NETFLIX — SERIAL DOKUMENTALNY
MARZEC 1983 CZTERY LATA PO WYPADKU
Bywały w moim życiu chwile, w których się bałem.
Ten okres jest jednym z najgorszych.
Gdy zepchną cię do narożnika,
nie masz wyjścia, musisz zaatakować.
Dlatego podjąłem taką decyzję.
Po tym, co spotkało mnie we Three Mile Island,
byłem przekonany, że ta elektrownia ma potencjał,
by spowodować kolejny wypadek,
który zniszczy nie tylko przemysł jądrowy,
ale również ludzi.
Stawką były miliony istnień ludzkich.
Mieszkam na wschodzie Teksasu.
Dorastałem w Missouri w czasach wojny w Wietnamie.
Jak wszyscy młodzi ludzie, wiedziałem, że nie przeżyję poboru.
OPERATOR ELEKTROWNI
Pewnego wieczoru żona siedziała przy stole,
a ja zauważyłem, że płakała.
Wtedy dała mi wezwanie do wojska.
Następnego ranka poszedłem do punkt poborowego marynarki.
Tam powiedzieli mi, że zostały im tylko miejsca w programie jądrowym.
Sześcioletni zaciąg.
Zgłosiłem się.
Następne pół roku spędzicie w prototypowej placówce jądrowej.
Na uczelni zobaczyłem hasło:
„Każdy tutaj otrzyma edukację wartą 50 000 dolarów”.
Jeden z moich kolegów dopisał tam:
„Wciśnięte w dupę cent po cencie”.
Przerabialiśmy wszystko: od chemii,
metalurgii, fizyki i teorii pomp,
aż po teorię elektryczności.
Jako jeden z nielicznych nie skończyłem wcześniej studiów.
Musiałem zapieprzać.
Moi synowie urodzili się, gdy służyłem w marynarce.
Nie pozwolili mi do nich wrócić.
Każdy na statku odpowiada za jakiś element
w kwestii bezpieczeństwa.
W marynarce odkryłem miłość, o której istnieniu nie wiedziałem.
Energia jądrowa była stworzona dla mnie.
UWAGA, PROMIENIOWANIE
Nikt wcześniej
nie oczekiwał ode mnie więcej
niż admirał marynarki.
To reaktor pierwszego okrętu podwodnego o napędzie atomowym Nautilusa.
Admirał Rickover jest uważany za ojca marynarki jądrowej.
Stworzył reaktor w łodzi podwodnej, dzięki któremu ta łódź,
prawdziwa łódź podwodna, nie musi wypływać na powierzchnię.
Ruszyłbym gasić piekło z wiadrem piasku, gdyby on był dowódcą.
Świat łodzi o napędzie atomowym był bezpieczny dzięki niemu.
Jest tak samo bezpieczny jak elektrownie Komisji Energii Atomowej.
Admirał zaszczepił we mnie niezrównaną etykę zawodową.
„Bądź odpowiedzialny”. Tak brzmiała jego filozofia.
Każda twoja decyzja miała być odpowiedzialna.
1980 ROK PO WYPADKU
Wypadek w elektrowni jądrowej Three Mile Island
zszokował naród, który właśnie w energii jądrowej
widział rozwiązanie uzależnienia od zagranicznej ropy.
Po TMI firmy energetyczne
anulowały plany budowy 51 nowych reaktorów.
Przeciwnicy atomu, którzy zamknęliby każdy reaktor w kraju,
nie rozumieją naszych potrzeb.
Ale obrońcy atomu, którzy udają, że nic się nie zmieniło,
po manifestacji na Three Mile Island, nie rozumieją rzeczywistości.
PRZETRWALIŚMY TMI
Wypadek bardzo pogorszył
poziom akceptacji opinii publicznej
dla energii wytwarzanej przez reaktory jądrowe.
Musimy rozpocząć długie i być może żmudniejsze zadanie,
czyli ocenę długofalowych konsekwencji tego wypadku.
Ale ja wierzę w to, co obiecuje nam energia jądrowa.
Gdy dostałem szansę
wzięcia udziału w sprzątaniu tego bałaganu,
natychmiast z niej skorzystałem.
Tam mogłem się skupić na tym,
żeby przyszłość całej branży była bezpieczna.
Przygotowałem i zrobiłem wszystko, co tylko mogłem.
Kilka tygodni przed planowanym startem
mojej pracy we Three Mile Island
moja żona zginęła w wypadku.
