhắm tới cây của con thằn lằn khó chơi.
Liệu nó có đủ ngón nghề để chiếm chỗ?
Không tệ.
Anh chàng khó chơi cần thị uy.
Hãy xem đây.
Chiêu áp chế tối thượng của thằn lằn.
Nhưng ăn miếng thì trả miếng.
Chỉ còn một cách để giải quyết.
Trong lúc chúng chiến đấu...
siêu bão đang ập đến.
Chúng lao vội lên ngọn cây...
để tránh cơn lũ chắc chắn sẽ tới.
Khi bão đổ bộ...
lũ thằn lằn Anole bám chặt vào cành cao.
Trượt tay
là mất tất cả.
Tương lai của con thằn lằn máu mặt đang được níu lại bằng cái móng tay.
Đối thủ cũng đang chật vật.
Nhà vô địch đã thành công bám trụ và giữ vững lãnh thổ.
Trong trận này,
chỉ kẻ mạnh nhất thắng.
Nhưng sẽ không thế mãi.
Ngày nay, biến đổi khí hậu do con người khiến bão lốc mạnh hơn...
và đến nhiều hơn.
Trước cơn thịnh nộ ngày càng mạnh, cơ thể của lũ thằn lằn đang thay đổi.
Đáng chú ý là chỉ mới qua vài thế hệ,
chúng đã phát triển phần đệm ngón chân to để bám chắc hơn.
Chưa rõ nóng lên toàn cầu sẽ đưa những sinh vật này về đâu.
Nhưng ta biết điều đó đang khiến thời tiết ngày càng cực đoan.
Trong khi nơi này ngập lụt, nơi khác lại cạn khô.
Sa mạc lan rộng đang thay đổi bộ mặt của cả lục địa.
Mọi sự sống phải thích nghi
hoặc chết.
Tây Phi, phía Nam sa mạc Sahara.
Mùa mưa trở nên ngày càng thất thường và khó đoán.
Ban ngày nhiệt độ cao 43 độ C...
biến bụi rậm đầy gai này thành lò nướng mở.
Cháy rừng lan khắp vùng...
để lại sau những bộ xương cháy đen.
Nhưng có một nhóm nhất quyết ở lại ngôi nhà xưa.
Con non này đang lớn rất nhanh.
Nên nó luôn đói.
Nhưng gia đình thông minh của nó sẽ luôn tìm được
đồ ăn ở chốn hoang vu.
Cần sự tài tình để lấy được hạt từ quả kapok đầy bông...
cho dù quả này có hơi khô.
Để sống sót ở chốn này, nó phải dùng cái đầu.
Nó bắt chước đồng loại.
Một học trò sáng dạ.
Nhưng vẫn đang học căn bản.
Kiến thức và kỹ năng được truyền qua các thế hệ
đã giúp những kẻ sống sót này bám trụ ngay cả ở vùng khô hạn nhất.
Nhưng thứ chúng không thể sống thiếu
là nguồn nước sạch.
Và bài học quan trọng nhất là tìm nước ở đâu.
Lòng sông đã khô cạn.
Có thể chúng biết nơi trái ngon nhất đang mọc.
Nhưng dù là gia đình khỉ cũng không thể hô biến nước từ lòng đất.
May thay, bà khỉ đã đi khắp chốn này suốt 40 mùa khô.
Chỉ bà mới có thể dẫn chúng vượt qua chuyện này.
Và gia đình nối bước theo sau.
Nhà của chúng đang dần khô héo.
Mất môi trường sống và săn trộm khiến loài này giảm 80%
trong 30 năm qua.
Ngày nay, những cá thể sống sót cần khôn hơn, thích nghi tốt hơn bao giờ hết.
Bà khỉ dẫn đoàn tới hố nước mà chưa từng cạn khô.
Nhưng ngay cả ốc đảo đáng tin cậy này cũng đã cạn thành vũng nước tù.
