Sa isang ilog sa American Pacific Northwest,
nagbanggaan ang taunang dagsa ng salmon at ang modernong mundo.
Madaling nakakadaan dito noon ang mga isdang may misyon.
Pero dahil sa kalsada, naging buwis-buhay ito.
Susugal ang mga salmon
para marating ang mga spawning ground.
Hinihimok sila ng matinding udyok
na lumangoy kontra sa agos.
Kaya kailangan nilang pumunta.
At kung nagtagumpay ang isa,
kaya rin ng iba.
Kailangang sumuong sa panganib ng milyon-milyong salmon ngayon.
Mula sa karagatan...
papuntang inland patawid sa tarmac, kongkreto, at bakal,
hindi titigil ang mga manlalakbay hanggang makarating sila.
Kapag nagtagumpay,
magbibigay ito sa mga katawan nila ng mahahalagang sustansiya
na magpapalusog sa malawak na network ng kagubatan sa buong Pacific Northwest.
Para maging malusog,
kailangan ng kagubatang ito at ng lahat ng umaasa dito...
ang mga isda.
At isa ang magigiting na salmon
sa mga nakakamanghang nilalang
sa buong mundo...
na sa laban nila para mabuhay,
makibagay, at magparami,
ay may kapangyarihang pagalingin ang may sakit nating planeta.
Sila ang pinakamalalakas nating kakampi sa paghilom ng Earth.
Sa paglaban nila para sa kinabukasan nila,
ipinaglalaban din nila ang atin.
LANDAS SA PAGHILOM
ISINALAYSAY NI CATE BLANCHETT
Mga tao.
May mga kakaiba tayong ginawa sa planeta.
Sa pagtatayo natin ng mga dream home,
naging nakakalito ang mundo para sa mga kapitbahay.
Kung nasaan tayo,
nagdudulot ng kaguluhan ang mga panganib na dala natin.
Pero may nilalang na buong buhay naghanda para sa pinakamalalang pwedeng mangyari.
Nasa bunker niya sa Florida
ang pinakahanda para sa doomsday.
Sa loob ng matigas na shell sa lalim na six feet sa lupa.
Gano'n manatiling ligtas.
Pero kailangan din niyang kumain.
Para sa isang gopher tortoise, nakakatakot umalis sa lungga.
Pero para sa sariwang sibol, kailangan niyang lumabas
sa kanyang comfort zone.
Ano naman ang nakakatakot do'n?
Bahala na.
Maamo ang mga kapitbahay.
Busy lahat na panatilihing maayos ang longleaf pine forest ng Florida.
Mga pollinator.
Tagatanim ng puno.
Pati pest controller.
Pero mainam nang iwasan ang ilan.
Para sa maingat na tortoise,
mukhang nagbunga ang paglabas niya...
ng maraming pagkain.
Pero hindi siya pwedeng makampante.
Dahil uso din ang wildfire sa kasagsagan ng summer.
Paraan iyon ng kalikasan para bigyang-daan ang bagong buhay.
Kapag hindi siya nakabalik, maluluto siya sa loob ng shell niya.
Oras na para magmadali.
Sa pagliyab nang 600 degrees,
kalahating ektarya ang nasusunog kada sampung segundo.
Nakakamanghang...
nakaligtas ang tortoise.
Pero paano?
Hindi siya nakauwi.
Pero marami siyang safety bunker kung saan-saan.
At hindi lang siya ang nakaligtas sa paghahanda niya.
Mahigit 300 species ang nagtatago sa mga wildfire kapag summer
sa lungga ng mga gopher tortoise.
Iniligtas niya ang mga kapitbahay.
At sa pagganap ng bawat hayop sa kanya-kanyang papel,
sama-sama nilang pahihilumin ang tahanan nila.
Mas aasa pa tayo sa mga bayaning kagaya niya
habang ang web of life na inaasahan nating lahat,
nanganganib mula sa lahat ng panig.
Noong 2020
ang pinakamalalang bushfire season sa Australia.
Naabo ang one-fifth ng lahat ng kagubatan nito.
Tatlong bilyong hayop ang namatay o nasaktan.
Pero mukhang may pag-asa pa para maghilom ang kalupaan.
Bumaba sa downtown Sydney ang flying fox...
kasama ng libo-libong fruit bat.
Sa pagkasira ng gubat, sinusubukan nilang mabuhay sa bagong tahanan.