Wracała z baru i miała wypadek.
Nie przeżyła.
Nie chcę o tym mówić.
To tyle.
W czerwcu 1980 zacząłem pracę we Three Mile Island.
Przyjechałem z dwoma synami.
Sprzątanie bałaganu po wypadku na Three Mile Island
stworzyło nową branżę,
którą reprezentuje tam ponad tysiąc pracowników rządowych.
W 1980 zostałem wysłany na stanowisko
dyrektora oddziału NRC we Three Mile Island.
Miałem zadbać o BHP przy sprzątaniu.
Poziom promieniowania jest wysoki,
w obudowie stukrotnie przekracza dawkę śmiertelną,
więc czeka nas wielkie sprzątanie.
Sprzątanie nie trwa krótko.
To była bezprecedensowa sytuacja.
Nikt nie miał stopionego rdzenia, takich zniszczeń i promieniowania.
Pierwsze miesiące to faza stabilizacji.
Przez następny rok trzeba rozmontować rdzeń,
żeby przełożyć paliwo do pojemników i wywieźć z terenu.
Koszt tak zwanych „historycznych porządków”
jest tak wysoki ze względu na poufny
i potencjalnie niebezpieczny charakter wypadku.
Szacowany koszt to miliard dolarów.
Elektrownia kosztowała 700 000 000 dolarów,
a nie działała nawet 90 dni.
Zostaliśmy w to wplątani. Skąd weźmiemy pieniądze?
Skąd weźmiemy technologię?
Właściciele fabryki zlecili zadanie firmie Bechtel.
BECHTEL NAPRAWI ELEKTROWNIĘ JĄDROWĄ
Bechtel jest jak 51. stan, który ma dostępu do atomu.
Kompleksowy punkt sprzątania nuklearnego.
Bechtel od samego początku był zaangażowany w przemysł jądrowy.
Był największą prywatną firmą budowlaną na świecie.
I mieli świetne plecy w polityce.
Ja, Ronald Reagan, uroczyście przysięgam, że będę wykonywał…
Gdy Reagan spotykał się ze wszystkimi ważnymi graczami
przed dołączeniem do stawki w wyborach w 1980,
spotkał się również ze Steve’em Bechtelem.
Jakie mamy umowy?
Tacy ludzie jak Caspar Weinberger i George Shultz
byli w ich zarządzie, mieli władzę.
W sprzątaniu nie chodziło tylko o TMI.
Chodziło o przetrwanie przemysłu jądrowego.
Bechtel stał się
głównym wykonawcą prac porządkowych.
Wiedzieliśmy, że musimy to zrobić bezpiecznie,
ale poza tym trochę zależało nam na czasie.
Im dłużej trwa sprzątanie,
tym większa jest szansa, że coś pójdzie nie tak.
Ustaliliśmy z kierownictwem główne kamienie milowe do wykonania.
W piwnicy mieliśmy trzy metry bardzo radioaktywnej wody
do wypompowania.
Do tego skażone materiały na czele z najważniejszym:
stopionym rdzeniem z samego reaktora.
To był nasz cel.
Ale przede wszystkim trzeba było przewietrzyć obudowę.
Przewiduje się, że miesiąc potrwa wypuszczenie radioaktywnego kryptonu
z uszkodzonego reaktora jądrowego w elektrowni Three Mile Island.
Od zeszłego roku często pojawia się pytanie o wiarygodność.
Ludzie byli przerażeni.
My, nasze dzieci i nasze rodziny zostaliśmy skażeni.
Bóg wie, jak dużą dawkę przyjęliśmy.
A potem chcą wypuścić część z tego gazu.
Ludzie szybko podsumowali swoje nastawienie.
Kto jest za wypuszczeniem kryptonu?
Kto jest przeciwny wypuszczeniu kryptonu?
Wcześniej niczego nie kwestionowałam.
Teraz kwestionuję wszystko.
Według wiceprezesa koncernu energetycznego
mieszkańcy nie mają się czym martwić.
To nie znaczy, że na pewno nie spotkamy się z problemami ze sprzętem,
ale nie ma powodów do obaw.
To mnie rozwścieczyło, bo robili pokazówkę.
Mówimy o prawdziwym życiu.
Chcemy wiedzieć, jakie mamy opcje,
co możemy zrobić i co wy zrobicie, żeby nas chronić.
Żeby szybko uciekać, Joyce Corradi kupiła furgonetkę z podwójnym bakiem.