Nước không còn đủ sạch để uống.
Bà khỉ đào một cái hố gần mép vũng nước.
Nó dần đầy.
Cát lọc ra nước trong.
Cả gia đình làm theo.
Sự thông thái của bà khỉ đã cứu chúng.
Bé con đã học thêm một bài học quan trọng cho tương lai.
Vùng này của châu Phi cạn nước...
sẽ gây ảnh hưởng tới sự sống ở rất xa.
Kể cả là phía bên kia địa cầu.
Khi sa mạc lan ra,
chúng có thể bơm nhiều bụi và cát hơn vào khí quyển,
nơi các cơn gió cao độ đưa cát bụi vào hệ thống thời tiết
và gieo rắc chúng khắp nơi.
Về phía hai cực, cát bụi đậu trên sông và chỏm băng.
Làm băng mờ đi,
hấp thụ thêm nhiệt từ mặt trời,
và làm nóng môi trường băng giá quanh đó.
Loài săn mồi trên cạn lớn nhất thế giới đã dành cả một mùa hè đói ăn
cố tìm mồi ven bờ biển.
Giờ đã là giao mùa.
Nó kiểm tra biển băng.
Nó chỉ có thể tiếp cận con hải cẩu nó muốn rình
khi băng đủ cứng để đỡ được nó.
Nhưng mùa thu này ấm.
Và biển đóng băng muộn.
Nó không phải kẻ duy nhất khao khát cơ hội đi săn.
Hàng trăm con gấu Bắc Cực tụ tập ở bờ Bắc Canada
chờ nước đóng băng.
Với một chú gấu trẻ tò mò,
đây là cơ hội rất thích hợp để thử nghiệm sức mạnh.
Một trong hai đấu sĩ hạng nặng gần nửa tấn này
có thể tung đòn kết liễu...
nếu chúng đánh nhau thật.
Vật lộn sẽ giết thời gian.
Nhưng nó vẫn đói.
Chỉ còn một nơi mà nó có thể tìm cái gì đó bỏ bụng.
Nó quay lưng với biển và tiến về hướng khác.
Đất liền.
Về phía khu rừng.
Ai biết nó sẽ thấy gì ở đây?
Chó sói.
Săn theo đàn.
Chúng thống trị rừng phía Bắc.
Tuần tra lãnh thổ nghìn mét vuông của mình mỗi ngày...
để tìm kiếm thức ăn và kẻ xâm nhập.
Sói và gấu Bắc Cực không thường chạm mặt.
Nhưng ngày nay, chúng gặp nhau ngày một nhiều hơn.
Con sói đơn độc không đọ được với gấu.
Nhưng đàn sói đang siết vòng vây.
Giờ ai hơn ai nào?
Ngươi là món ăn...
hay hiểm họa chết chóc?
Có những trận chiến dễ dàng hơn ở nơi khác.
Quyết không lùi bước nên con gấu gan dạ này đã thắng.
Bị buộc phải xa biển băng lâu hơn,
nên gấu Bắc Cực phải tự tìm chỗ đứng trên thế giới kỳ lạ mới này.
Lần mạo hiểm tiến vào lãnh thổ sói này cũng xứng đáng.
Xác nai sừng tấm bị bỏ lại.
Đủ để nó chống đỡ cho đến khi biển lại đóng băng.
Nhưng không phải ai cũng đủ tài để bắt kịp với thế giới đang xoay vần chóng mặt.
Thay đổi khí hậu đang tạo ra ngày càng nhiều điều kiện khắc nghiệt,
phá vỡ những liên kết cơ bản trong mạng lưới sự sống,
và đang tàn phá...
theo cách bạn không ngờ nhất.
Sâu trong khu rừng Sierra Nevada...
cây thông này đang bị vây hãm.
Kẻ địch là
bọ ăn thông phương Tây.
Tay sát thủ tí hon này đang tìm một điểm yếu...
