WEBVTT

00:19.770 --> 00:21.897
POPRZEDNIO…

00:21.981 --> 00:25.901
Król nie jest sobą.
Ledwo go poznaję.

00:25.985 --> 00:27.611
Samuelu!

00:27.695 --> 00:30.489
Niektórzy czczą innych bogów.

00:30.573 --> 00:32.032
Musisz mi pomóc.

00:32.116 --> 00:34.410
Ta pieśń jest piękna.

00:34.493 --> 00:36.537
Może kiedyś napiszę pieśń dla ciebie.

00:36.620 --> 00:39.790
- Trzeba kogoś śledzić.
- Czyimi śladami mam podążać?

00:39.874 --> 00:40.708
Samuela.

00:40.791 --> 00:45.045
- Dawidzie, namaszczony przez Pana.
- Namaszczony? Na kogo?

00:45.129 --> 00:46.797
Króla Izraela.

01:16.660 --> 01:17.703
Hej!

01:26.504 --> 01:27.713
Co to za miejsce?

01:33.677 --> 01:34.720
Hej!

01:51.529 --> 01:52.446
Co widziałem?

01:56.033 --> 01:57.284
Coś mi się stało…

01:58.619 --> 01:59.870
gdy wylałeś na mnie olej.

02:01.205 --> 02:02.081
Zobaczyłem coś,

02:03.207 --> 02:04.166
byłem gdzieś.

02:07.127 --> 02:08.295
Duch.

02:09.255 --> 02:11.090
Jest teraz w tobie.

02:11.173 --> 02:15.511
Tak jak wcześniej był w Abrahamie,
Izaaku, Jakubie i Mojżeszu.

02:17.054 --> 02:18.347
Nie rozumiem.

02:18.430 --> 02:21.809
Nie musisz rozumieć, by poczuć jego moc.

02:22.309 --> 02:25.980
Wybacz, ale Izrael już ma króla.

02:26.730 --> 02:27.565
Dobrego.

02:27.648 --> 02:30.568
- Może chciałeś wybrać…
- Nie ja cię wybrałem.

02:31.402 --> 02:34.405
Próbowałem przekonać HaSzema, że to błąd.

02:36.574 --> 02:40.327
Bóg widzi nie tylko, kim jesteś.

02:41.579 --> 02:43.664
Widzi też, kim się staniesz.

02:44.748 --> 02:45.749
Widzi…

02:49.086 --> 02:50.212
Co się stało?

02:51.213 --> 02:52.089
Dawidzie…

02:54.008 --> 02:57.261
czuję w tobie wielką moc.

02:57.344 --> 02:59.221
Wielkie możliwości.

02:59.305 --> 03:03.601
Zapał, który promieniuje
na wszystkie strony.

03:03.684 --> 03:09.398
To będzie twoje błogosławieństwo
i twoja klątwa.

03:10.441 --> 03:11.817
To właśnie widzę.

03:14.778 --> 03:16.530
Zostań z nami.

03:17.531 --> 03:19.617
Nie mogą mnie tu zobaczyć.

03:19.700 --> 03:20.993
Nie chcę cię narażać.

03:21.076 --> 03:22.536
Pozwól mi iść z tobą.

03:23.287 --> 03:25.289
Wtedy naraziłbym siebie.

03:25.873 --> 03:26.790
Dlaczego?

03:26.874 --> 03:31.337
Kiedy Saul się o tym dowie,
będzie chciał nas zabić.

03:35.257 --> 03:36.258
Dawidzie,

03:37.259 --> 03:39.178
niedługo wrócę.

03:39.261 --> 03:42.139
Z odpowiedziami, miejmy nadzieję.

03:49.480 --> 03:50.314
Dobrze.

03:55.945 --> 03:57.738
- Samuel oszalał.
- A jeśli nie?

03:57.821 --> 03:59.907
- Oszalał.
- A może nie?

03:59.990 --> 04:01.742
- Chłopcy.
- Głosi słowo HaSzema.

04:01.825 --> 04:02.826
Dość!

04:05.579 --> 04:08.749
Wszystko, co mówi, spełnia się.

04:10.292 --> 04:13.879
Każde słowo, które padło z jego ust,
odkąd byłem dzieckiem.

04:13.963 --> 04:16.006
Więc Bóg chce, byśmy zginęli?

04:16.507 --> 04:19.468
- Nie znam zamiarów Boga.
- Ojcze, wiem, że go szanujesz.

04:19.969 --> 04:22.930
Prowadził nas przed królami,
ale wszyscy się starzeją.

04:23.013 --> 04:23.889
Wszyscy zawodzą.

04:23.973 --> 04:25.849
To nie jest zwykły człowiek.

04:25.933 --> 04:27.685
Jest prorokiem Najwyższego.

04:27.768 --> 04:28.978
Jest niebezpieczny.

04:29.061 --> 04:32.606
- Nikt nie może wiedzieć, że tu był.
- Ktoś widział go w wiosce.

04:32.690 --> 04:34.650
Pójdę do starszyzny.

04:35.442 --> 04:36.819
- Muszę…
- Nie.

04:36.902 --> 04:37.820
Nie możesz.

04:37.903 --> 04:40.364
Eliabie, to mój dom.

04:41.323 --> 04:42.950
Ja decyduję, jak go chronić.

04:43.033 --> 04:44.576
Posłuchaj, ojcze!

04:47.413 --> 04:49.415
Zabijałem ludzi z błahszego powodu.

04:49.498 --> 04:50.624
Ty też, Abinadabie.

04:51.417 --> 04:52.835
Tak chcemy umrzeć?

04:53.419 --> 04:54.294
Jako zdrajcy?

04:58.841 --> 05:02.344
Czy twoja lojalność wobec króla

05:03.053 --> 05:06.432
przewyższa lojalność wobec jedynego Boga?

05:07.725 --> 05:09.226
Lub rodu twego ojca?

05:10.144 --> 05:10.978
Nie.

05:11.437 --> 05:12.479
Nie przewyższa.

05:13.480 --> 05:14.606
I w tym rzecz.

05:16.608 --> 05:17.443
Ojcze,

05:17.526 --> 05:18.736
bracia,

05:20.529 --> 05:23.407
nikt nie może o tym wiedzieć.

05:26.702 --> 05:27.953
Co zrobimy z Dawidem?

05:57.649 --> 05:58.525
Kim jesteś?

