Pazifikoko ipar-mendebaldeko ibai batean...
izokinaren urteko zeharkaldiak mundu modernoarekin egiten du topo.
Lautada-alubial hau igarotzea erraza zen arrainentzat.
Baina errepide batek arrisku batean bihurtu du.
Izokinak arriskatzen dira
erruteko tokira heltzeko ibaian gora.
Korrontearen kontra igeri egiteko sen ikaragarriak bultzatzen ditu.
Beraz, aurrera egin behar dute.
Eta bat gai bada,
besteak baita ere.
Milioika migrazio-izokinek erronka zaila gainditu behar dute.
Itsaso zabaletik...
lurreraino, asfaltoa, hormigoia eta altzairua gaindituz.
Bidaiari ausart hauek ez dira geldituko helmugara iritsi arte.
Lortuz gero,
migrazioak bizi-mantenugaiak emango dizkie,
Ozeano Barearen ipar-mendebaldeko baso-sare zabala elikatzen dutenak.
Osasuntsu egoteko,
baso honek eta han bizi diren guztiek...
bere arrainak behar dituzte.
Eta izokin heroiko hauek
munduan dauden izaki sinestezinen adibide bat baino ez dira.
Borrokatzen dira bizirauteko...
egokitzeko
eta ugaltzeko.
Eta gure planeta zauritua sendatzen laguntzeko gaitasuna dute.
Lurra suspertzeko bidean aliaturik onena dira.
Etorkizunaren alde borrokatzean,
gurearen alde ere ari dira borrokan.
CATE BLANCHETTEK KONTATUA
Gizakiak.
Gauza arraroak egin dizkiogu munduari.
Gure etxe ideala eraikitzeko ahaleginean,
mundu nahasi bat sortu dugu bizilagunentzat.
Goazen tokian,
sortutako arriskuak kalteak eragiten du.
Baina izaki batek bizitza osoa darama okerrenerako prestatzen.
Floridako bunkerrean uzkurtuta,
hobeto prestatu dena dago.
Oskol gogor baten barruan, lur azpitik bi metrora.
Babesteko modu ona.
Baina ermitau batek ere jan behar du.
Gopher dortokarentzat, irtetea izugarria izan daiteke.
Baina, kimu freskoak aurkitzeko, atera behar da
oskoletik eta erosotasun-eremutik.
Ezin da hain beldurgarria izan.
Saia zaitez.
Auzokoek atseginak dirudite.
Hosto luzeko pinuen basoa arretaz zaintzen ari dira.
Polinizatzaileak.
Landatzaileak.
Izurriteen aurkakoak ere.
Baina batzuei hobe da ez hurbiltzea.
Gure dortoka zuhur honek
etekina atera dio oskoletik irteteari...
udako orrits batekin.
Baina ezin du guardia jaitsi.
Uda sute garaia ere delako.
Horrela egiten dio naturak lekua bizitza berriari.
Gordelekura itzultzen ez bada, oskolaren barruan erreta bukatuko du.
Azeleragailua zapaltzeko unea.
Seiehun gradu baino gehiagora,
suak hektarea erdia erretzen du hamar segundotik behin.
Harrigarriki,
dortokak biziraun du.
Baina nola?
Ez zen etxera heldu.
Baina bunkerrak ditu baso osoan zehar.
Ondo prestatuta egoteak ez du bera bakarrik salbatu.
Hirurehun espezie baino gehiago babesten dira
dortoka hauen babeslekuetan.
Auzokoak salbatu ditu.
Eta animalia bakoitzak basoan bere eginkizuna duenez,
elkarrekin lagunduko dute bere etxea berresten.
Gero eta gehiago gaude bera bezalako heroien mende,
denok menderatzen gaituen bizitza-sarea
arriskuan baitago nonahi.
2020. urtean,
Australiak bere sute garairik txarrena jasan zuen.
Basoen bosten bat errauts bihurtu zen.
Hiru mila milioi animalia, hilda edo zaurituta.
Baina lur hau oraindik berretsi liteke.
Azeri hegalari bat Sydneyra jaisten ari da
frutaren mila saguzarrekin batera.
