Amerika'nın Pasifik kıyılarının kuzeybatısında bir nehir.
Her yıl gerçekleşen somon göçü modern dünyayla karşılaşıyor.
Taşkın yatağı görev başındaki balıkların geçiş noktasıydı.
Ama yapılan yol burayı ölümcül bir kumara dönüştürdü.
Somonlar nehrin yukarısındaki yumurtlama alanına ulaşmak için
şansını denemeli.
Akıntıya karşı yüzme içgüdüsüne karşı koyamıyorlar.
Oraya gitmeleri lazım.
Biri başarırsa diğerleri de başarabilir.
Günümüzde göç eden milyonlarca somon tehlikeli bir sınavdan geçmeli.
Açık denizden gelip...
...asfaltı, betonu, çeliği aşmalılar.
Hiçbir şey bu kararlı yolcuları hedeflerine ulaşmaktan vazgeçiremez.
Başarılı olurlarsa
bu göçle vücutlarındaki hayati besinler de gelmiş olacak.
Bu da Pasifik kıyılarının kuzeybatısındaki geniş orman ağını besleyecek.
Bu ormanın ve bu ormana bel bağlayan her şeyin sağlığını koruyabilmek için...
...balığa ihtiyacı var.
Bu kahraman somonlar
dünyanın dört bir yanındaki inanılmaz canlılardan sadece biri.
Onların hayatta kalma,
uyum sağlama ve üreme savaşı
hasta gezegenimizi iyileştirecek güce sahip.
Onlar dünyanın iyileşmeye giden yolunda en güçlü müttefiklerimiz.
Kendi gelecekleri için savaşırken
aslında bizim geleceğimiz için savaşıyorlar.
HAYAT DOLU DÜNYAMIZ
İYİLEŞMEYE GİDEN YOL
İnsanlar.
Bu gezegene garip şeyler yaptık.
Hayalimizdeki evleri inşa etmeye kalktık.
Komşularımıza kafa karıştıran bir dünya yarattık.
Nereye yayılsak
getirdiğimiz tehlikeler tahribata neden oluyor.
Ama bir canlı var ki
bütün ömrünü en kötü senaryoya hazırlanarak geçiriyor.
Florida'daki sığınağında bekliyor.
Kıyamet hazırlıkçılarının en iyisi.
Yerin iki metre altında, taş gibi bir kabuğun içinde.
İşte böyle güvende olunur.
Ama münzeviler bile yemeğe ihtiyaç duyar.
Gopher kaplumbağası için yuvadan çıkmak göz korkutucu olabilir.
Ama taze yeşillikler bulabilmek için kabuğundan çıkması,
rahat alanını bırakması lazım.
Hadi, ne kadar korkutucu olabilir?
Hadi bakalım.
Komşular zararsız gibi.
Florida'daki uzun yapraklı çam ormanını sağlıklı tutmakla meşguller.
Polinatörler.
Ağaç ekiciler.
Hatta haşere yiyenler.
Ama iyisi mi bazılarından uzak duralım.
Riske girmeyen kaplumbağamızın kabuğundan çıkması karşılığını verdi.
Yaz ortası ziyafeti çekiyor.
Ama tedbiri elden bırakamaz.
Çünkü yaz ortası aynı zamanda yangın dönemi.
Doğa bu şekilde yeni hayatların yetişeceği alanı açıyor.
Yuvasına dönemezse kabuğunun içinde pişecek.
Gaza basma vakti.
Sıcaklık 600 derecenin üstünde.
Yangın her 10 saniyede 4.000 metrekareyi kaplıyor.
İnanılmaz ama...
...kaplumbağa sağ kurtuldu.
Ama nasıl?
Yuvasına ulaşamadı.
Ama bu ormanın her yerine yedek sığınak kazmıştı.
Kıyamet hazırlıkçılığı sadece kendisini kurtarmadı.
300'den fazla tür yaz yangınları sırasında
gopher kaplumbağası yuvalarına sığınıyor.
Komşularını kurtardı.
Her hayvan ormanda üstüne düşen görevi yaptıkça
yuvaları el birliğiyle iyileştirilmiş oluyor.
Hepimizin bel bağladığı hayat ağı her yönden tehdit altındayken...
...böyle kahramanlara ihtiyacımız artacak.
2020'de Avustralya gelmiş geçmiş en kötü yangın dönemini geçirdi.
Bütün ormanların beşte biri kül oldu.
Üç milyar hayvan öldü ya da zarar gördü.
Ama bu toprakları iyileştirmenin hâlâ bir yolu olabilir.
Bir meyve yarasası Sidney şehir merkezine iniyor.
