Trên một dòng sông ở Tây Bắc Thái Bình Dương Hoa Kỳ,
cuộc di cư hàng năm của cá hồi đã va phải thế giới hiện đại.
Bãi bồi này vốn là lối dễ đi cho lũ cá mang trong mình sứ mệnh.
Nhưng con đường nhựa đã biến nơi đây thành canh bạc sinh tử.
Cá hồi phải chấp nhận rủi ro
để đến nơi sinh nở ở thượng nguồn.
Bản năng mãnh liệt thôi thúc chúng
bơi ngược dòng nước.
Vậy nên chúng phải bơi thôi.
Chỉ cần một con thành công,
con khác cũng có thể.
Ngày nay hàng triệu con cá hồi di cư phải đối đầu với nhiều cam go.
Từ biển lớn...
tới đường nhựa, bê tông, cốt thép của đất liền,
những vị lữ khách quyết tâm này sẽ làm mọi thứ để đạt được mục tiêu.
Nếu thành công,
cuộc di cư sẽ tạo ra một nhịp đập từ dinh dưỡng thiết yếu trong cơ thể chúng
để nuôi dưỡng mạng lưới rừng rộng lớn trải khắp Tây Bắc Thái Bình Dương.
Để sống khỏe,
khu rừng này và mọi thứ sống dựa vào nó...
cần những con cá.
Và những con cá hồi dũng cảm
là một trong một dàn những sinh vật phi thường
trên khắp thế giới...
cuộc chiến để sinh tồn...
thích nghi và sinh sản của loài này...
lại đồng thời có sức mạnh giúp vực dậy hành tinh đang ốm yếu của chúng ta.
Chúng là những đồng minh mạnh mẽ nhất của ta trên con đường phục hồi Trái Đất.
Chúng đang chiến đấu cho mình,
nhưng cũng là cho chúng ta nữa.
THẾ GIỚI SỐNG CỦA CHÚNG TA
CON ĐƯỜNG PHỤC HỒI
CATE BLANCHETT THUYẾT MINH
Loài người.
Ta đã làm những điều kỳ lạ với hành tinh này.
Khi cố gắng xây lên những ngôi nhà mơ ước,
ta đã tạo ra một thế giới thật khó hiểu cho các hàng xóm.
Mọi nơi ta tới,
hiểm họa mà ta mang đến đều đang càn quấy.
Nhưng có một sinh vật đã dành cả đời để chuẩn bị cho tình huống tồi tệ nhất.
Cố thủ trong căn hầm ở Florida,
một kẻ chuẩn bị cho tận thế thứ thiệt.
Bên trong lớp mai cứng như đá, sâu gần hai mét dưới đất.
Như thế này mới an toàn chứ.
Nhưng có là kẻ ẩn dật thì vẫn phải ăn.
Với một con rùa cạn, rời khỏi hang có thể đầy khó khăn.
Nhưng để tìm chồi non, nó sẽ phải thôi rụt đầu vào mai
và bước ra khỏi vùng an toàn.
Nào, đáng sợ đến mức nào chứ?
Ra sao thì ra.
Hàng xóm có vẻ vô hại.
Tất cả đều bận giữ cho rừng thông lá dài của Florida ở trong tình trạng tốt nhất.
Kẻ thụ phấn.
Kẻ trồng cây.
Thậm chí kiểm soát vật hại.
Nhưng tốt nhất nên tránh xa vài người.
Với chú rùa thận trọng này,
việc ra khỏi mai có vẻ đã được đền đáp...
bằng một đại tiệc mùa hè.
Nhưng nó không thể lơ là cảnh giác.
Vì thời gian nóng nhất mùa hè cũng là mùa cháy rừng.
Đó là cách tự nhiên để dọn chỗ cho sự sống mới đâm chồi.
Nếu nó không thể quay lại hang, thì nó sẽ bị nướng chín trong mai.
Đã đến lúc nhanh chóng quay về.
Thiêu đốt ở nhiệt độ hơn 600 độ,
mỗi giây ngọn lửa chiếm trọn một mẫu Anh.
Ấn tượng thay...
con rùa đã sống sót.
Sao có thể?
Nó không về kịp hang.
Nhưng nó đã đào hầm trú ẩn khắp cánh rừng này.