06:02.321 --> 06:03.322
Kim…

06:08.535 --> 06:09.369
Gdzie jestem?

06:11.205 --> 06:12.623
- Obudź się!
- Co?

06:14.625 --> 06:15.584
Czego chcesz?

06:16.794 --> 06:19.213
Rodzina podjęła decyzję i…

06:20.255 --> 06:21.757
mam ci ją przekazać.

06:24.134 --> 06:25.844
Wygnacie mnie do Filistei.

06:25.928 --> 06:29.098
Nie, sprzedamy cię do Egiptu.

06:29.181 --> 06:30.891
Będziesz zabawiać stare kobiety.

06:30.974 --> 06:33.477
Dostaniemy za ciebie dobrą cenę.

06:35.687 --> 06:38.732
Najgorsze jest to,
że naprawdę to rozważaliście.

06:46.490 --> 06:49.743
Mam chronić rodzinę
i zapewnić jej ocalenie.

06:50.744 --> 06:51.578
Wiem.

06:52.746 --> 06:54.373
Musisz tu pozostać.

06:55.207 --> 06:56.458
Na jakiś czas.

06:58.168 --> 06:59.503
Zrób to dla mnie.

07:00.420 --> 07:01.547
Proszę, bracie.

07:05.342 --> 07:06.218
Dziękuję.

07:07.803 --> 07:08.846
Za co?

07:10.139 --> 07:11.390
Nazwałeś mnie bratem.

07:20.941 --> 07:21.984
Jeśli jednak…

07:23.527 --> 07:26.155
Eliabie, jeśli Bóg chciał…

07:26.238 --> 07:27.114
Nie.

07:27.739 --> 07:28.699
Nie chciał.

07:29.449 --> 07:30.367
A Samuel?

07:30.450 --> 07:31.618
Jego czas przeminął.

07:31.702 --> 07:35.080
- Tego nie wiesz.
- Nigdy nie wspomnisz, co się wydarzyło.

07:36.415 --> 07:38.000
Samuela tu nie było.

07:38.083 --> 07:39.126
Przecież był.

07:39.209 --> 07:41.962
Jeśli to się wyda, król każe cię zabić.

07:42.462 --> 07:44.256
I nas też. Tego chcesz?

07:47.926 --> 07:48.927
Żołnierze.

07:52.014 --> 07:52.848
I Joab.

07:53.515 --> 07:54.349
Zostań tu.

08:07.821 --> 08:09.323
Rozkazy rodu Saula.

08:13.452 --> 08:14.453
Kuzynie.

08:15.120 --> 08:15.954
O co chodzi?

08:17.039 --> 08:18.207
To wezwanie.

08:18.749 --> 08:20.959
Z królewską pieczęcią.

08:21.043 --> 08:22.461
Przygotujmy się.

08:22.544 --> 08:23.378
Nie.

08:24.338 --> 08:25.380
Nie dla was.

08:26.048 --> 08:27.007
Słucham?

08:29.009 --> 08:29.843
Dla Dawida.

08:38.518 --> 08:43.857
DOM DAWIDA

08:59.748 --> 09:01.667
Powiedziałem, że chcę być sam.

09:03.210 --> 09:04.127
Wiele godzin temu.

09:05.587 --> 09:06.546
To ja, ojcze.

09:08.674 --> 09:09.633
Pozwól mi zostać.

09:10.634 --> 09:11.843
Król nie może być sam.

09:12.427 --> 09:14.596
Król zawsze jest sam.

09:16.390 --> 09:17.224
Cóż…

09:18.433 --> 09:21.103
Jak mogę ci ulżyć?

09:23.313 --> 09:25.190
Przestań gniewać matkę.

09:28.944 --> 09:30.112
Prosisz o zbyt wiele.

09:35.701 --> 09:37.077
A gdybyś odpoczął?

09:37.953 --> 09:39.121
Jeden dzień ze mną.

09:39.955 --> 09:41.373
Niedaleko jest tawerna.

09:42.165 --> 09:45.210
Wino, kobiety i…

09:49.715 --> 09:52.384
Mam znieważyć twoją matkę?

09:52.467 --> 09:53.343
Nie.

09:53.427 --> 09:55.971
Ale mógłbyś nacieszyć oczy.

09:56.346 --> 09:57.389
Iszbaalu.

10:03.979 --> 10:04.855
Ojcze.

10:06.982 --> 10:08.442
Rozmyślałem o Gibei.

10:10.902 --> 10:13.697
Co uczyniłoby to miasto wielką stolicą?

10:13.780 --> 10:15.657
Ostatnio mnie to dręczy.

10:16.325 --> 10:17.159
Mów.

10:20.203 --> 10:22.706
Miasto musi być czymś więcej niż twierdzą.

10:22.789 --> 10:24.708
Powinno przyciągać ludzi.

10:25.208 --> 10:28.295
Zbudujmy wielkie amfiteatry.

10:28.378 --> 10:31.381
Sprowadźmy artystów i widowiska z Egiptu

10:31.465 --> 10:32.466
i nie tylko.

10:33.300 --> 10:34.176
Zabaw ludzi…

10:35.177 --> 10:36.720
a będą cię za to kochać.

10:37.471 --> 10:38.305
Co więcej,

10:40.182 --> 10:42.100
to skupi całą ich uwagę.

10:47.481 --> 10:49.358
Mądry pomysł.

10:52.402 --> 10:53.737
Myślałem, że…

10:56.239 --> 10:57.699
mógłbym się tym zająć.

10:58.283 --> 10:59.534
Mieć jakiś cel.

10:59.618 --> 11:04.122
Iszbaalu, przywództwo nie jest ci pisane.

11:10.921 --> 11:11.755
A gdybym…

11:14.257 --> 11:17.135
Gdybym urodził się
dziesięć miesięcy wcześniej…

11:18.720 --> 11:19.554
może by było?

11:20.222 --> 11:23.517
Nie chodzi o to, kiedy się urodziłeś.

11:23.600 --> 11:25.394
Tylko o to, kim jesteś.

11:26.103 --> 11:28.146
Kim jestem dla ciebie?

11:28.647 --> 11:30.565
Z czasem odnajdziesz swój cel.

11:30.649 --> 11:33.068
Na razie zostaw mnie w spokoju.

11:33.151 --> 11:35.904
Ojcze, to moja szansa.

11:35.987 --> 11:36.822
Choć raz…

11:51.378 --> 11:52.712
Niech żyje król.