Binlerce meyve yarasasıyla birlikte.
Ormanları yok olduğu için bu sığınmacılar yeni evlerinde hayatta kalmaya çalışıyor.
Bu dünya gördüğü ormanlara benzemiyor.
Betondan ağaçlar.
Elektrikli dallar.
Jiletli çalılar.
50 milyon yıllık evriminde hiçbir şey onu buna hazırlamadı.
Ama çabuk öğreniyor.
Hassas gece görüşü şehrin göbeğinde bile yiyecek bulmasını sağlıyor.
Gün doğmadan iyice doymalı.
Çünkü gece vardiyasından sonra gündüz işine başlamalı.
Eskiden göç eden yarasaların dinlenme noktası olan yakınlardaki park
artık sürekli evleri.
Burada çok kıymetli bir şey saklı.
Sabah sütünü bekleyen aç bebeği.
Ama gündüz vardiyasının bir zorluğu var.
Sıcaklık.
Sidney artık yazın 43 dereceyi aşıyor.
Gölgeli ormanlardan çok daha sıcak.
Ve küçük yarasalar için ölümcül.
Ama annenin birkaç numarası var.
Kanatlarının ince derisinin içinde kan akıyor ve anne böylece serinliyor.
Ve de yavrusuna yelpaze oluyor.
Ama sıcaklık hâlâ yükseliyor.
Yavru iyi değil.
Annesi bir şekilde onu serinletmeli.
Tek bir çare kaldı.
Su.
Cesurca bir iniş yapması gerekiyor.
Hava sahası kalabalık.
Rakipler acımasız.
Ama üstesinden gelebilir.
Suya dokunarak tüylerini ıslatıyor.
Yavrusunu serinletmeye yeter.
Islak kucağına alıp hayatını kurtarıyor.
Bu düşmanca yerde ne sorun çıkarsa çıksın, çözüm üretmek için elinden geleni yapacak.
İşin ucunda bebeğinin hayatta kalmasından fazlası var.
Çünkü meyve yarasaları etraflarındaki dünyaya şekil verebilir.
İnanılmaz ama her biri tek bir gecede 50 tür ağacı tozlaştırabilir...
...ve binlerce tohum yayabilir.
Sidney'deki parklarda bile
doğayı iyileştirdiklerine dair işaretler var.
Bu yarasalar zaman içinde ormandaki yuvalarına dönebilirse...
...ağaç diken bu dev hava birliği sayesinde
kaybettikleri orman yeniden yeşerebilir.
Bakir yerler ne kadar sağlıklı olursa hepimize o kadar çok fayda sağlar.
Soluduğumuz hava, içtiğimiz su korunmuş olur.
Tüm gezegenin gelecekteki sağlığı
doğanın geriye kalan son büyük kalelerine
ve onların önemli sakinlerine bağlı olabilir.
Bu nine büyüyen ailesine bakmalı.
Her bebek bir nimet.
Ama ayrıca doyuracak bir karın daha.
Orman fillerinin besin ihtiyaçları ciddi miktarda.
Ve bir yere kadar ot yiyebilirler.
Neyse ki hemen yanı başlarında Afrika'nın en büyük eczanesi yer alıyor.
Kongo yağmur ormanı.
Sık çalıların arasında güç bela ilerleyebiliyorlar.
Ama bir kestirme var.
Bir patika.
Ataları nesillerdir bu yollardan geçti.
Fil boyutunda, binlerce kilometrelik koridorlar açtılar.
Böylece reyonlara göz atmak kolaylaştı.
Bu yol, bir orman eczanesine çıkıyor.
Kilin içinde bolca tuz ve mineral var.
Kavurucu sıcakları atlatmalarını sağlıyor.
İzotonik çamurlu içecek gibi.
Ama bu ailenin büyüyüp güçlenmek için taze vitaminlere ihtiyacı var.
Nineleri bunu bulmak için her numarayı biliyor.
Filler bütün hayvanlara kıyasla en düşük frekansları duyabilir.
Hatta en küçük sarsıntıları
ayaklarının hassas tabanıyla hissedebilirler.
Bu, yere düşen taze meyvelerin sesi.
Nine gidilecek yönü biliyor.
En hızlı yolu da.
Bu aile sağlıklı beslenme amacıyla herhangi bir yere gittiğinde
ormanın sağlığını da güçlendirmiş oluyor.
Her fil 90 kilodan fazla, mineral açısından zengin gübre yayıyor.
Ayrıca her gün birkaç kilometrelik yoldaki boğucu çalıyı temizliyorlar.