Jest jedną z osób, które nie zniosą więcej niepokoju.
Ciężko się tu żyje, bo gdy słyszysz syrenę strażacką,
masz nadzieję, że to pożar u przyjaciela,
a nie problem na wyspie.
To trudne życie.
Mimo zapewnień ci mieszkający blisko zakładu wyjechali.
Ewakuowaliśmy się, gdy wypuszczali gaz.
To nie było tego warte.
Moja rodzina jest zbyt ważna.
Wolałabym być dziś w domu, ale…
Czy Metropolitan Edison i NRC
mogą jakoś uspokoić obawy mieszkańców?
Spotkaliśmy się z Lakiem Barrettem, który był szefem NRC.
Powiedziałam: „Proszę spojrzeć mi w twarz
i zapamiętać sobie,
że każda decyzja dotycząca energii jądrowej
wpływa na takich ludzi jak ja,
więc musicie nas brać pod uwagę”.
Społeczność była zaniepokojona każdym działaniem dotyczącym atomu.
Panowała aura nieufności. Ludzie mówią, że ich zwodziliśmy.
Nie mam czasu na dramaty, dobrze?
Szanuję ludzkie emocje.
Bardzo szanuję Joyce i tych ludzi.
Ale smuci mnie fakt,
że zostali straumatyzowani przez straszne historie z telewizji.
NRC zorganizowało spotkanie
w celu wyjaśnienia planu wypuszczenia kryptonu z obudowy.
Zostawcie sobie ten krypton!
To histeryczne argumenty bez jakiejkolwiek wartości.
Ten wypadek
stawił przyszłość całego przemysłu pod znakiem zapytania.
Pojawiły się naciski ze strony polityków
i ze strony przemysłu, żeby przyspieszyć sprzątanie.
Moje doświadczenie z Three Mile Island było takie,
że skorzystaliby z każdego dostępnego skrótu.
PREZES BECHTEL
Bechtel to firma,
która szła po trupach do celu.
Zacznijmy od tego, że ich ludzie postanowili,
że zbudują wielki filtr,
przez który wypompują wszystkie radioaktywne gazy.
Zakleili go srebrną taśmą.
Ta nadaje się do wielu rzeczy, powie wam to każdy wieśniak.
Z taśmy i drutu da się zrobić wszystko,
ale nie powstrzymasz tak promieniowania.
Niewielka ilość radioaktywnego gazu
przeszła przez filtr do powietrza.
Proces został zatrzymany o 8.04, gdy włączył się alarm w kominie.
Odprowadzanie kryptonu z obudowy
to dopiero początek sprzątania.
Po tym wszystkim mieliśmy zaprojektować osłonę,
która chroniłaby ludzi pracujących przy reaktorze
przed promieniowaniem.
Bechtel prosił ludzi, by zgłaszali się na ochotnika,
mówiąc, że w ten sposób będą robić coś dobrego dla ludzkości.
Odmówiłem wejścia do budynku reaktora,
bo nie wiedzieliśmy, w co się pakujemy.
W budynku reaktora można było spędzić tylko parę minut.
Trwało to kilka miesięcy, a nie zaczęliśmy nawet przetwarzać
najbardziej radioaktywnych odpadów z tego wypadku.
Ludzie martwią się tym, jak wolno idzie oczyszczanie elektrowni.
Niektórzy nie wierzą, że pracownicy elektrowni wiedzą, co robią.
Firma twierdzi, że sprzątanie zakończy się w 1983.
Według NRC proces potrwa do 1984.
Dwie strony zgadzają się,
że koszt sprzątania rośnie.
Nie wszystko idzie tak szybko, jak zakładaliśmy,
ale elektrownia będzie znowu działać.
Osobiście upewniam się,
że tak właśnie będzie.
Sprzątanie kosztuje za dużo i idzie zbyt wolno.
Właściciel zakładu, firma GPU, ustalił harmonogram prac.
Bechtel nie otrzymałby dodatkowych pieniędzy,
jeśli nie dojdą do konkretnych kamieni milowych.
Im bliżej był dany kamień milowy,
tym większą presję wywierał na nas Bechtel.
Chodziło o miliony dolarów.
Wtedy zatrudniono Larry’ego Kinga.
Wiceprezes był niezadowolony z postępu prac.
Postanowili mnie zatrudnić, bo uznali, że im pomogę.
Nasza współpraca nie zaczęła się dobrze,
bo za bardzo się spieszyli.
Larry pokazał, że jego podejście do pracy to:
„Od razu ma być dobrze”.
Kłopoty zaczęły się wtedy, gdy harmonogram wymusił pracę z suwnicą.
Stała się jedyną rzeczą, na którą mieliśmy zwracać uwagę.
SUWNICA W BUDYNKU REAKTORA DRUGIEGO
Wypadek spowodował stopienie rdzenia.
Na dnie reaktora były stopione pręty paliwowe i szczątki.
Chcieliśmy podnieść głowicę reaktora za pomocą suwnicy,
żeby wszystko stamtąd wyciągnąć.
Ale wypadek
i wypuszczanie radioaktywnych wody i pary
naraził suwnicę na promieniowanie.
Musieliśmy wymienić przewody i założyć nowe hamulce.
Wszystko musiało być idealne,
by zapewnić bezpieczną obsługę.
MAKSYMALNIE 170 TON
Chciałem przejrzeć dokumentację zmian,
które trzeba było wykonać przy suwnicy.
Nic nie znalazłem!
NIE SPRAWDZONO
Kierownik Bechtel nie chciał wydawać pieniędzy.
Chciał to przyspieszyć.
Parks dowiedział się, że Bechtel zrobił szereg prowizorek.
Nie wymienili części na te sprzed wypadku.
Pomyślałem, że to poważna sytuacja.
To nie czas na wygłupy,
szukanie skrótów i inne takie.
Zaraz potem Ed Gischel,
który był kierownikiem inżynierów, powiedział mi:
„Nie możemy uruchomić suwnicy bez testów obciążeniowych”.
Gdy przyszli do mnie obaj, powiedziałem:
„Macie rację. Nie wyrażę zgody na podniesienie kopuły”.
Poszedłem poziom wyżej i zadzwoniłem do wiceprezesa GPU.
Pamiętam, że bardzo się na mnie wściekł,
bo powiedziałem im, że albo wie, co się dzieje,
i nie zwraca na to uwagi,
albo nie wie, co się tam dzieje.
Tak czy siak jest to problem.
Ja, Ed Gischel i Larry King
wiedzieliśmy, że wprowadzono zmiany, ale nie wiedzieliśmy, ile ich było.
Skąd pochodziły materiały?
Kto je weryfikował?
Nic.
Kierownictwo Bechtela mówiło:
„Nie, musimy to załatwić już teraz”.
Organizacje gniją od góry do dołu,
nie od podstaw.
Jeśli kierownictwo nie ustali zasad,
których wszyscy w elektrowni jądrowej mają przestrzegać,
zaczyna drażnić smoka.
A potencjalne konsekwencje dla reaktora…
są cholernie niebezpieczne.
Możesz znaleźć się w sytuacji, z której nie wyjdziesz.
Ponad pół tony
bardzo radioaktywnego paliwa jądrowego
dalej znajduje się w reaktorze na Three Mile Island.
Któryś element suwnicy mógł się zepsuć
podczas podnoszenia kopuły.
Obawialiśmy się, że upuszczona kopuła
może uszkodzić zbiornik reaktora
i spowodować chiński syndrom.
Mogliśmy zakłócić paliwo i doprowadzić je do stanu nadkrytycznego.
To spowodowałoby wyrzut radioaktywnego metalu
albo stopienie dna reaktora.
Gdyby pękł, doszłoby do odsłonięcia rdzenia.
Za naszego życia nie bylibyśmy w stanie wrócić do tego budynku,
bo poziom promieniowania byłby iście potworny.
Doszłoby do ewakuacji wschodniej Pensylwanii.
Być może doszlibyśmy do Waszyngtonu.
W tym czasie
w promieniu 80 km od Three Mile Island żyły dwa miliony ludzi.
Gdyby Bechtel użył suwnicy
zgodnie z ich planem z marca 1983,
ci ludzie nie mieliby szans.
Mogliśmy zabić ich wszystkich.
I tyle.
MARZEC 1983 DWA TYGODNIE PRZED UŻYCIEM SUWNICY
O 4.00 28 marca 1979 roku
zaczął się wypadek w reaktorze drugim
w elektrowni jądrowej Three Mile Island.
Śledczy federalni ustalili,
że od stopienia reaktora dzieliła nas maksymalnie godzina.
Pierwszy etap sprzątania trwał prawie trzy lata,
ale nie przeszliśmy do najgorszej części tych radioaktywnych porządków,
czyli do reaktora.
Społeczność skupiała się na dwóch sprawach.
Zaczynaliśmy radzić sobie z wpływem sprzątania TMI,
ale do tego pierwszy reaktor, który nie był uszkodzony w wypadku,
został wyłączony.
Ludzie bali się ponownego uruchomienia elektrowni.
Reaktor pierwszy wyłączono po wypadku trzy lata temu.
Właściciel, GPU,
poprosił NRC o zgodę na jego ponowne uruchomienie.
W tym momencie
społeczność miała bardzo złe zdanie na temat GPU, Bechtela i Met-Ed.
Lokalne referendum wykazało, że ponad dwie trzecie mieszkańców
są przeciwne uruchomieniu elektrowni.
To było zdanie większości:
„Nie chcemy tej elektrowni”.
Opozycja dołączyła się do protestu.
Nie, nie pójdziemy!
Gdy dowiedziałam się, że chcą uruchomić pierwszy reaktor,
dołączyłam z moją przyjaciółką Paulą
do grupy PANE,
Ludzie Przeciw Energii Jądrowej.
Codziennie żyjemy ze skutkami tego wypadku.
Codzienne wypuszczanie gazów, przechowywanie niebezpiecznych materiałów
i całkowita niekompetencja GPU.
Co niedzielę jeździłam na wyspę.
Stałam przy bramie z tabliczką, protestując przeciwko włączeniu reaktora.
Nie włączajcie!
Po tym, jak staliśmy się aktywni w społeczności,
widziałam rządowe samochody, które spisywały rejestracje aut
należących do ludzi ze spotkań.
NIE CHCĘ ATOMU
Naiwnie spytałam Pauli: „Co oni tu robią?”.
Powiedziałam: „Masz paranoję, jesteśmy tu tylko płotkami”.
Byłam naiwna.
Przestraszyłam się.
Zadzwoniłem do Erica Epsteina z centrali w Middletown.
Spytałam: „Słyszysz to?”.
Odpowiedział: „Tak, jesteśmy na podsłuchu”.
Najważniejsze cały czas były zyski.
Te firmy zrobiłyby wszystko,
byle tylko uruchomić reaktor pierwszy w tej elektrowni.
Nie chciałam narażać dzieci na nic więcej,
nie chciałam, żeby ta elektrownia ruszyła ponownie.
To była siła napędowa nas obu.
Naprawdę chciałam móc…
spojrzeć dzieciom w oczy i powiedzieć im, że zrobiłam, co tylko mogłam,
że naprawdę próbowałam je chronić.
To było dla mnie najważniejsze.
Czy to możliwe, że będziecie mieć mauzoleum warte miliardy?
Mieszkańcy regionu słusznie są sceptyczni wobec tego zakładu.
Udowodnić bezpieczeństwo ponad wszelką wątpliwość muszą ci,
którzy chcą go ponownie uruchomić.
Wcześniej, gdy widziałem, że ktoś wymachuje rękoma,
krzycząc „Nie chcę atomu”,
myślałem, że nie ma pojęcia, jak bezpieczna jest taka elektrownia.
Po tym, co widziałem na Three Mile Island, zacząłem zmieniać zdanie.
Gdy mieszkałem w Middletown, uważałem,
że żyją tam najmilsi ludzie, jakich w życiu spotkałem.
Poznałem Betty Quackenbush i zacząłem się z nią spotykać.
Jej córka w dniu wypadku czekała na autobus,
stojąc w promieniu kilometra od reaktora.
Tak, to ja.
MIESZKANKA MIDDLETOWN
Mama poznała Ricka Parksa, gdy miałam prawie 11 lat.
Zdjęcia Ricka i mojej matki.
Od razu go polubiłam.
Lubiłam jego akcent.
Mówił przez nos. Ciągle powtarzałam: „Mówisz przez nos”.
O Boże. To było tak dawno.
Wszedł w nasze życie
i stworzył rodzinę, o której zawsze marzyłam.
Nikki była dla mnie jak córka, której nigdy nie miałem.
Starałem się być dla niej jak ojciec.
Wiedziałam, że Rick pracował we Three Mile Island.
Zaczęłam wracać do tego,
że od zawsze miałam koszmary.
Nikki mówiła mi o swoich obawach związanych z Three Mile Island.
Raz powiedziała mi,
że już nie martwi się tak bardzo, bo wiedziała, że się nimi zajmę.
Przypominała mi o haśle „Bądź odpowiedzialny”.