12:10.689 --> 12:12.315
- Czekaj!
- Dość już czekałem.

12:12.399 --> 12:14.151
Jahirze, zaczekaj.

12:14.234 --> 12:15.068
Zwolnij.

12:15.152 --> 12:16.570
Co jest tak pilne?

12:18.572 --> 12:19.406
Jahir,

12:20.699 --> 12:22.617
starszy plemienia Dana.

12:23.201 --> 12:24.494
Musimy porozmawiać.

12:25.287 --> 12:26.288
Na osobności.

12:26.371 --> 12:27.914
Saulu, czemu mi odmawiasz?

12:27.998 --> 12:30.292
Odstąp, zwracasz się do króla.

12:30.375 --> 12:31.543
Nie odstąpię.

12:31.626 --> 12:33.628
Znaj swoje miejsce, Abnerze.

12:33.712 --> 12:36.548
Ród Saula mnie zdradził!

12:36.631 --> 12:37.466
Abner,

12:38.300 --> 12:39.384
nic się nie stało.

12:41.136 --> 12:41.970
Mów.

12:42.929 --> 12:44.181
Jak cię zdradziliśmy?

12:44.681 --> 12:49.519
Wasza Wysokość, Bóg obdarzył mą rodzinę
tylko jedną piękną córką,

12:50.312 --> 12:51.313
Diną.

12:51.980 --> 12:55.233
Byłaby cenną partią godną możnego męża.

12:56.526 --> 12:58.153
Ale to już niemożliwe.

12:59.738 --> 13:03.033
- Co to ma wspólnego z nami?
- Twój brat ją zhańbił!

13:05.327 --> 13:06.786
Skąd pewność, że to on?

13:06.870 --> 13:07.746
Nie kłamię.

13:08.246 --> 13:09.456
Córka przysięgła!

13:14.044 --> 13:14.878
Saulu?

13:21.343 --> 13:22.344
Co to ma być?

13:22.427 --> 13:23.428
Dokąd idziesz?

13:24.262 --> 13:25.096
Co to ma być?

13:25.722 --> 13:27.766
Żądam, byś został!

13:27.849 --> 13:28.850
Żądasz?

13:31.353 --> 13:34.689
- Za kogo się uważasz?
- Bracie, nie wtrącaj się.

13:35.273 --> 13:39.361
- Jednak to zrobię.
- Zhańbiłeś moją córkę i mój dom.

13:40.487 --> 13:41.696
Która to twoja córka?

13:41.780 --> 13:45.325
Ta z garbem czy zezowata?

13:45.408 --> 13:46.326
Iszbaalu.

13:46.826 --> 13:47.953
Przeproś natychmiast.

13:49.412 --> 13:50.789
Przykro mi. Naprawdę.

13:50.872 --> 13:52.666
Że twoja córka ma zeza.

13:52.749 --> 13:53.583
Ale…

13:55.877 --> 13:57.420
Skalałeś córkę tego człowieka?

13:58.421 --> 14:00.006
No… Możliwe.

14:00.090 --> 14:05.929
Twój brat musi poślubić moją córkę
i połączyć nasze rody.

14:06.012 --> 14:08.890
Nie poślubię pokalanej kobiety.

14:08.974 --> 14:10.100
Jak śmiesz?

14:10.183 --> 14:12.269
Żądam zadośćuczynienia.

14:13.103 --> 14:14.479
Dopóki to się nie stanie,

14:14.563 --> 14:18.275
Danici wypowiadają lojalność
wobec waszego rodu.

14:18.358 --> 14:19.859
- Porozmawiajmy.
- Nie.

14:19.943 --> 14:22.153
- Ułatwię ci to.
- Iszbaalu!

14:22.237 --> 14:25.198
Nasze rody nigdy się nie złączą,
Jahirze z Danitów.

14:25.282 --> 14:26.783
Zamilcz, Iszbaalu.

14:26.866 --> 14:28.827
Przywołuję prawo Mojżesza.

14:29.828 --> 14:30.745
Jest zapisane.

14:31.246 --> 14:32.163
Umiesz czytać?

14:32.622 --> 14:36.334
Musisz się z nią ożenić
albo zostaniesz ukamienowany.

14:36.918 --> 14:39.879
Kto mówi o śmierci w mym pałacu?

14:42.048 --> 14:42.882
Gdzie jest król?

14:43.925 --> 14:44.884
Posłał mnie.

14:46.011 --> 14:47.971
Będę mówić tylko z władcą.

14:48.763 --> 14:50.265
Mam dość władzy.

14:51.808 --> 14:55.729
Żądasz ukamienowania mego syna
na mocy prawa Mojżesza.

14:56.229 --> 14:57.731
Wszyscy mu podlegamy.

14:59.274 --> 15:00.150
Nawet król.

15:00.233 --> 15:01.067
To prawda.

15:01.151 --> 15:03.236
Prawo Mojżesza mówi,

15:03.320 --> 15:07.324
że twoja córka ma być ukamienowana
razem z moim synem.

15:08.950 --> 15:10.368
Tego się domagasz?

15:15.624 --> 15:16.833
Nie znasz prawa?

15:21.546 --> 15:22.881
Pomówię z królem.

15:24.466 --> 15:26.635
Wróć jutro, a to rozstrzygniemy.

15:53.870 --> 15:55.747
To wezwanie jest bezpodstawne.

15:56.373 --> 15:58.458
- Król wziął już dość!
- Przestań.

15:58.541 --> 15:59.417
Zajmę się tym.

16:05.882 --> 16:06.716
O co chodzi?

16:07.676 --> 16:08.677
Nie powiedział.

16:08.760 --> 16:10.303
Joabie, to mój brat.

16:10.387 --> 16:12.806
- Coś wiesz.
- Nie kwestionuję rozkazów.

16:12.889 --> 16:13.723
Wykonuję je.

16:14.307 --> 16:17.435
Wobec rodziny też, zapamiętaj to.

16:34.703 --> 16:35.537
Kuzynie.

16:54.764 --> 16:55.724
Dla ciebie.

16:57.350 --> 16:59.018
Nie boję się już lwa.

16:59.519 --> 17:01.104
Ty też się nie bój.

17:04.774 --> 17:07.444
Awo, pilnuj moich owiec.

17:23.668 --> 17:25.420
Nie musimy się żegnać.

17:26.129 --> 17:27.297
Do zobaczenia.

17:27.922 --> 17:28.757
Wkrótce.

17:36.306 --> 17:37.140
Eliabie.

17:41.478 --> 17:43.188
Zapasy na drogę.

17:47.025 --> 17:47.942
Rób, co musisz.

17:49.360 --> 17:51.738
Chroń jego i ten dom.

18:39.285 --> 18:40.620
Jaki ruch teraz wykona?

18:41.204 --> 18:42.163
Jaki?

18:42.247 --> 18:43.248
Bądź cicho.

18:44.999 --> 18:45.917
Dobrze.

18:46.000 --> 18:47.001
Twoja kolej.

18:49.796 --> 18:52.048
Jak myślisz, co ci zrobią?

18:54.425 --> 18:56.344
Nic. Jestem księciem.

18:56.427 --> 18:59.430
Są prawa, których musisz przestrzegać.

19:00.765 --> 19:01.891
No tak.

19:01.975 --> 19:05.728
Dadzą mu trochę bydła, by odkupić

19:06.312 --> 19:07.188
jego lojalność.

19:07.272 --> 19:09.023
Wszystko pójdzie w zapomnienie.

19:12.402 --> 19:13.778
Byłam u matki.

19:14.362 --> 19:15.321
Była wzburzona.

19:16.906 --> 19:18.283
Na pewno mi wybaczy.

19:19.492 --> 19:20.451
Jak zawsze.

19:21.995 --> 19:22.912
Tak nie wolno.

19:22.996 --> 19:23.997
- Czemu?
- Zasady.

19:24.831 --> 19:26.457
Musisz go ruszyć.

19:29.085 --> 19:30.211
Muszę?

19:30.295 --> 19:31.504
- Tak.
- Ja…

19:32.130 --> 19:35.216
Mirab, ja nic nie muszę.

19:44.809 --> 19:45.643
Twój ruch.

19:47.979 --> 19:49.480
Na co czekasz?

19:50.565 --> 19:51.441
Znam ją.

19:52.442 --> 19:54.027
Znam Dinę.

19:55.111 --> 19:56.863
I jej ojca.

19:56.946 --> 19:58.531
Upokorzyłeś go.

19:59.198 --> 20:02.076
Jeśli nie zemści się na tobie, na nas,

20:02.952 --> 20:04.746
to odbije sobie na niej.

20:06.372 --> 20:08.124
Do czego zmierzasz?

20:08.958 --> 20:09.876
O czym mówisz?

20:11.920 --> 20:13.755
O konsekwencjach.

20:14.464 --> 20:16.007
Ludzie cierpią.

20:16.090 --> 20:17.675
Próbuję ci pomóc.

20:17.759 --> 20:20.470
Dziękuję, że mnie oświeciłaś.

20:20.553 --> 20:22.680
- Chciałam…
- Dziękuję, rozumiem.

20:22.764 --> 20:24.140
- Już wiem.
- Wcale nie…

20:24.223 --> 20:26.267
- Pouczasz mnie?
- Wybacz.

20:26.351 --> 20:29.270
Nie wiem, czemu to powiedziałam. Grajmy.

20:29.354 --> 20:30.188
Grajmy dalej.

20:30.271 --> 20:31.105
Moja kolej.

20:34.776 --> 20:36.861
Graj sobie dalej, jeśli chcesz.

20:36.945 --> 20:38.613
Znajdź Mikal. Z nią się baw.

21:14.899 --> 21:15.733
Co?

21:18.236 --> 21:19.696
Popełniłem błąd.

21:19.779 --> 21:21.406
To takie straszne?

21:21.906 --> 21:23.866
- Przecież nie zabiłem sługi.
- Dość.

21:23.950 --> 21:27.203
- Czemu hańbisz nasz ród?
- Jasne, o „tamtym” nie mówmy.

21:27.704 --> 21:30.206
Jakby się nie stało.
Ja jestem czarną owcą.

21:30.289 --> 21:32.959
Na własne życzenie.

21:33.042 --> 21:34.043
Kłapiesz ozorem.

21:34.127 --> 21:35.795
Wciąż pakujesz się w kłopoty.

21:35.878 --> 21:37.672
Zamilcz w tej chwili.

21:37.755 --> 21:39.465
Mam sporo do powiedzenia.

21:46.472 --> 21:48.391
Pytałeś, kim dla mnie jesteś.

21:50.309 --> 21:53.980
Prawda jest taka, że od chwili narodzin

21:54.522 --> 21:56.816
jesteś moim przekleństwem!

22:09.787 --> 22:10.621
Zostawcie nas.

22:31.976 --> 22:33.644
Jako mały chłopiec lubiłeś

22:34.228 --> 22:36.064
obserwować kozy, pamiętasz?

22:38.941 --> 22:39.776
Tak.

22:43.613 --> 22:46.949
Pewnego razu
niebo było wyjątkowo niebieskie.

22:48.993 --> 22:50.495
Zapytałeś,

22:51.746 --> 22:53.456
czy można w nim pływać.

22:59.629 --> 23:02.590
Skakaliśmy razem, udając, że pływamy.

23:04.467 --> 23:05.301
Podskoczyłeś…

23:07.386 --> 23:08.971
za wysoko, upadłeś…

23:10.139 --> 23:11.390
i obtarłeś kolano.

23:15.603 --> 23:17.939
Pocałowałam je i obiecałam, że się zagoi.

23:19.023 --> 23:21.150
Leżeliśmy na łące i patrzyliśmy…

23:23.694 --> 23:25.863
na chmury o ciekawych kształtach.

23:36.124 --> 23:37.875
Pamiętasz, co mi powiedziałeś?

23:40.086 --> 23:41.796
Że kochasz mnie najbardziej.

23:45.508 --> 23:48.719
Wieczorem musiałam obmyć ci ranę.

23:49.303 --> 23:51.889
To bolało, więc płakałeś.

23:52.473 --> 23:54.684
Uspakajałam cię. Ale ty powiedziałeś…

23:57.645 --> 23:59.105
że mnie nienawidzisz.

24:03.317 --> 24:06.904
Tamtej nocy też płakałam.

24:09.031 --> 24:10.116
Byłem dzieckiem.

24:11.701 --> 24:12.535
Wybacz mi.

24:13.119 --> 24:14.245
Nie.

24:17.331 --> 24:18.166
Ty wybacz.

24:22.253 --> 24:24.839
Bo znowu muszę oczyścić ranę.

24:39.604 --> 24:40.438
Jahirze.

24:41.189 --> 24:43.232
Starszy plemienia Dana.

24:45.735 --> 24:47.862
Ja także powołuję się na prawo Mojżesza.

24:49.488 --> 24:54.577
Skazuję mego syna
na wygnanie do miasta Endor.

24:55.745 --> 24:56.871
Do Endoru?

24:56.954 --> 24:57.997
Nie!

24:58.080 --> 25:00.082
Matko, postradałaś zmysły?

25:00.166 --> 25:02.043
To miejsce dla bandytów i wyrzutków.

25:02.126 --> 25:04.086
- Nie możesz!
- „Wyznaczcie sobie

25:04.170 --> 25:08.049
miasta ucieczki, o których
mówiłem wam przez Mojżesza.

25:08.132 --> 25:10.843
Będą one dla was schronieniem
przed mścicielem.

25:10.927 --> 25:13.387
Takie jest prawo i je wybieram”.

25:13.471 --> 25:14.680
- Proszę.
- Straż.

25:14.764 --> 25:16.474
Nie, matko. Proszę!

25:16.557 --> 25:19.060
To zapobiegnie
rozlewowi krwi naszych rodów.

25:19.644 --> 25:21.062
Nie!

25:21.646 --> 25:22.980
Gdy wejdzie do miasta,

25:23.648 --> 25:25.983
nie może wrócić, nie spłaciwszy długu.

25:26.067 --> 25:26.984
Wiem.

25:27.068 --> 25:29.487
Wiesz, czym był ten pałac,
nim ojciec go zajął?

25:29.570 --> 25:30.696
Więzieniem!

25:31.113 --> 25:33.324
Myślisz, że wystarczy powiesić gobeliny

25:33.449 --> 25:35.034
na ścianach, by to ukryć?

25:35.117 --> 25:36.244
Nigdy nie był domem!

25:37.078 --> 25:38.412
Z radością odejdę!

25:45.253 --> 25:47.672
Nie.

25:49.173 --> 25:50.925
Matko, musi być inny sposób.

25:51.008 --> 25:51.968
Zrób coś.

25:52.051 --> 25:52.885
Proszę!

25:53.427 --> 25:54.303
Matko!

25:54.804 --> 25:55.972
Nie!

25:59.183 --> 26:00.017
Iszbaalu!

26:01.352 --> 26:02.478
- Mirab!
- Iszbaalu!

26:03.145 --> 26:03.980
Szybciej!

26:05.064 --> 26:05.940
Isz!

26:08.609 --> 26:10.194
Zaczekaj!

26:10.278 --> 26:11.153
Chwila!

26:13.656 --> 26:14.907
Przykro mi, siostro.

26:14.991 --> 26:15.866
Miałaś rację.

26:16.534 --> 26:18.077
Wrócisz, prawda?

26:19.161 --> 26:20.288
Nie wiem.

26:20.871 --> 26:22.623
Jak to nie wiesz?

26:25.960 --> 26:27.712
Obyś znalazła szczęście.

26:29.338 --> 26:30.423
Zdechnij w rowie!

26:41.434 --> 26:42.393
Też będę tęsknić.

26:47.315 --> 26:49.442
Już dobrze.

26:49.525 --> 26:51.527
- Przykro mi.
- Bądź silna.

26:52.069 --> 26:52.987
Dbaj o matkę.

26:53.988 --> 26:55.114
Do zobaczenia!

26:55.197 --> 26:56.240
Iszbaalu.

26:56.324 --> 26:57.450
Jeszcze się zobaczymy.

27:12.214 --> 27:13.049
Silasie!

27:25.728 --> 27:26.562
Silasie.

27:49.460 --> 27:51.295
ZDRAJCA

27:52.463 --> 27:53.297
Hila.

27:57.385 --> 27:58.344
Hila!

29:07.496 --> 29:10.332
Nie będziesz potrzebny, Eliabie.
Idź do koszar.

29:10.416 --> 29:11.250
Joabie…

29:14.420 --> 29:16.547
Nie sprzeciwiaj się dowódcy.

29:17.131 --> 29:19.800
Nie chcę, ale nie zostawię brata.

29:20.384 --> 29:22.219
Muszę to wyjaśnić.

29:27.099 --> 29:27.933
Joabie.

29:33.856 --> 29:34.690
Chodźmy.

30:02.510 --> 30:03.677
Pokłoń się królowej.

30:09.433 --> 30:10.267
Jak cię zwą?

30:11.477 --> 30:15.648
- Dawidzie.
- Pani, jeśli mogę…

30:17.483 --> 30:18.651
Co on tu robi?

30:19.610 --> 30:20.444
To twój brat?

30:24.907 --> 30:27.034
Zyskałeś sobie reputację.

30:29.828 --> 30:31.664
Chcę usłyszeć, jak grasz.

30:33.624 --> 30:34.625
Mam zagrać?

30:38.504 --> 30:39.713
To wszystko.

30:40.464 --> 30:41.632
Dajcie mu nowe szaty.

30:43.175 --> 30:44.009
Zostań.

30:44.927 --> 30:45.803
Kazała iść.

30:58.816 --> 31:00.568
Kiedy mój mąż był na wojnie,

31:02.611 --> 31:06.615
w czasie snu ukąsił go wąż.

31:09.076 --> 31:10.661
Uzdrowiciele mówią,

31:11.870 --> 31:14.081
że jad wywołał nietypową chorobę,

31:14.164 --> 31:19.628
w której objawy
dotyczą bardziej umysłu niż ciała.

31:25.092 --> 31:28.262
Moja przyjaciółka, mądra kobieta,

31:28.762 --> 31:31.098
miała wizję lwa.

31:32.099 --> 31:36.353
Przypomniała mi, że w Egipcie lew Bes

31:37.730 --> 31:39.064
jest bogiem muzyki.

31:41.900 --> 31:44.862
Wybacz, królowo, ale nie służę
innym bogom prócz HaSzema.

31:46.238 --> 31:47.072
No tak.

31:49.408 --> 31:50.868
Tak, tak.

31:51.452 --> 31:53.704
Ale możemy się uczyć od innych.

31:55.247 --> 31:58.334
Prawdę można znaleźć w wielu miejscach.

32:11.430 --> 32:12.931
Pamiętaj,

32:13.766 --> 32:17.561
że choroba mojego męża
nie może wyjść poza te mury.

32:18.228 --> 32:20.981
Inaczej narazisz na szwank
prywatność króla.

32:22.066 --> 32:25.611
A cena za to jest…

32:27.905 --> 32:28.989
wysoka.

32:30.824 --> 32:35.579
Ja z pewnością nie jestem powodem do obaw.

32:39.416 --> 32:40.250
To dobrze.

32:46.840 --> 32:47.925
Wynoś się!

32:48.008 --> 32:48.842
Przestań!

32:50.803 --> 32:51.762
Twoja kolej.

32:54.973 --> 32:58.936
Podatek, który proponuję,
pozwoliłby na nowe projekty.

32:59.978 --> 33:02.856
Moglibyśmy szybciej rozwinąć stolicę.

33:02.940 --> 33:04.441
Nawet mnie nie spytałaś.

33:04.525 --> 33:06.985
Zdecydowałaś sama i go wygnałaś!

33:07.069 --> 33:08.946
Wolałbyś, by go ukamienowano?

33:09.446 --> 33:13.867
- Graj.
- Ten Jahir groził mnie i mojej rodzinie!

33:13.951 --> 33:15.744
- Gdybym tam był…
- Nie było cię!

33:15.828 --> 33:18.997
Zetnę głowę każdemu,
kto spróbuje odebrać mi tron!

33:19.081 --> 33:20.165
Każdemu!

33:21.083 --> 33:23.001
Pomówimy o tym z Abnerem.

33:23.085 --> 33:23.919
Nie!

33:27.256 --> 33:29.174
- Nie będę błagać o pieniądze!
- Graj.

33:30.050 --> 33:31.719
Właśnie tak to zabrzmiało.

33:36.682 --> 33:37.516
W porządku?

33:37.599 --> 33:39.101
Przepraszam.

33:39.601 --> 33:41.353
Spójrz na mnie.

33:41.437 --> 33:43.147
Możesz patrzeć mi w oczy.

33:45.107 --> 33:46.442
Weź głęboki wdech.

33:46.525 --> 33:48.527
Zrobię to z tobą.

33:54.908 --> 33:58.078
Nie pamiętasz,
ale słyszałam, jak grałeś na weselu.

33:58.829 --> 34:00.247
To było piękne.

34:00.831 --> 34:02.958
Poprosiłam królową, by cię sprowadziła.

34:03.041 --> 34:05.669
Zagraj tak jak wtedy.

34:05.753 --> 34:06.587
Wybrałaś mnie?

34:08.213 --> 34:09.047
Tak.

34:10.340 --> 34:12.050
Nigdy nie grałem w takim miejscu.

34:12.885 --> 34:14.178
Nie wiem, dla kogo grać.

34:14.678 --> 34:17.765
Zagraj dla mnie.

34:35.199 --> 34:36.283
Graj, Dawidzie.

35:00.766 --> 35:05.354
Będę Cię wywyższał, Panie

35:06.146 --> 35:10.567
Ty podniosłeś mnie na duchu

35:12.277 --> 35:16.198
Nie pozwoliłeś moim wrogom

35:16.281 --> 35:20.744
Radować się mą niedolą

35:20.828 --> 35:27.292
O Panie

35:29.711 --> 35:36.718
Wołałem do Ciebie

35:38.929 --> 35:45.602
O Panie

35:47.563 --> 35:54.361
A ty mnie uleczyłeś

36:10.210 --> 36:11.587
Kazała, bym na nią patrzył.

36:11.670 --> 36:13.255
- Patrzyłem.
- Nie wątpię.

36:13.338 --> 36:15.632
Powiedziała, że mnie wybrała.

36:15.716 --> 36:18.719
A ja zaśpiewałem. Wszystkim się podobało.

36:18.802 --> 36:21.096
- Patrzyła mi prosto w oczy.
- Dawidzie.

36:21.179 --> 36:23.432
To było niesamowite.

36:23.515 --> 36:25.225
Jest taka piękna.

36:25.309 --> 36:27.227
- Dawidzie.
- To moja komnata?

36:27.311 --> 36:28.562
- Dostanę ją?
- Dość!

36:29.313 --> 36:30.480
Szczęście, że żyjesz.

36:31.231 --> 36:33.442
Ale nie zwracaj na siebie uwagi.

36:34.234 --> 36:35.068
Zobacz.

36:36.194 --> 36:37.613
Widać całe miasto.

36:38.155 --> 36:41.241
Nigdy więcej nie rozmawiaj z księżniczką.

36:41.325 --> 36:42.284
Rozumiesz?

36:42.367 --> 36:43.368
Ona zaczęła rozmowę.

36:43.702 --> 36:45.913
- Tylko rozmawialiśmy.
- Samson też

36:45.996 --> 36:48.916
tylko „rozmawiał” z Dalilą,
gdy kolumny go zmiażdżyły.

36:48.999 --> 36:50.208
Dalila była Filistynką.

36:50.709 --> 36:52.920
A Mikal jest córką króla!

36:53.003 --> 36:56.214
Nie może poznać prawdy o tobie!

36:58.467 --> 36:59.468
Wiem.

37:05.015 --> 37:07.017
Zabiorę cię stąd jak najszybciej.

37:07.100 --> 37:09.269
Do tego czasu nie wychodź nigdzie.

37:09.353 --> 37:11.063
Nie pokazuj się.

37:11.855 --> 37:13.357
Mówię poważnie.

37:22.908 --> 37:23.742
Zostań tu.

37:30.874 --> 37:32.542
Królowo, muszę zapytać…

37:35.045 --> 37:36.213
Ten chłopak.

37:37.506 --> 37:38.423
Grajek.

37:43.220 --> 37:44.179
Co z nim?

37:44.763 --> 37:48.433
Jego dusza jest… ciekawa.

37:57.025 --> 37:57.859
W jaki sposób?

37:59.736 --> 38:01.279
Nosi nie tylko światłość.

38:04.950 --> 38:08.870
Wyczułam też… mrok.

38:13.709 --> 38:15.168
Ma dar.

38:16.253 --> 38:19.381
Jeśli to pomoże królowi, przyda się.

38:21.842 --> 38:23.677
To tylko grajek.

39:39.836 --> 39:40.796
Piękne.

39:40.879 --> 39:42.089
Co ty tu robisz?

39:42.672 --> 39:43.507
Księżniczko!

39:44.091 --> 39:45.842
Nie możesz tu być.

39:45.926 --> 39:47.260
To święte miejsce.