Basoa suntsituta, errefuxiatu hauek etxe berri batean bizirauten saiatzen ari dira.
Mundu honek ez du inoiz ikusitako basoen antzik.
Hormigoizko errezela.
Adar elektrikoak.
Sastraka zorrotzak.
50 milioi urteko bilakaeran, ezerk ez du honetarako prestatu.
Azkar ikasten du.
Gaueko ikusmenak janaria aurkitzen laguntzen dio,
baita erdialdean ere.
Eguna baino lehen bete behar da.
Gaueko txandaren ondoren, egunez lan egin behar duelako.
Inguruko parke batean,
saguzarrentzako atsedenlekua zena,
habia iraunkorra da orain.
Eta zerbait baliotsua ezkutatzen du:
bere kume gosetia, goizeko esnearen zain dagoena.
Eguneko txandak baditu bere erronkak.
Beroa.
Udan, Sydney 43 gradutik gora egoten da.
Basoa baino askoz beroago.
Hilgarria da kumeentzat.
Baina amak errekurtsoak ditu.
Odola bere hegalen azal mehetik dabil.
Freskatzen saia daiteke...
eta kumeari haizea eman.
Baina tenperaturak gora egiten du.
Arazoak ditu.
Freskatzeko modua aurkitu behar du.
Beste gauza proba dezake.
Ura.
Ausarkeria behar du.
Dena beteta dago...
aurkari krudelekin.
Baina moldatu daiteke.
Txonbo batek ilea busti egiten du.
Bere kumea freskatu dezake,
salbatzen dion besarkada heze batekin.
Gertatzen zaiona gertatzen zaiola, bizirauteko moldatuko da.
Eta arriskuan ez dago kumearen bizitza bakarrik.
Frutaren saguzarrek inguratzen dituen mundua molda dezaketelako.
Azeri hegalari batek 50 zuhaitz espezie poliniza ditzake...
eta milaka hazi sakabanatu gau bakar batean.
Sydneyko parkeetan ere,
natura berresten ari diren zantzuak daude.
Denborarekin, basoko etxera itzultzen badira...
aireko tropa zuhaitz-landatzaile hauek
basoa lehengoratzen lagundu dezakete.
Zenbat eta osasuntsuago egon natura,
orduan eta lan gogorrago guztion mesedetan...
arnasten dugun airea eta edaten dugun ura babestuz.
Gure planetaren etorkizuneko osasuna,
agian, naturaren azken gotorlekuen eta bertako biztanle
garrantzitsuenen mende egongo da.
Amona honek familia bat dauka laguntzeko.
Kume bakoitza onuragarria da.
Baina elikatzeko beste aho bat ere bada.
Basoko elefanteek elikatzeko beharrak dituzte.
Eta ez da belar gehiegi jan behar.
Zorionez, Afrikako drogeriarik handiena dauka eskura.
Kongoko oihana.
Sastraka trinkoa zeharkatzen ari dira pixkanaka.
Baina bidexka bat dago.
Bide bat.
Arbasoen belaunaldiak ibili dira ibilbide hauetan...
eta milaka kilometroko bide erraldoiak sortu dituzte...
eta horrek esplorazioa erraztu die.
Eta bide honek darama...
basoko farmazia batera.
Buztina gatz eta mineral ugari ditu...
bero itogarriari aurre egiten laguntzen diena.
Lohi edari isotoniko gisa.
Baina, handi eta indartsu hazteko, bitaminak behar dituzte.
Eta amonak bere trikimailuak ditu aurkitzeko.
Elefanteak edozein animaliaren frekuentzia baxuenak entzuteko gai dira.
Eta hanketako kuxinak erabiltzen dituzte
sismorik txikiena ere antzemateko.
Adibidez, fruta freskoaren soinua lurrera erortzen.
Amonak norabide bat du,
eta badaki nola iritsi azkar.
Osasuntsu elikatzeko ahaleginean,
zapaltzen duten lekuan,
basoaren osasuna ere hobetzen dute.
Elefante bakoitzak mineraletan aberatsa den 90 kilo ongarri barreiatzen ditu...
eta egunero hainbat kilometroko sastraka itogarri kentzen ditu.
Horrek ematen die basoko kimuei
erraldoi bihurtzeko behar duten aukera.
Erraldoiak, denok salbatzeko ahalmenarekin.
Gizakiok atmosferan karbono dioxidoa handitzen dugun bitartean,
elefante batek landatutako zuhaitz izugarri horrek murrizten du.
Eta naturaren magia trikimailurik onenetakoa egiten du.
Karbono dioxidoa gluzido bihurtzen du
bere hostoen eguzki-energiaren bidez.
Karbonoa segurean gordetzen du
bere adar, enbor eta sustraietan.
Elefanteen lanari esker, Afrikako zuhaitzek
mila milioi tona karbono gehiago xurgatzen dituzte urtero.
Lagundu diezagukete karbono dioxido mailak arintzen...
eta klima-aldaketari aurre egiten.
Eta amonak familia zaintzeko behar duena
soilik bilatzen du.
Baina, azken 30 urteotan,
Afrikako elefanteen hiru laurden galdu ditugu ehizagatik.
Oso natura gutxi geratzen da osorik,
eta fauna eta flora inoiz baino gehiago behar ditugu.
Naturaren sendatzaile handienak desagertzen ikusten ari gara.
Planetaren osasunean gehien laguntzen duten espezieak
desagertzeko arrisku handiena dutenak dira.
Eta dena bizitzaren ehun zabalari lotuta dagoenez,
haien patua laster bihur liteke gurea.
Baina, eta animalia garrantzitsu horietako batzuei lagunduko bagenie...
suspertzen?
Saiga.
Garai batean, milioika igarotzen zuten estepa Europatik Txinara.
Bazkatzen eta haziak sakabanatuz,
nomada hauek munduko belazerik zabalena mantendu zuten milaka urtetan.
90etara arte,
isileko ehizak bere taldeak suntsitu zituen arte.
Azkar murriztu ziren, edozein ugaztun baino azkarrago.
Eta desagertu ahala,
larreek ere hala egin zuten.
Baina, hamar urte geroago, saigak ehizatzea debekatu zen.
Esteparen etorkizuna bizirik zeuden gutxik berretsi ote zitezkeen araberakoa zen.
Itxaropen berria.
Eta bat hiru bihurtzen dira.
Etorkizuneko belarjaleak, bazkatzeko prest.
Eta, zorionez, ez daude bakarrik.
Beste saiga ama batzuk haztegietan bildu dira.
Urtebeterekin, bikiak erditzen dituzte,
baita hirukiak ere.
Urteko jaiotza-tasaren gorakadekin, taldeek tamaina bikoizten dute.
Hogei urtetan,
biziraun duten mila gutxi batzuk milioika saiga bihurtu dira.
Belaunaldi berri honek bere antzinako etxea eskatuko du.
Milaka kilometro egiten dituzte urtean.
Belardiari bizia ematen diote hedatzen diren tokian.
Eta esteparen etorkizuna babesten dute bertan bizi diren guztientzat.
Zientziaren arabera, ugaztun handien 20 espezie bakarrik itzultzearen alde egiteak
lurraren ia laurden bat lehengoratzen lagun dezake.
Gaur egun, mugimendu batek bultzada hartu du munduko 70 herri baino gehiagotan
kaltetutako eremuak zaintzaile naturalei itzultzeko
"berbasatzea" izeneko prozesu batean.
Argentinako Iberáko zingiran, 4000 km2 baino gehiagoko zingira,
baso eta belardiak 4000 espezie baino gehiagorekin beteta zeuden.
Baina mendeetako abeltzaintzak fauna uxatu zuen
eta bilbadura aberats hau kolapsoaren ertzean utzi zuen...
milurteko berrira arte,
naturak lurra erreklamatu zuen arte.
Baina orain, espezie batek suspertzeko bidea oztopatzen du.
Ganadurik gabe, kapibara klanek betetzen dute hutsunea.
50 kiloko karraskariak...
hazten saiatzen den edozein kimu mozten dute.
Hala, Iberáren susperraldia asko murriztu da.
Akuri erraldoi hauei ez zaie axola.
Hain daude lasai,
etzan egiten direla.
Baina hau guztia aldatuko da.
Hemen Hego Amerikako harraparirik beldurgarrienetako bat bizi da,
duela 70 urte harrapatu zutena.
Erreskatatutako jaguar honek kapibarekin lagundu lezake.
Baina bere eginkizuna alabak elikatzea da.
Harrapari honek hesiaren beste aldean ehizatzen
ikasiko ote duen mende dago dena.
Inguruko lehen jaguar libreak 50eko hamarkadatik.
Berea egin dezakete,
amak sen hiltzailea aktibatzen badu.
Modu isila.
Makurtu.
Hurbildu.
Itxaron unea heldu arte.
Kapibara hauek beti nahi bezala egon dira.
Orain arte.
Kumeek klase magistrala ikusi eta harrapakina partekatzen dute.
Haiek ere aldaketa ekarriko dute...
paisaia honen potentzial guztia askatuz.
Harrapari familia honek beldurra piztuko du doazen tokian.
Kapibarak uretan geratzen dira, seguruago sentitzen dira.
Belarjaleak mugitzen badira, flora suspertu egin daiteke...
habitat berriak sor daitezen.
Espezie gehiago itzul daitezke arrantxo zahar honetara,
beren loturak eratuz eta aldaketari aurre eginez.
Iberáko bizitzaren ehun suspertuak
etorkizunean luze irauten lagunduko du.
Puzzlean falta zen piezari esker.
Sendatzaileak indartzeak
planeta aldakor baten arriskuetatik babes gaitzake.
Basa-loreek erleen kopurua handitzen dute...
eta gure janariaren laurden bat babesten
laguntzen dute urtaro iragarrezinetatik.
Itsas igarabak babesteak alga-basoak berresten ditu...
kostaldeak itsaso ekaiztsuetatik babesten baitituzte.
Eta baleen populazioa handitzeak ozeanoak ongarritzen ditu
eta planktona elikatzen laguntzen du,
urtean 10 000 milioi tona karbono xurgatzen dituena.
Gure oihan guztiak batera bezala.
Naturari laguntzen diogunean, lagundu egiten digu.
Agerian daude suspertze pozgarriaren zantzuak.
Washingtoneko estatuan,
10 000 oztopo artifizialek
izokinaren lasterketa blokeatzen dute.
Izokin espezie batzuen kopurua % 95era jaitsi da.
Baina ikuspegi orokorragoa dugunez,
gaur, ibai batean...
gauzak aldatuko dira.
Antzinako presak eraisteak
Ipar Amerikako ubideak eraldatzen ditu.
Orain arte, 1900 baino gehiago eraitsi dira.
Ibaietako milaka kilometrok aske jario dezakete berriro.
Eta baita izokinek ere.
Azkenik, antzinako erruteko tokietara irits dezakete.
Arrautzak erreka hotzetan erruten dituztenean...
haien bidaia amaitzen da.
Baina haien ondareak iraungo du.
Izokin belaunaldi batek bere gorputza ematen du.
Eta haien heriotzak basoari bizitza itzultzen dio.
Itsasotik lurrerako elikagaien transferentzia izugarri hau,
bizitza batetik hurrengora,
basoaren mantenugaia da...
hazteko behar duen nitrogenoaren % 80 ere ematen baitio.
Izokinen kumeek ibaian behera bidaiatuko dute
zikloa berrabiarazteko.
Gure laguntzaz, kopurua handitu ahal izango da berriro,
eta horrek konexioen sare oso bat babestuko luke...
menditik...
itsasoraino.
Itxaropena emango liekete haien menpe daudenei.
Naturak lagundu dezake gure mundua berresten...
aukera ematen badiogu.
Izaki bizidun oro katebegi paregabea da bizitzaren ehunean.
Azken batean, denok gaude haren mende.
Gure mundu konektatuan, ekintza orok bere ondorioak ditu.
Eta hartzen ditugun erabakiak oso garrantzitsuak dira.
Ezagutza berriekin,
naturari gure planeta berresten lagunduko dioten neurriak har ditzakegu.
Jarduteko garaia
orain da.
Izan ere, kontua ez da oraindik natura salba dezakegun,
naturak oraindik gu salba gaitzakeen baizik.
Azpitituluak: Nerea Múgica