Bu da ormanın yavaşça büyüyen fidanlarına
dev ağaçlara dönüşebilmeleri için gereken fırsatı tanıyor.
Bu devler hepimizi kurtaracak güce sahip.
İnsanlar atmosferdeki karbondioksit miktarını artırdıkça
fillerin yetiştirdiği bu yüce ağaç bu miktarı azaltıyor.
Ve doğanın en büyük sihirlerinden birini yapıyor.
Yapraklarına gelen gün ışığının gücüyle karbondioksidi şekere dönüştürüyor.
Gezegeni ısıtan karbonu
dallarına, gövdesine ve köklerine hapsetmiş oluyor.
Bahçıvanlık yapan filler sayesinde Afrika'nın tropik ağaçları
her yıl fazladan bir milyar ton karbon emiyor.
Bu devlerin yardımıyla yükselen karbondioksit seviyesini düşürüp...
...iklim değişikliğiyle savaşabiliriz.
Nine ailesinin sağlığını korumak için gereken besinleri ararken.
Ama son 30 yılda
Afrika'nın orman fillerinin dörtte üçünü kaçak avlanma yüzünden kaybettik.
Gezegenimizin bozulmamış doğası çok azaldığı için
yaban hayatına hiç olmadığı kadar ihtiyacımız var.
Doğanın en büyük şifacıları gözümüzün önünde yok oluyor.
Gezegenimizin sağlığına en çok faydası olan türler
yok olma riski en yüksek türler arasında.
Her şey devasa hayat ağına bağlı olduğu için
onların kaderi kısa süre sonra bizim de kaderimiz olabilir.
Ama ya bu hayati hayvanların tekrar güçlenmesine
yardım edecek olursak?
Sayga antilobu.
Bir zamanlar milyonlarcası
Avrupa'dan Çin'e uzanan bozkırlarda dolaşıyordu.
Bu göçebeler otlanarak ve tohum yayarak
dünyanın en büyük çayırını binlerce yıl yaşattılar.
Ta ki 1990'larda
aşırı kaçak avcılık yüzünden sürüler yok olana kadar.
Tarihte nüfusu en hızlı azalan memeliler oldular.
Otlayan hayvanlar yok olunca
onlara bağlı olan çayırlar da yok oldu.
Ama 10 yıl sonra sayga avı bütün bölgede yasaklandı.
Bozkırın geleceği
sağ kalan birkaç hayvanın geri dönüp dönememesine bağlıydı.
Yeni bir umut.
Birken üç oluyorlar.
Yarının otlayan hayvanları dolaşmaya hazır.
Neyse ki yalnız değiller.
Başka sayga anneleri de yetiştirme alanında toplanıyor.
Bir yaşına gelince ikiz, hatta üçüz doğuruyorlar.
Her yıl doğum döneminde sürüler neredeyse iki katına çıkıyor.
Sadece 20 yılda
sağ kalan birkaç bin hayvan nüfusu bir milyona çıkardı.
Yeni nesil, atalarının yuvasını geri almaya hazır.
Her yıl binlerce kilometre yürüyorlar.
Gittikleri her yerde çayırlara can veriyorlar.
Ve bozkırda yaşayan herkes için buranın geleceğini güvenceye alıyorlar.
Bilim insanlarının hesabına göre
sadece 20 büyük memeli türünün geri dönmesini desteklemek
tüm toprakların neredeyse çeyreğini canlandırmaya yetebilir.
Günümüzde 70'ten fazla ülkede hız kazanan bir hareket var.
Yeniden yabanlaştırma adı verilen bir süreçle
zarar gören yerler doğal bekçilerine kavuşuyor.
Bataklık, orman ve çayırlardan oluşan ve 4.000 kilometrekareyi aşan
Arjantin'deki Iberá sulak alanı zamanında 4.000'den fazla türle doluydu.
Uzun süreli büyükbaş hayvancılık vahşi yaşamı bitirdi
ve bu zengin ortam yok olma riskiyle karşı karşıya.
Ama 2000'lerde bu toprakları doğaya geri vermek için çalışmalar başladı.
Ama şu an bir tür tamamen iyileşmeye engel oluyor.
Büyükbaşlardan kalan boşluğu kapibara sürüleri dolduruyor.
Bu 45 kiloluk kemirgenler...
...büyümeye çalışan filizleri yiyip bitiriveriyor.
Bu yüzden Iberá'da iyileşme düşüşe geçiyor.
Bizim dev kemirgenler endişelenmiyor tabii.
O kadar rahatlar ki ense yapıyorlar.
Ama bu durum değişmek üzere.
Bu kafeste Güney Amerika'nın en korkulu yırtıcılarından biri var.
70 yıl kadar önce buralarda avlanıyordu.
Bu kurtarılmış jaguar kapibara sorununu çözebilir.
Onun görevi de ikiz kızlarının karnını doyurmak.
Şimdi her şey bu katilin kafesin öbür tarafında...
...avlanmayı öğrenebilmesine bağlı.
1950'lerden beri buraya ayak basan ilk özgür jaguarlar.
Her şey ellerinin altında.
Tabii anneleri katil içgüdüsünü hissedebilirse.
Gizlen.
Dikkat çekme.
Yaklaş.
Sonra doğru anı kolla.
Bu kapibaralar hep kafalarına göre hareket etti.
Şu ana kadar.
Kızları hem ders alıyor hem de ganimeti paylaşıyor.
Onlar da değişim yaratacak.
Bu dev bölgenin tüm potansiyelini açığa çıkaracaklar.
Bu suikastçı aile artık adım attığı yerde korku salacak.
Kapibaralar güvende olacakları sularda kalmayı tercih edecek.
Otçulların hareket hâlinde olması bitkilere iyileşme fırsatı veriyor.
Böylece yeni habitatlar ortaya çıkıyor.
Eskiden hayvancılık yapılan bölgeye daha çok tür dönüyor.
Bunlar kendi bağlarını kuruyor, böylece değişime dayanıklılık artıyor.
Iberá'nın onarılan hayat ağları uzun yıllar hayatta kalmasını sağlayacak.
Yapbozun eksik bir parçasının konması sayesinde.
Doğanın şifacılarını güçlendirmek
bizi değişen gezegenin tehlikelerinden koruyabilir.
Kır çiçekli çayırlar arı nüfusunu artırıyor.
Giderek tutarsızlaşan mevsimlere karşı
yiyecek kaynaklarımızın çeyreğini koruyor.
Deniz samurlarını korumak kelp ormanlarını canlandırıyor.
Bunlar da kıyıları şiddeti artan denizlerden koruyor.
Artan balina nüfusu okyanuslara gübre sağlıyor.
Bu sayede beslenen planktonlar
her yıl 10 milyar ton karbon yakalıyor.
Bu da tüm yağmur ormanlarının toplamı kadar.
Doğaya yardım ettiğimizde doğa da bize yardım ediyor.
Umut verici bir iyileşmenin işaretleri görülebiliyor.
Washington eyaletinde 10 binden fazla insan yapımı engel
büyük somon göçünün yollarını kapatıyor.
Bazı somon türlerinin nüfusu %95 kadar azaldı.
Ama artık büyük resmi görmeye başlıyoruz.
Bugün nehirlerden birinde...
...durum değişmek üzere.
Eski barajları yıkma kampanyasıyla Kuzey Amerika'daki nehirler değişiyor.
Şu ana kadar 1.900'ün üstünde baraj yıkıldı.
Binlerce kilometrelik nehir yine özgürce akabilir.
Somonlar da artık özgür.
Nihayet atalarının yumurtlama alanına ulaşıyorlar.
Serin, gölgeli sulara yumurtalarını bırakıyorlar.
Artık yolculuk tamam.
Ama mirasları yaşamaya devam edecek.
Bütün somon nesli vücutlarını feda ediyor.
Ölümleri ormana yeniden can veriyor.
Okyanustan karaya, bir candan başka bir cana aktarılan
bu büyük miktarda besin ormanın hayat kaynağı oluyor.
Ormanın büyümesi için gereken nitrojenin %80'ini sağlıyor.
Somon yavruları nehrin aşağısına gidecek ve döngüyü yeniden başlatacak.
Bizim yardımımızla nüfusları yeniden artabilir
ve bağlantılarla dolu bir ağ varlığını sürdürebilir.
Dağdan...
...denize.
Onlara bel bağlayan herkese umut aşılıyorlar.
Doğa dünyamızı iyileştirmemize yardım edebilir.
Ona bir şans tanırsak.
Her canlı hayat ağında yeri doldurulamayacak bir bağlantı.
Nihayetinde hepimizin hayatı bu ağa bağlı.
Her şeyin bağlantılı olduğu dünyamızda her eylemin bir sonucu var.
Ve tercihlerimiz gerçekten fark yaratıyor.
Yeni bilgilerle donanıp
doğanın gezegenimizi iyileştirmesini sağlayacak adımlar atabiliriz.
Şimdi harekete geçme vakti.
Çünkü mesele artık "Doğayı hâlâ kurtarabilir miyiz"den ibaret değil.
Doğa bizi hâlâ kurtarabilir mi, bir de o var.
Alt yazı çevirmeni: Deniz Mayadağ