NASZE OCEANY
Silny prąd powoli wyłania się z głębin
i płynie w sam środek największego oceanu świata.
NARRACJA: BARACK OBAMA
Uspokaja tam wyczerpaną samicę długopłetwca oceanicznego,
która właśnie została matką.
Przepłynęła ponad 4800 kilometrów oceanu, by urodzić młode
w tych spokojnych, tropikalnych wodach.
Długopłetwce są inteligentne i wrażliwe.
To miejsce zapewnia im spokój i czas, których potrzebują,
by wytworzyła się więź między matką a młodym.
Uścisk umacnia jedną z najsilniejszych relacji w naturze.
Ale nie mogą tu zostać.
Jeśli natkną się na sztorm,
mogą zostać rozdzieleni.
Płyną ku jedynemu schronieniu w tej części środkowego Pacyfiku.
A są nim...
Hawaje.
To niebezpieczna wyprawa.
Samce długopłetwców patrolują obrzeża wysp.
Wiedzą, że płynące tu dorosłe samice
będą wkrótce gotowe się rozmnożyć, więc warto się o nie ubiegać.
Dwutonowe nowo narodzone młode nie wie o zagrożeniach.
W ścisku 40-tonowych samców może zginąć lub zostać oddzielone od matki.
Mama porozumiewa się z nim szeptem,
by nikt inny jej nie usłyszał.
Ochrona młodego to jej priorytet.
Ono jednak chce się bawić.
Jego niewinne pluskanie przyciąga uwagę samców.
Rozpoczął się wyścig.
Przyspieszają do 24 km/h.
Kilkunastu rywali walczy o samicę
w swoistej gonitwie.
Ponieważ towarzyszy jej młode, samica ich nie prześcignie.
Zostaje złapana.
Może tylko próbować bronić młodego,
podczas gdy samce się o nią biją.
Zderza się 80 ton tłuszczu i mięśni.
Mama wykorzystuje 4,5-metrową płetwę piersiową,
by przegnać samca, który podpłynął zbyt blisko.
Robi wszystko, co w jej mocy, by chronić młode.
Samiec szybko się męczy.
Ale przed nimi płytsze wody.
Największy samiec znów podpływa.
Wytwarza bąblistą barierę.
To pokaz dominacji.
Daje znać, że ma jeszcze sporo energii.
Przegania rywali, którzy podpływają za blisko.
Mama i syn mają szansę ukryć się pod wodą.
Samica pozwala odeskortować siebie i młode.
Dzięki ochronie samca mogą odpocząć.
Jeśli będzie cierpliwy,
samica być może postanowi się z nim rozmnożyć.
Ale młode pozostaje najważniejsze.
Teraz może spokojnie pić
i bawić się,
pluskając, ile tylko zechce.
Za kilka miesięcy samica i jej młode
wraz z resztą długopłetwców z Hawajów
rozpoczną podróż na północ,
do obfitych letnich żerowisk pół oceanu dalej.
Nasze oceany są tak rozległe, że decydują o kolorze planety.
Od początków dziejów człowieka stanowiły wrota ku nieznanemu.
Nawet dziś powierzchnia oceanu jest niczym portal do innego świata.
Świata tajemnic...
i dramatyzmu.
Świata stworzeń tak inteligentnych
i rzadko widywanych,
że dopiero zaczynamy je poznawać.
Ziemia przechodzi jednak bezprecedensowe zmiany.
Nasze oceany również.
Poznamy niezwykłe sposoby na przetrwanie,
wspólnie obserwując ten zmieniający się świat.
Doświadczymy oceanicznych wyzwań,
odkryjemy tajemnice
i poznamy życie, które bardziej przypomina nasze,
niż sobie wyobrażaliśmy.
Właśnie teraz nastał czas, by odkryć cuda,
niespodzianki
i radości życia w naszych oceanach.
Nasza podróż rozpoczyna się w bezkresnym błękicie,
który pokrywa niemal jedną trzecią Ziemi.
OCEAN SPOKOJNY
Spośród wszystkich oceanów
to właśnie Pacyfik jest największy i najgłębszy.
Wiele prądów krąży po tym ogromnym oceanie,
ale jeden łączy je wszystkie.
Stanowi część jednego z najsilniejszych obiegów wody na Ziemi.
Nazywamy go globalnym prądem oceanicznym.
Ożywia on Ocean Spokojny na niesamowite sposoby.
Choćby na rafach zachodniego Pacyfiku.