để đục thân cây và đẻ trứng.
Nếu thành công, ấu trùng háu ăn của nó sẽ phá hủy cây từ bên trong.
Nhưng nó nào chỉ là cây, mà là
một pháo đài sẵn sàng tiếp chiến.
Sau lớp rào chắn, các đường cấp liệu ẩn đang chảy.
Hàng trăm lít nước mưa được bơm từ rễ lên đến đỉnh mỗi ngày.
Và nước nạp năng lượng cho một hàng phòng thủ khác.
Nhựa thông.
Nhựa chảy tới chỗ thủng,
và đẩy lùi kẻ xâm lược.
Con bọ được lập trình để tiếp tục đào, chút chất lỏng chẳng thể ngăn nó.
Nhưng nhựa thông...
còn chiêu khác.
Khi nhựa khô...
sẽ cứng lại.
Ngay cả những con bọ quyết tâm nhất cũng phải...
chào thua.
Nhưng không phải lúc nào cây cũng có lớp phòng thủ mạnh này.
Khí hậu thay đổi khiến kiểu thời tiết ở Thái Bình Dương
dịch về phương Bắc.
Các cơn bão từng thống trị các khu rừng California,
nay lại đổ bộ ở bờ biển Canada.
Trong những năm gần đây, những cái cây này chỉ nhận 2/3 lượng mưa thông thường.
Khi không đủ nước để giữ nhựa tuôn trào...
thì cán cân sức mạnh đã nghiêng về phía lũ bọ cánh cứng.
Chúng phá vỡ lớp phòng thủ
và ấu trùng cắt đứt các đường cấp liệu của cây,
chặn đứng nguồn nước cây cần để sống.
Đây là nỗ lực cuối cùng của cây.
Trong tiếng hét câm lặng...
khu rừng đang chết dần.
Chỉ cần một mồi lửa.
Một triệu mẫu Anh cháy ở 2.000 độ trong nhiều tháng liên tiếp.
Ở một số nơi, có hơn 80% cây chết khô đang làm củi cho những đám cháy đó
là các cây thông bị bọ cánh cứng ăn chết.
Nhưng dù cháy rừng đã nhuộm cam cả bầu trời San Francisco,
thì cây cối vẫn còn một tia hy vọng.
Chúng bắt đầu một cuộc di cư chậm chạp về nơi an toàn phương Bắc.
Đôi khi với tốc độ 1,6 km mỗi ba năm.
Cây thông giờ mọc ở những vĩ độ đã từng quá lạnh để sống sót.
Cây cối di chuyển về phương Bắc...
tạo cơ hội cho những loài khác đi theo,
và điều này có thể gây hậu quả bất ngờ cho tất cả.
Đôi hải ly gan dạ này đang theo bước hành quân của rừng cây,
tiên phong tiến về phương Bắc xa hơn mọi đồng loại trước đó.
Tới tận đài nguyên Alaska.
Chốn định cư mới này giờ cung cấp mọi thứ để chúng có thể trở nên bận rộn.
Chúng phải xây đập và lều mới.
Bằng răng...
và bằng chân.
Chỉ vài tháng ngắn ngủi nữa,
những đồng cỏ này sẽ bị đông cứng bởi mùa đông Bắc Cực.
Để sống sót ở phương Bắc này, chúng phải xây đập thật cẩn thận.
Giữ lại quá nhiều nước thì lều có thể sẽ bị nhấn chìm.
Giữ lại quá ít thì cái ao của chúng sẽ bị đóng băng, nhốt chúng ở trong.
Sự cân bằng tinh tế giữa kỹ thuật chính xác
và điên cuồng gặm nhấm.
Và chỉ thiên nhiên mới được quyền nói chúng làm đúng hay chưa.
Mùa đông.
Túp lều vẫn trụ vững?
Hay chúng đã tự tay xây một lăng mộ giá băng?