Ngayon lang siya nakakita ng ganitong mundo.
Mga kongkretong tuktok.
Sanga ng kuryente.
Matatalim na damuhan.
Wala sa 50 milyong taon ng evolution ang nakapaghanda sa kanya para dito.
Pero mabilis siyang matuto.
Nakikita niya sa night vision ang pagkain
kahit sa gitna ng lungsod.
Dapat magpakabusog bago mag-umaga.
Dahil pagkatapos ng night shift, may trabaho siya sa umaga.
Sa malapit na park,
ang dating pahingahan ng naglalakbay na paniki,
naging permanenteng pugad na.
May itinatago siyang mahalaga...
ang gutom niyang anak na naghihintay ng gatas.
Pero may sariling hamon ang day shift.
Init.
Sumisingkad nang 110 degrees ang summer sa Sydney.
Mas mainit kaysa sa mga gubat.
At nakakamatay sa mga batang paniki.
Pero may alam na diskarte si Mama.
Dumadaloy ang dugo sa manipis na balat ng pakpak niya
kaya makakapagpalamig siya,
at mapapaypayan ang anak.
Pero tumataas pa rin ang temperatura.
Lagot na.
Dapat mapalamigan niya ito.
May isa pa siyang susubukan.
Tubig.
Kailangang mangahas pababa.
Puno ang himpapawid...
ng kakompetensiya.
Pero kayang-kaya niya 'yon.
Sa isang lublob lang, basa na siya.
Sapat para malamigan ang anak...
sa basang yakap na magliligtas dito.
Anuman ang ibato sa kanya ng lugar na ito, gagawa't gagawa siya ng paraan.
At hindi lang buhay ng anak niya ang nakataya.
Dahil kayang baguhin ng mga fruit bat ang kapaligiran nila.
Kayang mag-pollinate ng bawat flying fox ng 50 iba't ibang species ng puno...
at magkalat ng libo-libong binhi nang isang gabi lang.
Maging dito sa mga park sa Sydney,
may palatandaan na pinagagaling nila ang kalikasan.
Kalaunan, kung makakabalik ang mga paniki sa kagubatan,
sa tulong ng kanilang hukbo,
maaaring mapalago muli ang gubat.
Kapag malusog ang mga kagubatan,
mas magsisipag sila para sa ating lahat,
sa pagprotekta ng nilalanghap na hangin at ng inuming tubig.
Ang kalusugan ng ating buong planeta,
nakasalalay sa mga nakatayo pang kuta ng kalikasan
at sa mahahalagang nakatira sa mga 'yon.
Lumalaki ang pamilyang sinusuportahan ng lola.
Biyaya ang bawat sanggol.
Pero dagdag pakainin din.
Maraming nutritional needs ang mga forest elephant.
At hindi pwedeng puro damo lang.
Buti, malapit lang ang pinakamalaking botika sa Africa.
Ang Congo rainforest.
Mabagal kung susuong sila sa masukal na undergrowth.
Pero may mas mabilis.
May daanan.
Dumaan din dito ang ilang henerasyon ng ninuno niya...
na lumikha ng kilo-kilometrong ga-elepanteng pasilyo.
kaya mas madaling dumaan dito.
At papunta ang daang ito...
sa botika ng gubat.
Hitik sa asin at mga mineral ang clay...
na tumutulong para matagalan nila ang init.
Parang isotonic mud drink.
Pero para lumaki at lumakas, kailangan nila ng sariwang vitamins.
At alam ni Lola ang mga trick para mahanap 'yon.
Naririnig ng mga elepante ang ilang mabababang frequency
ng anumang hayop.
At gamit ang sensitibong pads ng paa nila,
ramdam nila ang mahihinang uga.
At tunog 'yon ng sariwang prutas na nalaglag sa lupa.
Alam ni Lola kung saan,
at ang pinakamabilis na daan.
At sa paghahanap ng sustansiya,
saan man sila gumala,
napapalusog nila ang kagubatan.
Ikinakalat ng bawat elepante ang mahigit 90 kilo ng matabang compost...
at binubunot ang kilo-kilometrong masukal na undergrowth kada araw...
kaya ang mga punlang mabagal lumaki,
nagkakaroon ng tsansang maging higante.
Mga higanteng may kapangyarihang iligtas tayong lahat.