Musisz wykazać, że chronisz ludzi.
W tamtym czasie Bechtel upierał się przy użyciu suwnicy.
Ja, Ed Gischel i Larry King
prosiliśmy ich o sprawdzenie wszystkiego, co miało związek z bezpieczeństwem.
Ale nie chcieli tego słuchać.
Larry powiedział:
„Idź do NRC”.
Tak też zrobiłem.
Parks uważał, że ignorują procedury,
że może dojść do eksplozji, że to jest ryzykowne,
że użycie suwnicy jest niebezpieczne.
Przeanalizowałem sprawę i nie zgodziłem się z nim.
Jeśli argumenty nie dają podstaw do działania, to tyle.
Najważniejszy człowiek NRC na miejscu, Lake Barrett, im na to pozwalał.
„Zrobimy to z Bechtelem,
a NRC może sobie wsadzić swoje głupiutkie zasady”.
Nie przystałem na to, co mi proponował.
Mogło mu się to nie podobać, na pewno mówił coś o procedurach.
Nie wchodziłem w tę operę mydlaną
nt. wyższości konkretnych procedur.
Chcieliśmy, żeby mówili swoje,
ale analizowaliśmy ich zarzuty.
Byłem pewny tej suwnicy.
Nie wyeliminujemy ryzyka w pełni,
ale w tym przypadku poziom ryzyka był akceptowalny.
Dlatego się zgodziłem.
Prosiłem go o poufność,
ale Lake Barrett przekazał moje nazwisko do Bechtela.
Zrobił to celowo.
Wcale nie.
To małe miasto, dobrze?
Ludzie wiedzieli, że miał z tym problem.
Czy to tajemnica, że przyszedł do mnie? Raczej nie.
Dobrze?
URZĄD DOZORU JĄDROWEGO
Kierownik z NRC
bawi się z firmą i pozwala im na wszystko, więc jak tu ufać NRC?
Musiałbyś ciągle filmować oba kąciki ust,
żeby wiedzieć, z którego teraz wychodzą kłamstwa.
NRC nadzorujące elektrownie jądrowe to jak lis pilnujący kurnika.
Nie kontrolują branży.
Szli ramię w ramię z Bechtelem.
UWAGA, TEREN SKAŻONY
Potem Bechtel spytał mnie o wykorzystanie suwnicy.
Spytali: „Co może nas martwić? NRC mówi, że wszystko gra.
Zgódź się”.
Odmówiłem wyrażenia zgody.
To oznaczało,
że wstrzymywałem roboty i stałem na drodze ich zarobków.
Zwolnili go.
Tak radzą sobie z dysydentami.
Gischel też był zastraszany.
Chcieli się go pozbyć, jak zauważył problem z suwnicą.
Kazali Edowi Gischelowi
poddać się ocenie psychologicznej.
Warunkiem jego powrotu do pracy
była „pozytywna ocena psychologa”.
Dla mnie to wygląda
jak metody stalinistów, o których czytałem na historii.
MA PODDAĆ SIĘ OCENIE PSYCHOLOGA
Moje dni były policzone.
Następnego dnia rano miałem pojechać do pracy.
Auto nie chciało zapalić.
Spojrzałem na akumulator
i jedna klema była luźna.
Wyciągnąłem skrzynkę z narzędziami spod fotela pasażera
i co tam widzę?
Woreczek marihuany.
Święty Mikołaj istnieje,
ale nigdy na święta nie podrzucił mi do auta zioła.
Zresztą to zły okres.
Wziąłem je do domu i spuściłem w toalecie.
No i, oczywiście,
po drodze na wyspę zostałem zatrzymany.
Nigdy wcześniej nie zostałem przeszukany.
Próbowali mnie wrobić i zwolnić.
Bez możliwości odwołania.
Tego samego dnia straciłem uprawnienia
do działania w sprawie suwnicy
na wniosek kierownictwa Bechtela.
Nie mogłem ich w żaden sposób powstrzymać.
To ja stanowiłem zagrożenie,
bo napisałem do NRC,
że nie rozwiązano tej kwestii bezpieczeństwa.
Kiedy wyszedłem z pracy, byłem przerażony.
Gdy wróciłem do domu, Betty spojrzała na mnie i spytała:
„Co się stało?”.
Powiedziałem, że chyba potrzebuję prawnika,
bo mam kłopoty w pracy.