Pomaga tam utrzymać
największą różnorodność morskich stworzeń na świecie.
To dom jednej z najsłynniejszych ryb.
Błazenka.
I jego rodziny.
Mieszkają w ukwiale tuż przy granicy rafy.
Mają widok na ocean.
Prąd odświeża koralowce, które wybudowały ten świat.
Pozwala im się rozwijać...
przynosząc w ich progi czystą, natlenioną wodę z otwartego oceanu.
Tego potrzebuje ten malec.
Wkrótce po raz pierwszy zostanie rodzicem.
Mama złożyła ponad 100 cennych jajeczek i teraz tata musi ich doglądać.
A to oznacza, że musi utrzymywać ich czystość.
Pozbywa się brudu i piasku.
Zapewnia też całodobową opiekę.
W rafie jest mnóstwo drapieżników.
Zadbany ukwiał ochroni rodzinę za pomocą parzydełek,
jeśli tata wykona obowiązki
i zapewni nieskazitelną czystość.
Ale bycie na bieżąco z obowiązkami i utrzymywanie czystości jaj
to niełatwe zadanie.
Zwłaszcza dzisiaj.
Cała fura pływających kamieni.
To oznaka działania żywiołów.
Gdzieś daleko stąd
wybuchł podwodny wulkan.
Powstał pumeks.
To miliardy wypełnionych gazem skał wulkanicznych,
które mogą płynąć całe tysiące kilometrów,
niesione globalnym prądem oceanicznym.
To najgorszy koszmar świeżo upieczonego taty.
Ale na dłuższą metę
cały ten bałagan może się okazać zbawienny dla otoczenia.
Pumeks powoli się rozkłada,
uwalniając składniki odżywcze wspomagające rozwój.
Okazuje się, że mały bałagan czasem pomaga.
Tam, gdzie przepływa, prąd dostarcza wyjątkowe bogactwa.
W Oceanie Spokojnym jego ścieżkę wytycza ogromna siła.
Taka, która może tworzyć góry.
Około 40 000-kilometrowy łańcuch aktywnych wulkanów,
tak zwany Pierścień Ognia,
otacza ocean.
Od zachodu wulkany tworzą górzystą linię brzegową,
która stale prowadzi prąd ku północy.
Ten przenosi zaś ponad 50 milionów ton tropikalnej wody na sekundę
w kierunku Wysp Japońskich.
Nagrzewa tam wodę do 26,5 stopni.
Tyle wystarczy, by utrzymać przy życiu rafy koralowe
oddalone najbardziej na północ na Ziemi.
Młoda mątwa
szuka miłości.
Dziś bowiem rozpoczyna się coroczny bal mątw.
Organizowany jest każdej wiosny, gdy ciepła woda
budzi w mątwach pragnienie, by znaleźć partnera.
Mątwy mają niesamowitą zdolność
wyrażania uczuć za pomocą skóry.
Ta supermoc bywa jednak także słabością.
Zwłaszcza gdy ktoś denerwuje się przed pierwszą randką.
Pewna samica wpadła mu w oko.
Głęboki oddech.
I do ataku.
Gdy podpływa,
jego mózg łączy się bezpośrednio z tysiącami pikseli na skórze.
Mówi w ten sposób:
„Cześć. Jestem spokojny i odprężony”.
Właśnie tego szukała.
Ale nadchodzą kłopoty.
Twardziele nie kryją się z agresją.
Ich buta i paski jak u zebry oznaczają, że są wściekli.
Z całą pewnością będą się tu panoszyć.
Młody samiec zostaje odcięty.
Ale jest z nim jak z Hulkiem. Nie powinni go denerwować.
Nie spodobają im się efekty.
Natychmiast sam pokazuje paski jak u zebry.
Puściły mu nerwy
i odstraszył rywala.
Wraca do samicy.
Ale jej twardziele nie interesują.
By ją zdobyć,
musi trzymać nerwy na wodzy.
Urządza więc niesamowity pokaz.
Jakby rozdzielił dwa aspekty osobowości.
Spokojnymi barwami pokazuje samicy, że jest opanowany.
Rywalom zaś pokazuje paski prawdziwego macho.
Wreszcie, dzięki temu, że opanował gniew,
jego supermoc dała mu przewagę.
Udowodnił, że jest silny, ale i wrażliwy.
Samica nareszcie jest pod wrażeniem.
Mątwy nigdy nie próżnują.
Wkrótce zakładają rodzinę.