39:47.761 --> 39:49.054
Wybacz, księżniczko.

39:49.137 --> 39:50.263
Pójdę.

39:50.847 --> 39:51.681
Nie.

39:52.682 --> 39:53.892
Zostań.

39:53.975 --> 39:55.936
Powiedziałeś, że tu jest pięknie.

39:57.270 --> 39:58.105
Dlaczego?

39:58.688 --> 40:00.440
Pokój wypełniony słowami Boga.

40:01.399 --> 40:05.028
Ojciec mi o tym opowiadał, ale…

40:06.613 --> 40:08.782
Zawsze marzyłem,
by zobaczyć takie miejsce.

40:09.407 --> 40:10.700
Kochasz słowa.

40:10.784 --> 40:11.618
Jestem poetą.

40:11.701 --> 40:12.911
Żyję dla nich…

40:16.039 --> 40:18.458
Ludzie umierają,
ale ich słowa żyją wiecznie.

40:19.459 --> 40:20.418
To piękne.

40:22.879 --> 40:24.131
Księżniczko, to…

40:27.342 --> 40:28.844
Mam wezwać straże?

40:30.303 --> 40:31.429
Nie.

40:33.140 --> 40:35.225
Pozwolę mu zostać.

40:37.018 --> 40:38.687
Nie wpuszczaj nikogo.

40:50.824 --> 40:54.119
Czy twoje plemię nie recytuje Pisma?

40:54.619 --> 40:56.496
Podczas świąt w Tabernakulum?

40:59.875 --> 41:03.044
Mogą, ale nie wolno mi w tym uczestniczyć.

41:04.713 --> 41:05.755
Dlaczego?

41:07.174 --> 41:08.341
Co czytasz?

41:12.554 --> 41:13.388
Proszę.

41:13.930 --> 41:15.182
Sam zobacz.

41:20.645 --> 41:21.855
Przeczytasz mi?

41:23.231 --> 41:24.065
Ty…

41:25.192 --> 41:26.193
Nie umiesz…

41:26.276 --> 41:29.446
Mój ojciec umie czytać, ale…

41:30.572 --> 41:32.449
nigdy mnie nie nauczył.

41:35.744 --> 41:36.620
Dobrze.

41:37.579 --> 41:39.623
Przeczytam ci fragment.

41:40.332 --> 41:42.000
To pieśń Mojżesza.

41:42.083 --> 41:43.293
Ludzie to śpiewali?

41:44.169 --> 41:45.712
Pięćset lat temu.

41:46.296 --> 41:50.175
Zawsze się zastanawiałam,
jak by to brzmiało z muzyką.

41:54.763 --> 41:58.225
„Uważajcie, niebiosa, na to, co powiem.

41:59.309 --> 42:02.020
Słów moich ust słuchaj, ziemio".

42:05.815 --> 42:06.650
Piękne.

42:07.275 --> 42:08.109
To poezja.

42:11.154 --> 42:11.988
Posłuchaj.

42:13.448 --> 42:16.201
„Gdyż głosić chcę imię Pana.

42:18.536 --> 42:22.123
Uznajcie wielkość Boga naszego.

42:23.625 --> 42:24.960
On Skała,

42:25.627 --> 42:27.337
dzieło Jego doskonałe.

42:28.797 --> 42:30.465
Bo drogi Jego są słuszne.

42:32.509 --> 42:35.303
On Bogiem wiernym, a nie zwodniczym.

42:36.471 --> 42:38.765
On sprawiedliwy i prawy".

42:44.562 --> 42:50.527
Słuchajcie niebiosa

42:51.319 --> 42:55.907
Przemówię

42:56.700 --> 43:03.373
Niech ziemia usłyszy

43:03.456 --> 43:08.169
Słowa z mych ust

43:08.253 --> 43:13.633
Niech moja nauka spadnie jak deszcz

43:13.717 --> 43:20.223
Moje słowa spływają jak rosa

43:20.307 --> 43:25.979
Jak letni deszcz na miękką trawę

43:26.062 --> 43:32.610
Jak krople na zioła

43:32.694 --> 43:39.451
Będę głosił imię Pana

43:39.534 --> 43:46.541
Sławił wielkość Boga

43:49.336 --> 43:50.795
Czy to pieśń Mojżesza?

43:51.296 --> 43:52.297
Tak.

43:54.591 --> 43:55.592
Piękna.

43:57.510 --> 43:58.762
Zawsze ją lubiłem.

44:24.162 --> 44:25.663
To nie ta komnata.

44:26.581 --> 44:27.415
Chodź ze mną.

44:42.680 --> 44:44.307
Wezwałeś nas?

44:48.478 --> 44:49.646
Prosiłem o ciebie.

44:50.188 --> 44:51.648
Eliabowi można ufać.

44:51.731 --> 44:52.565
To moja krew.

44:53.191 --> 44:56.069
Czasem brat zwraca się przeciw bratu.

45:01.574 --> 45:02.409
Zostawcie nas.

45:08.206 --> 45:10.375
Dowiedziałem się czegoś.

45:11.334 --> 45:13.086
Pojawił się nowy plan

45:13.670 --> 45:16.589
odebrania władzy Saulowi przez uzurpatora.

45:17.924 --> 45:20.260
Sądzę, że stoi za tym plemię Judy.

45:22.512 --> 45:25.765
Musimy go udaremnić za wszelką cenę.

45:37.277 --> 45:38.403
Lordzie dowódco.

45:42.157 --> 45:43.658
Eliabie, to zaszczyt.

45:44.617 --> 45:45.994
Zostaliśmy wybrani.

45:46.077 --> 45:47.245
Do zabijania swoich?

45:47.912 --> 45:49.789
Z powodu nieznanego zagrożenia?

45:49.873 --> 45:51.374
Poręczyłem za twoją lojalność.

45:51.875 --> 45:53.710
Czyżbym popełnił błąd?

45:54.544 --> 45:55.420
Nie.

45:56.212 --> 45:59.299
Doszły mnie słuchy,
że Samuel odwiedził nasze ziemie.

46:00.175 --> 46:01.593
Jeśli coś usłyszysz,

46:02.218 --> 46:03.386
powiesz mi o tym?

46:05.180 --> 46:06.014
Tak.

46:08.600 --> 46:10.101
Joabie, Eliabie,

46:11.060 --> 46:13.146
zaatakowano kolejną wioskę na granicy.

46:13.229 --> 46:14.564
Musimy wyruszać.

46:15.356 --> 46:16.649
Tak, mój książę.

46:17.650 --> 46:18.860
Pójdę po rzeczy.

46:27.577 --> 46:28.912
Dawidzie, musimy…

46:46.012 --> 46:46.971
Dokąd idziemy?

47:00.151 --> 47:00.985
Dobrze.

47:13.748 --> 47:14.582
Chodź.

47:24.217 --> 47:26.427
Każdy zasługuje na to, by umieć czytać.

47:29.472 --> 47:30.682
Chodź.

47:41.901 --> 47:42.819
Są stare?

47:43.653 --> 47:46.155
Niektóre mają setki lat.

47:47.156 --> 47:51.619
Naszym zadaniem jest
przepisanie ich z gliny i skóry

47:51.703 --> 47:53.454
na najświetniejsze

47:54.163 --> 47:57.041
egipskie pergaminy,
by przetrwały na wieki.

47:59.502 --> 48:00.670
Myślisz, że pisząc je,

48:01.170 --> 48:05.675
wiedzieli, że będziemy czytać
ich słowa wiele lat później?

48:06.175 --> 48:09.846
Wierzę, że napisali je dla naszego dobra.

48:10.430 --> 48:11.264
Tak.

48:13.224 --> 48:14.142
Co cię trapi?

48:16.269 --> 48:17.353
Nic takiego.

48:19.480 --> 48:20.356
Powiedz mi.

48:26.696 --> 48:28.406
Mój ojciec to wspaniały król.

48:29.866 --> 48:30.950
Ale…

48:31.034 --> 48:32.577
Przykro widzieć go takiego.

48:33.911 --> 48:35.413
Gdy traci rozum…

48:35.496 --> 48:36.581
Nie oszalał.

48:37.373 --> 48:38.791
Nie mów tak.

48:39.542 --> 48:41.669
Wybacz, twój ojciec to wielki człowiek

48:41.753 --> 48:43.671
i ma szczęście, że jesteś jego córką.

48:44.839 --> 48:47.425
Nie. Nie rozumiesz.

48:49.677 --> 48:51.763
Zastanawiam się, Dawidzie…

48:51.846 --> 48:54.390
Boję się, że nasza rodzina jest przeklęta.

48:55.516 --> 48:56.517
Przeklęta?

48:57.018 --> 48:58.728
Bóg namaścił twego ojca.

48:58.811 --> 48:59.979
Tak myślałam.

49:01.314 --> 49:05.360
Ale mam przeczucie,
że prorok nas porzucił.

49:06.944 --> 49:08.655
Zastanawiam się, czy Bóg też.

49:08.738 --> 49:09.572
Nie.

49:10.156 --> 49:10.990
Nie porzucił.

49:11.908 --> 49:12.992
Czuję jego obecność.

49:13.534 --> 49:15.703
W tych ścianach, w słowach.

49:17.163 --> 49:18.331
Ja też to czuję.

49:18.414 --> 49:19.248
Ale…

49:20.208 --> 49:23.795
równie mocno czuję mrok.

49:26.130 --> 49:27.340
I to mnie przeraża.

49:30.635 --> 49:31.761
Gdy umarła mi mama…

49:36.849 --> 49:37.684
Ja też…

49:38.685 --> 49:39.894
bałem się.

49:41.688 --> 49:42.772
Byłem taki samotny.

49:44.357 --> 49:45.775
Nie widziałem w tym sensu.

49:49.112 --> 49:50.113
Ale…

49:50.780 --> 49:53.449
tajemnica jest częścią poznania Boga.

49:54.242 --> 49:56.160
A pieśni o żałobie i śmierci

49:57.245 --> 49:58.287
oddają Mu cześć.

50:01.207 --> 50:03.292
Pocieszę króla swoją muzyką

50:04.585 --> 50:06.713
i mam nadzieję, że ciebie też.

50:09.090 --> 50:10.383
Zasługujesz na to.

50:20.810 --> 50:22.562
Cieszę się, że tu jesteś.

50:25.732 --> 50:27.525
Przykro mi z powodu twej matki.

50:32.572 --> 50:33.823
Też się cieszę.

50:39.996 --> 50:41.372
Zobacz…

50:44.709 --> 50:45.877
Zrobiłam to dla ciebie.

50:47.587 --> 50:49.630
To twoja pierwsza lekcja.

50:49.714 --> 50:50.548
Proszę.

50:53.676 --> 50:54.510
Dziękuję.

50:59.807 --> 51:01.058
Co tu jest napisane?

51:06.022 --> 51:07.106
Spójrz.

51:12.069 --> 51:12.904
„Dawid”.

51:13.905 --> 51:14.947
To znaczy „Dawid”.

51:46.854 --> 51:47.688
Hila!

51:55.571 --> 51:56.823
Samuelu.

51:59.492 --> 52:00.493
Kochany.

52:01.410 --> 52:02.662
Co się dzieje?

52:02.745 --> 52:03.996
Bałem się o ciebie.

52:05.581 --> 52:06.999
Zamordowano Silasa.

52:09.418 --> 52:10.419
Kto to zrobił?

52:10.503 --> 52:11.337
Saul.

52:12.672 --> 52:14.507
Boję się, że przyjdą po nas.

52:15.675 --> 52:16.509
Musimy…

52:17.009 --> 52:18.803
Musimy stąd odejść.

52:18.886 --> 52:20.763
Spakuj rzeczy.

52:21.180 --> 52:22.014
Dobrze.

52:23.140 --> 52:24.559
Tylko te niezbędne.

52:24.642 --> 52:25.476
Już!

53:09.145 --> 53:10.062
Czemu stoimy?

53:14.025 --> 53:15.318
Ej, co jest?

53:19.697 --> 53:20.615
Straże!

53:34.170 --> 53:35.004
Straże!

53:58.402 --> 53:59.320
Straże!

54:49.996 --> 54:53.374
Iszbaal, książę Izraela.

54:54.291 --> 54:55.126
To ty, prawda?

54:56.210 --> 54:57.044
Tak.

54:59.964 --> 55:00.798
Dobrze.

55:12.476 --> 55:13.310
Idziesz?

57:04.880 --> 57:06.882
Napisy: Grzegorz Niksiński

57:06.966 --> 57:08.968
Nadzór kreatywny nad tłumaczeniem
Zofia Jaworowska
później?