17 MARCA 1983 PIĘĆ DNI PRZED UŻYCIEM SUWNICY
Pracowałam do późna, gdy zadzwonił telefon.
Odebrałam, mówiąc: „Dobry wieczór, GAP”.
Głos po drugiej stronie powiedział:
„Nie przedstawię się”.
Powiedział o poważnych problemach w elektrowni jądrowej.
Nie chciał zdradzić nazwy, ale potrzebował pomocy.
Projekt odpowiedzialności rządowej, czyli tzw. GAP,
był wtedy wiodącą organizacją reprezentującą informatorów w tej branży.
Przekonałam go, że jeśli sprawa jest tak poważna,
mogę się z nim zobaczyć od razu.
Podał mi nazwę knajpy i powiedział, że będzie siedział przy barze
w czerwonej skórze i z tubą na projekty.
Przedstawiłam się i usiadłam, ale on milczał.
Pomyślałam: „No dobra.
Nie idzie najlepiej”.
Billie była pierwszą osobą z GAP, z którą się skontaktowałem.
Byłem bardzo podejrzliwy,
bo mogła być największą przeciwniczką atomu,
a ja miałem coś, co sponiewierałoby ten przemysł.
Był bardzo zestresowany.
Ale gdy dopił piwo, poszliśmy porozmawiać przy stoliku.
Szybko odkryłem, że ona też jest informatorką.
W moim przypadku szef groził,
że pozbawi mnie prawa do opieki nad dziećmi,
jeśli ujawnię, co zrobił.
Udało mu się i przez rok nie miałam prawa do opieki.
Pomyślałem wtedy: „Tej kobiecie należy się szacunek.
I podziw”.
Postanowiłem zaryzykować.
Rick rozwinął rysunki i zaczął mi tłumaczyć,
co miało zostać skontrolowane,
żeby upewnić się, że suwnica, która przez tyle lat
leżała w radioaktywnym środowisku, dalej działa.
Dokumenty były dowodem na potencjalny problem i na to,
że kierownictwo o wszystkim wiedziało,
ale i tak postanowiło kontynuować.
Patrzysz na coś takiego i myślisz: „Ktoś pójdzie siedzieć”.
Powiedziałem, że kończy nam się czas.
„Jeśli to spieprzymy…
nie będzie drugiej szansy”.
W następnym tygodniu komisarze NRC mieli głosowanie
dotyczące zezwolenia na dalsze prace porządkowe.
Mieliśmy pięć dni.
Chciałam go przekonać,
że rozmowa ze mną nie wystarczy.
Życie nie jest przesadnie przyjemne, gdy dajesz o sobie znać ludziom,
których działania krytykujesz.
Ludzie będą chcieli cię dopaść, bo poczują się zranieni.
Miał uzasadnione obawy.
Nie był przekonany,
czy powinien kontynuować.
Przynajmniej połowa ludzi z tej branży, których reprezentowałam,
w pewnym momencie zeznania powiedziała: „Nie chcę być kolejną Karen Silkwood”.
NIECH SPOCZYWA W POKOJU
W roku 1974 Karen Silkwood była 28-letnią aktywistką związkową.
Pracowała jako technik w elektrowni Kerr-McGee w Cimarron.
Karen Silkwood pracowała w ośrodku jądrowym w Oklahomie
i zgłaszała problemy z kwestiami bezpieczeństwa pracowników.
Silkwood zginęła w wypadku na tej drodze,
jadąc na spotkanie z reporterem New York Timesa.
Martwiła się nadmiernym promieniowaniem.
Gdy jechała na spotkanie z dziennikarzem,
na którym miała przedstawić dowody,
zginęła w wypadku samochodowym.
Uczestniczyło w nim jedno auto.
Karen Silkwood została skażona plutonem.
We krwi znaleziono ślady promieniowania.
Wg jej zwolenników auto zostało zepchnięte z drogi,
a dokumenty zniknęły.
To daje do myślenia.
Bez względu na okoliczności jej śmierć napędziła temat,
który wciąż budzi kontrowersje w kraju:
bezpieczeństwo elektrowni jądrowych.
Wiele osób było zastraszanych
przez przeróżne zakłady w całym kraju.
Możesz stracić życie.
Sprawa Karen Silkwood dalej toczyła się w sądzie,
to dalej była głośna dyskusja.
Duch śmierci Karen Silkwood
stworzył kulturę strachu.
18 MARCA 1983 CZTERY DNI PRZED UŻYCIEM SUWNICY
Spotkanie z Billie mi się rozmywa.