Habang pinaparami ng mga tao ang carbon dioxide sa atmosphere,
pinapababa naman ito ng mga punong pinalago ng mga elepante.
Tapos ginagawa ang pinakamahusay na magic trick ng kalikasan.
Ginagawang asukal ang carbon dioxide
gamit ang sinag ng araw sa dahon nito.
At ligtas na ikinakandado ang nagpapainit na carbon
sa mga sanga, troso, at ugat nito.
Dahil sa gawain ng mga elepante, nagagawa ng tropical trees sa Africa
na magpababa pa ng dagdag na bilyong toneladang carbon kada taon.
Makakatulong ang mga higanteng ito na pababain ang carbon dioxide...
at labanan ang climate change.
Habang naghahanap lang si Lola ng kailangan niya
para lumusog ang pamilya.
Pero sa nagdaang 30 taon,
three-fourth ng mga forest elephant ang nawala sa atin dahil sa poaching.
Ngayong iilang gubat na lang ang hindi pa sira,
mas kailangan na natin ang wildlife nito.
Naglalaho sa panahon natin ang magagaling na healer ng kalikasan.
'Yong mga pinakamalaki ang nagagawa para sa planeta,
kasama sa mga pinakananganganib na ma-extinct.
At dahil konektado ang lahat sa malawak na web of life,
maaaring matulad tayo sa kanila.
Pero paano kung matutulungan natin ang mahahalagang hayop na ito...
na makabangon muli?
Saiga antelope.
Milyon-milyon silang gumagala noon sa steppe mula Europe hanggang China.
Kumakain ng damo at nagkakalat ng binhi,
ilang milenyo nilang pinanatili ang pinakamalaking grassland sa mundo.
Hanggang 1990s,
noong ginimbal sila ng talamak na poaching.
Sila ang pinakamabilis kumonti sa mga mammal.
At sa pagkawala nila,
nawala din ang mga grassland na umasa sa kanila.
Pero makalipas ang isang dekada, ibinawal ang panghuhuli ng Saiga.
Nakasalalay ang kinabukasan ng steppe sa kung makakabawi ang iilang survivors.
Bagong pag-asa.
At ang isa, naging tatlo.
Handa nang gumala ang mga susunod na grazer.
Buti na lang, hindi sila nag-iisa.
Nagsama-sama sa nursery grounds ang ibang mga ina.
Ang isang taong gulang, nagsisilang ng kambal,
minsan, triplets pa.
Kaya sa panganganak nila taon-taon, halos dumoble na ang mga herd.
Sa loob lang ng 20 taon,
ang ilang libong survivors, matatag na puwersa na ng milyon-milyon.
Handa na ang bagong henerasyon na bawiin ang minanang tahanan.
Nagmamartsa nang libo-libong kilometro taon-taon.
Nagbibigay-buhay sa grassland saanman sila mapadpad.
At tinitiyak ang kinabukasan ng steppe para sa lahat ng nakatira dito.
Ayon sa mga scientist, maibalik lang ang kahit 20 malalaking mammal species,
makakatulong na para mapasigla ang halos quarter ng kalupaan sa Earth.
Kaya ngayon, lumalawak ang kilusan sa mahigit 70 bansa sa buong mundo...
para ibalik ang mga sirang lupain sa mga tagapangalaga nito
sa prosesong tinatawag na, "rewilding".
Sa Iberá Wetlands ng Argentina, kalahating milyong ektarya ng swamp,
gubat, at grassland ang dinudumog noon ng halos 4,000 species.
Pero itinaboy ng ilang siglong pagrarantso ang wildlife,
kaya nanganib na masira ang mayamang tapestry na ito...
hanggang sa bagong milenyo...
nang sinimulang ibalik ito sa kalikasan.
Pero ngayon, may isang species na humahadlang sa tuluyang paggaling.
Sa pagkawala ng mga baka, lupon ng mga capybara ang pumalit.
Mga daang pound na rodent...
kinakain ang bawat bagong sisibol.
Ibig sabihin, naunsiyami ang paggaling ng Iberá.
Mukhang wala lang sa mga guinea pig.
Sa sobrang laid back,
nakahiga na sila.
Pero magbabago na ang lahat ng ito.
Nasa kulungang 'to ang isa sa pinakakinatatakutan sa South America
na hinuhuli dito 70 taon na ang nakakaraan.