Chúng đã thành công.
Một ngôi nhà hoàn hảo.
Xứng đáng với người khẩn hoang mới.
Chỉ khi xuân tới, ta mới biết con đập còn có một hiệu ứng khác.
Lũ hải ly đã biến cái ao thành hồ.
Hồ nước hấp thụ nắng xuân, làm ấm mặt đất đóng băng bên dưới.
Khi đất rã đông, suối chảy nhiều hơn và cây bắt đầu ra rễ.
Dấy lên cơn sốt nguyên liệu xây dựng
cho thêm nhiều hải ly di chuyển đến từ phía Nam.
Biến vùng đất hoang sơ này thành cộng đồng biên thùy nhộn nhịp.
Nhưng xã hội lý tưởng chớm nở này vẫn có mặt khuất.
Đầm lầy toan đông cứng của Alaska ẩn chứa một bí mật đen tối.
Khi rã đông...
đầm lầy xả khí mêtan.
Một loại khí nhà kính đủ sức hất đổ sự cân bằng của khí hậu.
Khí này giữ nhiệt trong bầu khí quyển nhiều hơn tới 80 lần CO2
và làm băng ngầm càng tan nhanh.
Mà việc đó lại càng xả ra nhiều mêtan hơn
trong một vòng luẩn quẩn với nhiệt độ ngày càng tăng.
Tới 90% lượng nhiệt dư thừa
được hấp thụ lại vào đại dương,
gây nên càng nhiều cơn bão lốc,
và ở một số nơi, còn tạo ra những thứ quỷ quyệt hơn.
Chân của giàn khoan dầu bỏ hoang
là điểm neo bám hoàn hảo cho polyp bé xíu này.
Từ vị trí đắc địa...
nó dò tìm những nơi mới
để tạo bản sao.
Trong một vùng biển ấm, chẳng mấy chốc mà một con polyp
đã có thể tạo một đàn.
Nhưng đó chỉ là bước đầu trong quá trình lan rộng miệt mài của chúng.
Sau vài tuần ngắn ngủi, các bản sao bắt đầu biến đổi.
Mất xúc tu và tái cấu trúc cơ thể thành những cái tháp bé xíu.
Mỗi bản sao là một dây chuyền sản xuất.
Băng chuyền tạo em bé.
Và biển ấm, cá bị khai thác quá độ thì ít kẻ săn mồi.
Nên polyp con sống sót với con số kỷ lục.
Chúng trưởng thành chỉ trong vài tuần.
Trở thành những con sứa.
Không có vỏ hay xương, chúng có thể chịu đựng
cho dù biến đổi khí hậu đang khiến biển tăng độ axit.
Kẻ sống sót cuối cùng của hành tinh.
Và những sinh vật giống gelatin này rồi sẽ lại sản sinh thêm polyp.
Mỗi polyp có sức mạnh tạo ra một đội quân hàng triệu bản sao.
Đại dương đang biến đổi của ta chứng kiến
thứ mà khoa học gọi là "sự trỗi dậy của chất nhờn".
Biển đầy sứa.
Binh đoàn gặm nhấm.
Hàng đàn côn trùng.
Tất cả đều cảnh báo rằng mạng lưới tự nhiên đang bị đẩy đến bờ nguy kịch.
Chúng ta đều bắt đầu cảm nhận được hiệu ứng dây chuyền.
Nhưng vẫn còn cách để chăm hành tinh ốm yếu này khỏe lại.
Chúng ta chia sẻ ngôi nhà này với các loài phi thường,
cuộc vật lộn để nuôi sống gia đình,
để cứu các thế hệ sau,
và để bảo vệ nhà của các loài này
có thể giúp mạng lưới tự nhiên phục hồi.
Các bác sĩ tài hoa nhất của thế giới mà ta đang sống.
Chúng quyết định tương lai của ta.
Biên dịch: Phạm Thị Lan Phương