Hành động chuẩn bị cho tận thế không chỉ cứu mình nó.
Hơn 300 loài khác nhau tìm nơi trú ẩn trước cháy rừng mùa hè
trong những cái hang của rùa cạn.
Nó đã cứu được các láng giềng.
Và vì mỗi loài động vật đều có vai trò riêng trong khu rừng,
nên chúng sẽ cùng nhau giúp ngôi nhà chung phục hồi.
Chúng ta sẽ ngày càng cần tới những người hùng như con rùa
vì mạng lưới sự sống mà tất cả chúng ta dựa vào
đang bị đe dọa từ mọi phía.
Vào năm 2020,
nước Úc hứng chịu mùa cháy rừng tồi tệ nhất.
Một phần năm diện tích rừng ở nước này đã cháy rụi.
Ba tỷ động vật chết hoặc bị thương.
Nhưng có lẽ vẫn có cách để phục hồi mảnh đất ốm yếu này.
Một con dơi quạ sà xuống trung tâm thành phố Sydney...
với hàng nghìn con dơi ăn quả khác.
Cánh rừng đã bị phá hủy, lũ dơi chạy nạn đang cố gắng sống sót ở ngôi nhà mới.
Thế giới này khác hẳn mọi khu rừng nó từng thấy.
Rợp bóng bê tông.
"Cành" dây điện.
"Cây" tầng thấp đầy gai.
Suốt 50 triệu năm tiến hóa, chẳng có gì chuẩn bị cho nó trước nơi này.
Nhưng nó thích nghi nhanh.
Và đôi mắt siêu chuẩn xác trong đêm giúp nó kiếm ăn
ngay cả trong lòng thành phố.
Nó phải ăn no trước khi trời sáng.
Vì sau ca đêm, nó còn phải bay tới nơi làm ca ngày.
Ở một công viên gần đó,
nơi từng là điểm nghỉ chân cho đàn dơi di cư,
nay đã thành nơi cư trú vĩnh viễn.
Cất giấu một thứ thực sự quý giá...
đứa con đói meo đang chờ sữa buổi sáng.
Nhưng ca ngày cũng có khó khăn riêng.
Cái nóng.
Mùa hè ở Sydney giờ đây thường lên đến hơn 40 độ C.
Nóng hơn nhiều rừng cây rợp bóng.
Đe dọa tính mạng của dơi con.
Nhưng mẹ nó có sẵn vài mẹo rất hay.
Máu chảy qua lớp da mỏng trên đôi cánh
để nó có thể hạ nhiệt
và quạt cho con của mình.
Nhưng nhiệt độ vẫn tăng lên.
Dơi con lâm nguy.
Nó phải tìm cách giúp con hạ nhiệt.
Phải thử cách cuối cùng.
Nước.
Nó sẽ phải liều lĩnh lao xuống.
Không gian đang đông đúc...
với sự cạnh tranh khốc liệt.
Nhưng không làm khó được nó.
Chỉ nhúng một lần là ướt hết lông.
Đã đủ nước để hạ nhiệt cho con...
bằng cái ôm cứu sinh ướt át.
Chốn khắc nghiệt này đưa ra bao nhiêu thách thức,
nó đều sẽ cố hết sức vượt qua.
Và không chỉ vì sự sinh tồn của con mình.
Vì dơi ăn quả có sức mạnh thay đổi thế giới quanh chúng.
Thật khó tin là mỗi con dơi quạ có thể thụ phấn cho 50 loài cây khác nhau...
và gieo hàng nghìn hạt giống chỉ trong một đêm.
Ngay cả ở công viên Sydney này,
có những dấu hiệu cho thấy chúng đang khôi phục tự nhiên.
Qua thời gian, nếu những con dơi này có thể trở về ngôi nhà hoang dã,
thì lực lượng gieo giống hàng không khổng lồ này
có thể giúp rừng cây mọc dày đẹp như xưa.
Các chốn hoang dã trên Trái Đất càng khỏe mạnh,
thì chúng càng nỗ lực giúp đỡ chúng ta,
bảo vệ bầu không khí chúng ta hít thở và nước mà chúng ta uống.
Sức khỏe tương lai của cả hành tinh
có lẽ phải dựa vào thành trì kiên cố cuối cùng của tự nhiên
và những dân cư quan trọng nhất tại đây.
Bà voi già phải lo cho một gia đình ngày càng đông.
Mỗi con non ra đời là một phước lành.
Nhưng cũng thêm một miệng ăn.
Voi rừng có nhu cầu dinh dưỡng rất cao.
Và không thể mãi chỉ ăn cỏ.
May mắn là nó có cả một hiệu thuốc lớn nhất châu Phi
ngay trước cửa nhà.
Rừng mưa nhiệt đới Congo.
Việc đi qua đám cây tầng thấp mọc rậm rạp diễn ra rất chậm.
Có đường khác nhanh hơn.
Một lối mòn.
Nhiều thế hệ tổ tiên của nó cũng đã đi qua con đường này...
tạo ra hành lang vừa cỡ voi dài hàng nghìn dặm,
giúp việc lựa hàng dễ dàng hơn nhiều.
Và lối mòn này dẫn tới...
một hiệu thuốc của rừng.
Đất sét này giàu muối và khoáng chất...
có thể giúp chúng sống sót qua cái nóng ngột ngạt.
Món nước bùn điện giải.
Nhưng để lớn lên to khỏe, gia đình này cần vitamin tươi.
Và bà voi biết mọi bí quyết để tìm được thứ đó.
Voi có thể nghe được một vài tần số thấp nhất
dù là với động vật.
Chúng thậm chí có thể dùng nệm thịt nhạy cảm ở lòng chân
để phát hiện những rung động nhỏ nhất.
Và đó là tiếng quả tươi rụng xuống nền cửa tiệm.
Bà voi có khiếu tìm đường
và bà biết lối nhanh nhất tới đó.
Trên hành trình theo đuổi chế độ ăn lành mạnh
gia đình này đi tới đâu
là tăng cường sức khỏe của rừng đến đó.
Mỗi con voi rải hơn 90 kg phân bón giàu chất khoáng...
và dọn dẹp vài dặm cây tầng thấp mọc quá dày mỗi ngày,
từ đó giúp những cây con chậm phát triển
có cơ hội cần thiết để vươn vai thành người khổng lồ.
Những người khổng lồ với sức mạnh có thể cứu chúng ta.
Khi con người làm gia tăng lượng CO2 trong khí quyển,
cái cây vĩ đại nhờ voi trồng này đang kéo lượng CO2 xuống.
Sau đó cây biểu diễn màn ảo thuật đặc sắc nhất của tự nhiên.
Biến CO2 thành đường
bằng sức mạnh của nắng trên lá cây.
Khóa chặt CO2 làm ấm Trái Đất
vào những cành, thân và rễ cây.
Công sức làm vườn của loài voi cho phép cây nhiệt đới của châu Phi
giảm thêm một triệu tấn carbon mỗi năm.
Những gã khổng lồ này đang giúp ta thay đổi tình hình CO2 gia tăng...
và thực sự chống lại biến đổi khí hậu.
Trong lúc bà voi chỉ đang tìm thứ mình cần
để giữ cho gia đình khỏe mạnh.
Nhưng trong 30 năm qua,
chúng ta đã mất 3/4 voi rừng của châu Phi vì nạn săn trộm.
Với tình trạng chỉ còn rất ít chốn hoang dã còn nguyên vẹn,
nên ta cần động vật hoang dã ở đó hơn bao giờ hết.
Những bác sĩ tài hoa nhất của tự nhiên đang biến mất ngay trước mắt ta.
Những loài đóng góp nhiều nhất cho sức khỏe hành tinh
lại nằm trong nhóm có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất.
Và vì mọi thứ đều kết nối với mạng lưới sự sống rộng lớn,
nên số phận của chúng sẽ sớm trở thành của chúng ta.
Nhưng lỡ như chúng ta có thể giúp những động vật tối quan trọng này...
sinh sôi trở lại?
Linh dương Saiga.
Từng có hàng triệu con dạo chơi khắp đồng cỏ từ châu Âu đến Trung Quốc.
Gặm cỏ và gieo rắc hạt giống,
những kẻ du mục này duy trì
đồng cỏ rộng lớn nhất thế giới suốt nhiều thiên niên kỷ.
Cho tới những năm 1990,
khi nạn săn trộm hoành hành đã tàn phá đàn của chúng.
Chúng sụt giảm số lượng nhanh hơn mọi loài thú có vú.
Và khi thú gặm cỏ biến mất,
thì đồng cỏ phụ thuộc vào chúng cũng vậy.
Nhưng một thập kỷ sau, việc săn Saiga đã bị cấm trên toàn vùng chúng sống.
Tương lai của thảo nguyên phụ thuộc vào liệu số ít cá thể sống sót
có thể quay lại từ mép vực.
Một hy vọng mới.
Và một trở thành ba.
Những con thú gặm cỏ của ngày mai sẵn sàng rong ruổi.
Và may thay, chúng không đơn độc.
Các bà mẹ Saiga khác đã tụ tập ở nơi chăm trẻ.
Khi được một tuổi, chúng sinh hạ một cặp sinh đôi,
thậm chí là sinh ba.
Nên với mỗi đợt bùng nổ con non mỗi năm, đàn linh dương đông lên gần gấp đôi.
Chỉ trong 20 năm,
vài nghìn con sống sót đã thành lực lượng triệu con hùng hậu.
Thế hệ mới này đã sẵn sàng giành lại ngôi nhà của tổ tiên.
Hành quân hàng nghìn dặm mỗi năm.
Thổi sự sống vào đồng cỏ ở mỗi nơi chúng đi qua.
Và đảm bảo tương lai của thảo nguyên cho những ai sống ở đó.
Các nhà khoa học đã tính toán rằng ủng hộ sự trở lại của chỉ 20 loài thú có vú lớn
có thể giúp khôi phục gần như 1/4 toàn bộ đất đai trên Trái Đất.
Vậy nên ngày nay, có một phong trào đang rộ lên trên hơn 70 quốc gia khắp thế giới...
muốn trả cảnh quan bị tàn phá về cho những thợ chăm sóc tự nhiên
trong một quá trình gọi là "phục hồi hoang dã".
Ở vùng đầm lầy Iberá của Argentina, hơn một triệu mẫu Anh đầm lầy, rừng
và đồng cỏ từng nhộn nhịp với hơn 4.000 sinh vật.
Nhưng hàng thế kỷ chăn nuôi gia súc đã xua đuổi động vật hoang
khiến cho bức họa phì nhiêu này đứng trên bờ sụp đổ...
cho đến khi sang thế kỷ mới...
khi vùng đất này bắt đầu được trả về cho tự nhiên.
Nhưng có một loài đang cản trở con đường đến sự hồi phục hoàn toàn.
Khi gia súc không còn, thì các đàn chuột lang nước thế chỗ.
Hàng trăm con gặm nhấm...
xén gọn mọi ngọn cây non đang cố mọc.
Đồng nghĩa với sự hồi phục của Iberá tuột mạnh mẽ.
Nhưng lũ chuột lang khổng lồ này đâu lo lắng gì.
Chúng thong thả tới độ
nằm thườn thượt.
Nhưng chuyện đó sắp thay đổi.
Cái chuồng này đang giữ kẻ săn mồi đáng sợ nhất Nam Mỹ,
đã bị săn hết ở đây hơn 70 năm trước.
Con báo đốm được giải cứu này có thể giải quyết bài toán loài chuột.
Còn thử thách của nó là kiếm ăn cho cặp sinh đôi.
Giờ mọi thứ phụ thuộc vào việc sát thủ này có học được cách săn mồi...
khi rời khỏi chuồng hay không.
Con báo đốm tự do đầu tiên đặt chân tới đây vào những năm 1950.
Mọi thứ sẽ thuộc về chúng...
miễn là mẹ chúng có thể bật bản năng sát thủ.
Chế độ lén lút.
Bò thật thấp.
Tiến lại gần.
Rồi đợi thời cơ.
Lũ chuột lang nước này đã quen thích gì làm nấy.
Cho đến giờ.
Các con gái của nó đã chứng kiến bậc thầy ra tay và chia sẻ chiến lợi phẩm.
Chúng rồi cũng sẽ thành tác nhân thay đổi...
khai mở toàn bộ tiềm năng của vùng đất rộng lớn này.
Gia đình sát thủ này giờ sẽ gieo rắc sợ hãi mỗi nơi chúng tới.
Chuột lang nước sẽ phải ở gần nước, nơi chúng thấy an toàn.
Buộc loài ăn cỏ phải di chuyển, cho cây cối thêm cơ hội phục hồi...
để có thêm nhiều vùng sinh sống mới.
Và thêm nhiều sinh vật có thể trở lại trang trại gia súc cũ này...
xây dựng mối liên kết của riêng mình, khiến nó bền bỉ hơn trước các thay đổi.
Mạng lưới sự sống được phục hồi ở Iberá
sẽ giúp nó tồn tại lâu dài trong tương lai.
Nhờ có sự trở lại của một mảnh ghép còn thiếu.
Trao quyền cho những bác sĩ tự nhiên
có thể bảo vệ ta khỏi nhiều hiểm họa từ hành tinh đang thay đổi.
Các đồng hoa dại làm gia tăng dân số ong...
giúp đảm bảo một phần tư nguồn cung cấp lương thực của ta
trước thời tiết ngày một khó đoán.
Bảo vệ rái cá giúp khôi phục rừng tảo...
thứ bảo vệ bờ biển khỏi bão tố ngày một nhiều.
Số lượng cá voi gia tăng đem lại phân bón cho đại dương,
giúp nuôi sống lượng phù du bùng nổ
những sinh vật đã xử lý 10 tỷ tấn carbon mỗi năm.
Bằng tất cả các rừng mưa nhiệt đới cộng lại.
Khi ta giúp đỡ tự nhiên, tự nhiên sẽ giúp đỡ ta.
Có thể thấy dấu hiệu của sự hồi phục mà ta mong đợi.
Trên khắp bang Washington,
lối đi của những con cá hồi kiêu hùng đang bị chặn
bởi hơn 10.000 chướng ngại nhân tạo.
Số lượng của một số loài cá hồi đã giảm lên tới 95%.
Nhưng khi ta bắt đầu nhìn thấy bức tranh rộng hơn,
ngày nay trên một con sông,
mọi thứ sắp thay đổi.
Một chiến dịch phá bỏ các con đập cũ
đang làm thay đổi các tuyến đường thủy khắp Bắc Mỹ.
Đến nay, hơn 1.900 con đập đã được tháo dỡ.
Hàng nghìn dặm sông lại một lần nữa chảy tự do.
Và lũ cá hồi cũng thế.
Cuối cùng, chúng có thể đến được nơi sinh sản của tổ tiên.
Khi chúng đẻ trứng trong dòng nước lạnh, râm mát,
chuyến đi của chúng đã xong.
Nhưng di sản của chúng sẽ trường tồn.
Cả một thế hệ cá hồi hy sinh cơ thể của mình.
Và cái chết của chúng bơm sự sống trở lại khu rừng.
Cuộc vận chuyển dinh dưỡng khổng lồ từ đại dương về đất liền,
từ sự sống này sang sự sống khác,
chính là sinh mạng của rừng,
cung cấp lên đến 80% lượng nitơ rừng cần để phát triển.
Con của cá hồi sẽ di chuyển về hạ nguồn
để bắt đầu chu kỳ mới.
Với sự giúp đỡ của chúng ta, chúng sẽ lại sinh sôi phát triển,
duy trì toàn bộ mạng lưới kết nối...
từ núi...
đến biển.
Mang hy vọng mới tới mỗi người đang phụ thuộc vào chúng.
Tự nhiên có thể giúp thế giới của ta phục hồi...
nếu ta cho nó cơ hội.
Mỗi sinh vật sống là một mắt xích vô giá trong mạng lưới sự sống...
thứ mà rốt cuộc tất cả chúng ta đều phụ thuộc vào.
Trong thế giới vạn vật có kết nối này, mỗi hành động đều có hậu quả.
Và lựa chọn của chúng ta thực sự quan trọng.
Được trang bị kiến thức mới,
ta có thể hành động để giúp tự nhiên vực dậy sức sống của hành tinh này.
Thời điểm để hành động
là bây giờ.
Vì bây giờ chẳng còn câu hỏi liệu ta còn có thể cứu thiên nhiên hay không,
mà là liệu thiên nhiên có thể cứu được chúng ta hay không.
Biên dịch: Phạm Thị Lan Phương