Ale uspokoiła mnie na tyle, że byłem gotów porozmawiać
z Tomem Devine’em, dyrektorem działu prawnego GAP.
W GAP pracowaliśmy
przy około 8000 spraw informatorów.
Rick był wyjątkowy, bo tu stawka była o wiele wyższa.
Nigdy wcześniej nie pracowałem przy pilniejszej sprawie.
Bechtel planował podnieść kopułę pięć dni po moim spotkaniu z Rickiem.
Gdyby kopuła spadła w złym miejscu,
mogłaby spowodować stopienie rdzenia,
które zniszczyłoby Filadelfię, Nowy Jork i Waszyngton.
Wschodnie wybrzeże USA mogło przestać nadawać się do życia.
Stoimy u progu apokalipsy.
Zaczęliśmy pisać oświadczenie i pracowaliśmy nad nim przez cały weekend.
Bez przerwy.
Skończyliśmy oświadczenie dla Urzędu Dozoru Jądrowego.
Ale Rick nie miał pewności, co go teraz czeka.
Tom powiedział:
„Powinieneś rozważyć upublicznienie tych informacji”.
To byłby gwóźdź do trumny przemysłu jądrowego.
Ironia losu.
Rick naprawdę wierzył w energię jądrową.
Napędzała go lojalność wobec technologii.
Ujawnienie tych danych oznaczało dożywotni wilczy bilet w branży.
Tak reagują organizacje na informatorów.
Są zagrożeniem i trzeba ich zniszczyć.
Bechtel i General Public Utilities chcieliby go uciszyć za wszelką cenę.
Zastanawiałem się, dlaczego to zrobiłem.
Czy warto jest poświęcać karierę? Warto to upubliczniać?
Bardzo się martwiłem.
Próbowałem wyjaśnić Betty, co się działo w pracy
oraz to, że chcę iść do mediów.
To była bardzo napięta i trudna dyskusja,
bo Betty się bała.
Chciała, żebym odszedł i to zostawił.
Ale nie byłem w stanie jej wytłumaczyć,
jak poważna jest ta sytuacja.
Czułam napięcie,
ale nigdy nie powiedzieli,
o co tak naprawdę chodziło.
Czuliśmy się bezpiecznie
i mieliśmy rodzinę, której wszyscy pragnęliśmy.
Gdy…
Gdy wszystko zaczęło się zmieniać, zmieniła się też rodzina i nasza relacja.
Kochałem ją. Nie chciałem jej stracić.
Kochałem też dzieciaki.
Pojechałem po synów,
wróciłem do domu i wchodząc do mieszkania,
zauważyłem, że drzwi były uchylone.
Były otwarte.
Wiedziałem, że ktoś był w moim mieszkaniu.
Dlatego kazałem chłopcom czekać na dole z sąsiadką.
Chciałem dojść do mojego pokoju, bo tam trzymałem broń.
Szedłem korytarzem w kierunku łazienek,
pokoi synów i mojej sypialni.
Kopnąłem drzwi, żeby zobaczyć, kto jest w środku.
Wiedziałem już, że mieszkanie jest puste.
Nikogo tam nie było.
Nic nie zginęło.
Telewizor i wieża stały na swoich miejscach.
Ale przeszukali szafę, w której trzymałem papiery.
To było oczywiste,
że interesowała ich tylko dokumentacja.
Gdybym zostawił tam papiery,
które wziąłem do Waszyngtonu do Toma,
nie mógłbym niczego udowodnić.
Rozmawiałem z sąsiadką z dołu.
Potwierdziła, że słyszała kogoś poprzedniej nocy,
gdy nie było nas w domu.
Byłem przerażony, bałem się o życie mojej rodziny,
bo ktoś włamał się do mojego domu.
Uznałem, że to wiadomość.
„Twoi synowi są bezbronni, dorwiemy cię przez nich”.
Dokładnie tak to odebrałem.
I stałem się ich dożywotnim wrogiem.
Nikt nie będzie groził moim synom.
To krok za daleko.
Zabiłbym dla nich.
Bez wahania.
Wiedziałem, że chcą krwi i nie zamierzają przestać.
Wtedy postanowiłem, że nie ujdzie im to na sucho.
Nie wiedziałem, co jeszcze mogę zrobić.
Chciałem powiedzieć światu o tym wszystkim,
zanim oni to zrobią.
Poszedłem do mediów.
Napisy: Jędrzej Kogut