Samica składa jaja tam,
gdzie będą miały ciepło
i gdzie natleni je prąd oceaniczny.
W tym miejscu prąd ulega zmianie.
Zostaje wzbogacony o minerały, kiedy mija aktywne wulkany
wytyczające północną granicę Pierścienia Ognia.
Kiedy trzy lata później dociera w pobliże Alaski,
podsyca coroczną ucztę.
Długopłetwce.
Przypłynęły prosto z Hawajów, oczekując sezonowej zdobyczy.
Ale połowy nie są takie jak dawniej.
Dzisiaj to nasze floty rybackie dopływają na miejsce pierwsze.
Nasz apetyt na ryby oznacza,
że morskie drapieżniki muszą z nami konkurować.
Ale te dwa podejrzane typy mają tajną miejscówkę.
I plan,
by przechytrzyć ludzi.
Ukradną ryby...
ze stacji wylęgowej łososi.
W sieciach znajduje się 14 milionów młodych łososi,
które zostaną wypuszczone, by rozmnożyły się w naturalnym środowisku.
Po co konkurować z flotami rybackimi, skoro istnieje nieograniczony bufet?
Ale placówka jest jak Fort Knox.
Nie da się zwieść ochrony, gdy ma się 15 metrów długości.
Nie to, co drobne złodziejaszki.
Misja wydaje się niemożliwa.
Ale przebiegły duet od lat obserwował to miejsce.
Mają plan.
Zaatakują wtedy, gdy łososie zostaną wypuszczone ze stacji.
Krok pierwszy: odpowiednio wyczuć czas
i trzymać się w cieniu.
Wygląda na to, że jest czysto.
Skarbiec zostaje otwarty.
Dźwięk łańcuchów jest niczym dzwonek.
Daje wielorybom znać, że zdobycz ruszyła.
Krok drugi: włamać się, zanim łososie uciekną.
To szybki napad rabunkowy.
Ale większość ryb się uwalnia
i odpływa do morza.
Ostatni krok to wytworzenie bąblistej bariery,
która ukryje ich nową sztuczkę.
Wykorzystują płetwę piersiową, by jeszcze mocniej stłoczyć ryby.
Ci geniusze zbrodni dokonali napadu doskonałego.
Łososi ucieka jednak tyle, by zwiększyły swą liczebność.
Ostatecznie ludzie nie mogą nic zrobić,
by powstrzymać 40-tonowych oceanicznych złodziei.
Gdy zaczyna płynąć wzdłuż brzegu na południe,
zimny prąd użyźnia wulkaniczne zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej.
Stanowi podporę dla lasów wielkomorszczu,
spośród których część pnie się 55 metrów nad dnem morza.
Bogactwo gatunków jest tu zdumiewające.
Każdy poziom jest zamieszkany.
Uszanki pływają wśród gałęzi.
Wydry morskie wypoczywają u sklepienia...
i odżywiają się na dnie,
które stanowi schronienie magicznego świata bezkręgowców.
Prąd odmienia nie tylko życie w oceanie.
Podtrzymuje tysiące kilometrów nadbrzeżnych lasów deszczowych,
w tym najwyższe drzewa na Ziemi.
Mogą rosnąć tylko tutaj, gdzie prąd schładza powietrze,
kąpiąc drzewa w morskiej mgiełce i zapewniając delikatny deszcz.
W ten sposób całe wybrzeże pozostaje chłodne.
Gdy prąd dociera do Los Angeles, zwalnia
i w ciągu kilku spokojnych letnich dni
powierzchnia nagrzewa się wystarczająco,
by odbył się na niej wielki pokaz.
To niesamowite światło nazywamy bioluminescencją.
Wydają je miliardy mikroskopijnych organizmów planktonicznych.
W reakcji na bodziec zaczynają migotać.
Na to właśnie czekały uszanki kalifornijskie.
Gdy ławice sardynek zjadają plankton, one same zaczynają świecić,
zwracając na siebie całą uwagę.
Cały ten ferment przyciąga delfiny.
Te naturalne fajerwerki są tak jasne,
że przyciągają nawet dzienne drapieżniki.
Kto by pomyślał?
Natura urządza wspaniały pokaz świateł
tuż pod naszym nosem,
niedaleko miejskich lamp Los Angeles.
Gdy prąd płynie ku tropikom, część zbacza w kierunku pustynnego morza.
Meksyk, Zatoka Kalifornijska.
Nieustannie uzupełniając jej wody,
prąd użyźnia i ochładza zatokę.
Nazywana jest największym akwarium świata.
To z powodu bogactwa gatunków ryb.
Ale nie wszystkie z nich są towarzyskie.
Poniżej znajduje się miniaturowy świat,
który zapewnia więcej prywatności.
Ta samica ślizga szuka partnera.
Kilku pięciocentymetrowych samców będzie o nią rywalizować.
Ale ją interesują tylko najsprawniejsi,
najwięksi
i najstrojniejsi.
Najlepiej będzie dokonać wyboru...
urządzając konkurs taneczny.
Ocenie będą podlegać wyczucie rytmu,
styl
oraz wytrzymałość.
Każdy wzbogaca swą choreografię,
by pokonać rywali.
Niezłe wygibasy.
Wspaniały pląs.
Jaki werdykt?
Czy ryby mają talent?
Jest na „nie”.
Ale nie ma co plamić parkietu krwią.
Oto kolejna samica!
Impreza może trwać cały dzień
w tej ekskluzywnej meksykańskiej sali balowej.
Globalny prąd oceaniczny pędzi od obu Ameryk
do środkowego Pacyfiku.
Na tym pustkowiu podróżnicy muszą pokonać ogromne odległości, by znaleźć pożywienie.
Gdy mogą, płyną z prądem.
Tak jak delfiny długoszczękie.
Łatwo byłoby się tu odłączyć od grupy.
Dlatego wykonują piruety, wyskakując nawet trzy metry w górę.
Dzięki głośnym pluskom trzymają się razem.
Pływają w wielkich gromadach, nawet po 5000 osobników.
Tutaj, głęboko pod falami,
Pierścień Ognia daje początek podwodnym wulkanom
i kominom hydrotermalnym,
które zmieniają strukturę dna morskiego,
wpływając na życie tych, którzy pływają wysoko nad nimi.
Manta korzysta z prądu oceanicznego.
Ośmiometrowa rozpiętość płetw pozwala jej z łatwością przebywać ocean.
Samica zmierza do sekretnego miejsca spotkań.
Z głębin wyłania się góra podwodna.
To jeden z 30 000 szczytów
ukrytych pod powierzchnią Pacyfiku.
Są zbudowane z lawy
i każdy ma niepowtarzalną charakterystykę magnetyczną,
którą nadają mu ukryte wewnątrz metale.
Manta wykrywa je, korzystając ze zmysłu, który mają także jej krewni.
Rekiny.
Dzięki temu góra podwodna to miejsce zgromadzeń.
Daje ona sposobność ku spotkaniom samotnych oceanicznych wędrowców.
Ale ludzie wykorzystali wiele takich gór.
Pozbawili je ryb.
W ciągu ostatnich 50 lat
w niektórych częściach Pacyfiku liczba rekinów spadła o 90%,
co naruszyło integralność ekosystemów.
Tylko chroniąc góry podwodne,
możemy dowiedzieć się,
jak wzbogacają życie w środkowym Pacyfiku.
Przypominają nam o tym, jak obfite mogą być oceany,
gdy postanowimy je chronić.
Trzy czwarte aktywności wulkanicznej na świecie
odbywają się pod wodą.
Co kilka lat wulkany przebijają się na powierzchnię.
Tworzą nowe wyspy, gdy lawa uwalnia się ze skorupy ziemskiej.
Gdy lawa spływa do morza, gwałtownie stygnie,
budując poszarpane wybrzeża.
Ponad 965 kilometrów od Ekwadoru.
Archipelag wysp wulkanicznych, które wyłoniły się na drodze prądu.
Galapagos.
Aktywne wulkany wyspy tworzą misterną linię brzegową.
Stwarzają też okazję dla pionierskiego drapieżnika.
Uszanki galapagoskiej
i jej rodziny.
Ich młode wciąż jest za małe, by polować.
To na mamę i tatę spada...
obowiązek łowów.
Postanowili zamieszkać na wulkanicznych skałach nie bez powodu.
Przed otwartym oceanem chroni je labirynt wyżłobień i płytkich zatoczek.
Mogą jednak stamtąd dotrzeć
do jednych z najbardziej obfitych w ryby mórz środkowego Pacyfiku.
Gdy prąd zderza się z tymi wulkanicznymi wyspami,
wypływa woda pełna pożywienia.
Prąd użyźnia tak powierzchnię...
i staje się przyczynkiem prawdziwej eksplozji życia przy brzegu.
Ale uszankom wcale nie będzie łatwo przynieść pożywienie młodemu.
Mają bowiem...
konkurencję.
Żarłacze.
Upwelling przyciąga tuńczyka żołtopłetwego,
jedną z najszybszych ryb w morzu.
Osiąga prędkość nawet 64 km/h.
Tutaj uszanki na pewno go nie złapią.
Tuńczyk zwykle unika płytkich wód.
Samiec wydmuchuje bąblisty mur,
odcinając im drogę ucieczki i kierując je ku brzegowi.
Uszanki przeganiają tuńczyki do dawnych lawowych tworów.
Zastawiają na nie pułapkę.
Teraz uszanki mają przewagę.
Ale zapach krwi zwraca uwagę ich rywali.
Samiec ma zdobycz,
ale otoczyły go rekiny.
Jedno ugryzienie może go poważnie zranić i ograniczyć.
Już po wszystkim. Samiec uchodzi z życiem.
Ale stracił zdobycz.
Młode jednak wciąż musi coś zjeść.
Mama się nie poddaje.
A rekiny dobrze o tym wiedzą.
Jedyną szansą uszanki
jest zapędzenie tuńczyka tam, gdzie rekiny się nie dostaną.
Poza ocean.
I wreszcie młode dostaje pożywienie.
A to wszystko dzięki umiejętnościom rodziców,
które podziwiać można tylko tutaj.
Na Galapagos.
Globalny prąd oceaniczny kontynuuje ożywianie Pacyfiku.
Cztery lata przemierza największy odcinek otwartego oceanu na Ziemi,
szeroki na ponad 19 000 kilometrów południowy Pacyfik.
Samica żółwia zielonego ma nadzieję znaleźć tu pożywienie.
Nasłuchuje odgłosów odległego przyboju.
Ogromne wywołane wiatrem fale rozbijają się o mieliznę,
tworząc kolejne, jedne z najpotężniejszych na świecie.
To nie miejsce dla bojaźliwych.
Pod polinezyjskimi falami...
nie jest łatwo.
Tysiące ton morskiej wody uderzają z każdym bałwanem.
Ludzie ujeżdżają te fale od stuleci.
Przodkowie żółwicy mają jednak o wiele dłuższe doświadczenie.
Ona doskonale wie, co robić.
Nie to, co niektórzy.
Poza tym nie przypłynęła surfować.
Przypłynęła ucztować.
Wie, że najlepsze algi rosną tam, gdzie koralowce nie mogą.
Tam, gdzie fale rozbijają się o brzeg.
Dzięki swym umiejętnościom
ma najlepsze żerowisko tylko dla siebie.
Na południowym Pacyfiku
każdy musi radzić sobie z potężnymi siłami przyrody.
Gdy w 2022 roku wybuchł wulkan w Tondze,
uwolniła się energia o równowartości 1000 bomb atomowych,
a fale uderzeniowe przeszły po całej Ziemi.
Ale to właśnie taki chaos
ukazuje prawdziwie zaskakującą rolę Pierścienia Ognia.
Przez miliony lat
erupcje wulkanów doprowadziły do powstania ponad 20 000 rajskich wysp.
Każda z nich wspomagała rozwój życia,
umożliwiając rozprzestrzenienie się gatunków po ogromnym południowym Pacyfiku.
Raz na jakiś czas
Pierścień Ognia łączy się z prądem oceanicznym,
by rzucić długodystansowym podróżnikom dodatkowe koło ratunkowe.
Prąd niesie masy pumeksu,
które zapewniają jego pasażerom bezpieczną drogę.
Nawet aż do Wielkiej Rafy Koralowej w Australii.
I z powrotem do początku naszej podróży, czyli raf w zachodnim Pacyfiku.
Do nowego domu, w którym podróżnicy mogą wreszcie osiąść.
Jeśli znajdą miejsce wśród miejscowych.
Podczas naszej podróży po Pacyfiku
globalny prąd oceaniczny pomógł zmienić niszczycielską naturę Pierścienia Ognia
w potężną, życiodajną siłę.
Ale jego imponująca, tysiącletnia podróż
przez wszystkie oceany
dopiero się zaczyna.
W następnym odcinku...
prąd wpływa do Oceanu Indyjskiego.
To miejsce tętniące życiem i olśniewające,
ale zmuszające do rywalizacji.
Gdy będą musieli stawić czoła naszemu światu,
to najsprytniejsi
wymyślą nowe sposoby
na przetrwanie.
Napisy: Krzysztof Bożejewicz