Malulutas ng nasagip na jaguar ang problema sa capybara.
Habang kailangan niyang pakainin ang kambal niya.
Nakadepende ang lahat sa kung matututo siyang manghuli...
pagkatawid sa bakod.
Ang mga unang malayang jaguar na umapak dito mula noong 1950s.
Sa kanila lahat ito...
kung makikinig si Mama sa killer instinct niya.
Patago.
Babaan.
Lumapit.
Maghintay ng pagkakataon.
Sariling tugtugin lang ang alam ng mga capybara noon.
Iba na ngayon.
Nasaksihan ng mga anak niya, at pinagsaluhan nila ang nahuli.
Magdadala rin sila ng pagbabago...
na magbubukas sa potensiyal ng lupaing ito.
Saan man magpunta, magdudulot na ng takot ang pamilya ng mga assassin.
Mananatili sa tubigan ang mga capybara kung saan ligtas sila.
Sa paggalaw ng mga grazer, nakakabangon ang mas maraming halaman...
kaya uusbong ang mga bagong tirahan.
At mas marami pa ang makakabalik dito sa lumang rantso...
na bubuo ng sariling mga koneksiyon na mas matatag sa pagbabago.
Ang mga nanumbalik na web of life
ang magpapatatag sa Iberà nang matagal na panahon.
Dahil sa pagbabalik ng nawawalang piraso ng puzzle.
Sa pag-empower sa mga healer ng kalikasan,
protektado tayo sa mga panganib ng nagbabagong planeta.
Napaparami ng mga kaparangan ang mga bubuyog...
na nagtitiyak ng isang quarter ng pagkain natin
sa mga season na mas nagiging unpredictable.
Sa pagprotekta sa mga sea otter, nabubuhay ang kelp forests...
na sumasangga sa baybayin laban sa mabagyong dagat.
At pinapataba ng dumaraming balyena ang mga karagatan,
at nagpapakain sa mga grupo ng plankton
na sumisipsip ng 10 bilyong toneladang carbon taon-taon.
Kasingdami ng lahat ng rainforests natin.
Sa pagtulong sa kalikasan, tinutulungan din tayo nito.
Makikita mo ang mga senyales ng maayos na paghilom.
Sa buong Washington State,
nahaharangan ang magigiting na salmon
ng mahigit 10,000 balakid na gawa ng tao.
Bumagsak nang hanggang 95% ang bilang ng ilang salmon species.
Pero habang namumulat tayo sa kabuuan,
ngayon, sa isang ilog,
magbabago ang sitwasyon.
Isang kampanya para gibain ang mga lumang dam
ang bumabago sa katubigan sa North America.
Sa ngayon, mahigit 1,900 na ang tinanggal.
Libo-libong kilometro ng mga ilog ang muling makakalaya.
Pati ang mga salmon nila.
Sa wakas, mararating na nila ang spawning grounds.
Sa pangingitlog nila sa lilim sa batis,
tapos na ang journey.
Pero mananatili ang legacy nila.
Isinuko ng isang henerasyon ng salmon ang katawan nila.
At nagbabalik ng buhay sa gubat ang pagkamatay nila.
Itong malawakang paglipat ng nutrients mula karagatan papuntang lupa,
mula sa isang buhay tungo sa isa pa,
ang bumubuhay sa kagubatan,
at nagbibigay ng 80% nitrogen na kailangan nito para lumago.
Maglalakbay pababa ang mga anak ng mga salmon
para ulitin ang cycle.
Sa tulong natin, maaaring lumago muli ang bilang nila,
at mapanatili ang buong web ng mga koneksiyon...
mula bundok...
hanggang dagat.
Bitbit ang bagong pag-asa sa mga umaasa sa kanila.
Mapapagaling ng kalikasan ang mundo natin...
kung bibigyan lang natin ng pagkakataon.
Mahalagang link ang bawat nilalang sa web of life...
kung saan umaasa tayong lahat.
Sa magkakaugnay nating mundo, may kapalit ang bawat aksiyon.
At mahalaga ang mga pipiliin natin.
Bitbit ang bagong kaalaman,
matutulungan natin ang kalikasan na pahilumin ang planeta.
Ngayon na ang oras
para kumilos.
Dahil hindi na lang ito usapin ng kung masasagip pa natin ang kalikasan,
kundi kung maililigtas pa tayo ng kalikasan.
Nagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan