PUBLIC PROSECUTOR'S OFFICE OF THE FEDERAL DISTRICT
No'ng 2020, 3,748 na babae ang pinatay sa Mexico.
Sa mga 'yon, 2,801 ang intensiyonal na homicides,
tapos 947 ang femicides.
Bilang babae,
sa lugar kung saan naghahanap tayo ng hustisya laban sa karahasan,
dapat magkaisa tayong lahat.
Ibig sabihin, dapat alam natin na kailangan natin ang isa't isa.
Itinalaga si Sayuri Herrera
bilang head ng Prosecutor's Office for the Investigation of Femicides
sa Office of the Prosecutor General sa Lungsod ng Mexico.
Inanunsiyo ng piskal ang kanyang pagkakatalaga sa social media.
Isang abogadong may background sa pakikibaka sa lipunan, sa aktibismo,
hindi tipikal na profile.
Siyempre, nakakatakot maglakas-loob at maging prosecutor.
Pero naisip ko din, "Kailangang may gumawa nito."
Ang pagtalaga kay Sayuri Herrera Román, Master of Laws,
ay naglalayong bumuo ng bagong modelo
sa pagtugon sa mga krimen laban sa mga kababaihan
at para wakasan ang kawalan ng pananagutan.
Di naman kailangang ako. Kahit sino, pwede.
Pero pakiramdam ko, kailangan kong gawin.
Kaya tanungin natin ang mga sarili natin,
kung may crime categorization, mga protocol,
at mga prosecutor office tayo,
bakit normal ang kawalan ng pananagutan?
DEPARTMENT OF JUSTICE LUNGSOD NG MEXICO
THE PROSECUTOR
LUNGSOD NG MEXICO
Dito 'yong mga naunang dumating. Lakad na, dito.
Pasok po.
PROSECUTOR'S OFFICE FOR THE INVESTIGATION OF FEMICIDES
Mga lalaki ang gumagawa ng femicides.
Kadalasan, kakilala sila ng biktima,
may koneksiyon sa kanila.
Kaya maaagapan ang ganitong krimen,
mako-control, at mapupuksa,
kasi alam natin kung saan nanggagaling.
PROSECUTOR NG FEMICIDE SA LUNGSOD NG MEXICO
Bawat unit, may sariling police investigation unit
na humahawak sa lahat ng marahas na pagkamatay sa siyudad.
Magandang umaga, Femicide Prosecutor's Office.
Ano'ng ibig sabihin ng "marahas na pagkamatay"?
Pag merong injury,
dapat naming i-rule out ang apat na klase ng sanhi,
mga natural na sanhi,
mga aksidente,
pagpapakamatay,
o 'yong klase na may kinalaman sa 'min, mga krimen.
Kaya 24 oras kaming on call
para sa anumang may kinalaman sa ganitong mga isyu.
Hindi paulit-ulit o nakakabagot ang ginagawa sa duty.
Ibig kong sabihin, sa trabahong 'to…
Hindi mo alam ang aasahan kapag on call ka.
Avenida Principal
saka Gloria Marín.
Komunidad ng Ampliacion Emiliano Zapata,
Iztapalapa, Mexico City.
Lahat, meron kami, tangkang pagpatay, karahasan, mga injury.
-Putok ng baril, suicide. -Suicide.
Nabubulok na mga katawan.
Delikado talaga pag nasa duty. Totoo 'yon.
Natagpuan siyang nakabalot sa kumot.
Puti at asul na kumot
na may itim na patayo saka pahalang na stripes.
Pag inaabisuhan kami na may krimen,
bini-verify ng mga pulis ang nangyari
para makapagpadala kami ng mga ekspertong imbestigador
na kukuha ng ebidensiya sa pinangyarihan.
Oo, maraming ginagawa.
Oo, masyado mong nae-expose ang sarili mo
kasi lumalabas ka pag may tumatawag kahit alas-tres ng umaga pa 'yan.
Saka kadalasan, mahirap hanapin ang lugar.
Delikadong mga lugar 'yon. Minsan, walang signal ang cellphone.
Maruruming lugar, alam mo 'yon?
Tambak ang mga basura, mga ipis, mga surot, lahat ng klase ng bagay.
Kahapon, no'ng binuksan ko ang tindahan, nakita ko 'yong…
Laging puno ng basura d'yan, kaya di ko naisip na may tao.
Sa mga prosecutor office na pinili ko, 'yong Homicide, Femicide, o Kidnapping.
Silang tatlong 'yong goal ko, tapos na-assign ako sa Femicide.
Naaalala ko no'n, tumataas na ang femicides,
pero di pa gano'n karami.
No'ng nagsisimula pa lang ako, may isa o dalawa kada shift.
Hindi pa gano'n karami.
Ang prosecutor ang responsable sa pag-iimbestiga
at paglilinaw ng mga insidente ng karahasan laban sa mga indibidwal
para magkaroon sila ng pagkakataong mabigyan ng hustisya.
Merong 591? Sa aling files?
-Sa parteng 'yon ng files… -Saka ano'ng…
Ang prosecutor ang namamahala
sa isang team ng mga espesyalista,
na binubuo ng mga public prosecutor, mga ekspertong lalaki at babae,
at mga imbestigador para gawin ang trabahong 'to.
Wala akong karanasan dito. Di pa ako nagiging public prosecutor.
Dati akong aktibista,
kaya mahirap kasi may stigma na hindi ka mapagkakatiwalaan.
Ang sinasabi nila sa 'kin, "Non-institutional 'yang si Sayuri."
Sa unang araw ko bilang prosecutor, nagbitiw ang lahat ng public prosecutor.
Lahat sila.
Ayaw na nila dito.
At ayaw nila akong makatrabaho.
Nahusgahan na nila ang pagkatao ko.
Kaya tayo nagwewelga ngayon.
Dahil dito, 83 araw na tayong nagwewelga.
Dahil dito, patuloy nating ipinaglalaban
at iginigiit ang isang demokratiko, libre, at tanyag na UNAM.
Kaya ipinaglaban natin ang puwestong 'to. Pakiusap sa mga awtoridad, magkasundo…
May mga nakilala ako sa Prosecutor's Office na sinabi sa 'king,
"Galing ka sa klase ng '99!"
Na para bang ang sinasabi, "Isa ka sa mga pasaway na nagwelga."
WELGA NG MGA ESTUDYANTE SA UNAM
Naranasan ko 'yong matinding panggigipit noon
dahil pinagmukha kaming mga kriminal kasi mga estudyante kami ng UNAM
na nagpoprotesta at humihingi
ng access sa libre at pampublikong edukasyon.
Kinalaban nila ang lahat ng estudyanteng
sumuporta sa welga no'ng 1999.
Ilang faculty ang nagwelga ngayong araw?
Welga!
Maraming beses!
Welga!
Galing ako sa kilusang 'yon.
Di ako nagpaalam sa pamilya ko na sasali ako sa welga.
Ang iniisip ko no'n, 'yon ang tamang gawin.
Ipagtanggol ang public university namin laban sa pagpapataw ng mga bayarin
kasi magsasaka ang tatay ko, pati na ang nanay ko.
At wala kaming pambayad sa university.
-Magbayad! -Wag taasan ang bayarin.
Ginawa ko ang lahat ng kailangang gawin para makapag-enroll sa law school.
Nagdesisyon akong maging abogada bago pa magsimula 'yong welga.
Naisip ko, "Gusto kong magtrabaho sa law firm para ipaglaban ang mga tao."
'Yong nangyari sa welga saka kung paano 'yon natapos…
lalo na kung paano natapos.
'Yong pagpasok ng mga pulis sa campus…
Sobrang nadismaya ako, sa lahat,
sa mga institusyon, sa gobyerno.
May warrant para arestuhin ako.
Pinahirapan ako.
Mga walang-kuwentang aso! Mamatay na kayo!
-Gago ka! Tanga! -Tama na!
'Tang ina n'yo!
Matapos ang siyam na buwan at labimpitong araw ng pagwewelga,
mapayapang nabawi ang mga pasilidad.
Bumagsak ang mga kilalang lider ng General Strike Council.
Ito si Alejandro Echavarría, alyas "El Mosh."
At Mario Flavio Benítez Chavez,
na may malapit na koneksiyon sa Zapatista Army of National Liberation.
No'ng napag-usapan namin ang pagbabago ng university,
ang iniisip namin, 'yong mga nabasa namin
sa mga Zapatistang lalaki at babae.
Binago ng kilusang Zapatista ang lahat.
Binago din ako no'n.
Nasa main campus ako no'ng bumisita si Subcomandante Marcos.
Magandang hapon, National Autonomous University of Mexico.
EZLN!
Napuno kami ng pag-asa dahil sa pangyayaring ‘yon.
Sobrang nakaka-excite silang marinig.
Sa lahat ng estudyante ng university, lalaki at babae,
hinihiling namin sa inyo na wag kayong titigil sa pagyuko,
wag kayong titigil sa paghahanap ng kinabukasang,
gaya nito, magiging kolektibo o wala talaga.
Naka-frame 'yon sa pader ko
para di ko makalimutan kung saan ako nabibilang, saan ako galing.
Mula sa pagiging magsasaka, naging trabahador ang tatay ko.
Naisip niya, "Mabibigyan ko ng tahanan ang pamilya ko."
Pero, sa kasamaang-palad, na-scam ang tatay ko.
Kaya nauwi siya sa kulungan, nakulong.
At galit na galit siya pag ikinukuwento niya 'to sa 'yo.
Nakalaya siya dahil sa abogada niya.
At no'ng nakalabas siya,
ang sinabi niya sa 'kin, proud na proud siya sa abogada niya.
Tapos naisip ko, "Gusto ko ding maging abogado."
Nakahawak na ako ng mga kaso ng mga pinakulong nang labag sa batas.
Pangulong Enrique Peña Nieto,
ang tanong namin sa 'yo,
kailan maibabalik ang katawan ni Julio Cesar sa pamilya niya?
Pinatay n'yo siya. Ibalik n'yo siya.
Apatnapu't dalawa, apatnapu't tatlo, hustisya!
Nakahawak na ako ng mga kaso ng extralegal na pagpatay.
Nakahawak na ako ng mga kaso ng torture.
Ang ginagawa nila, binubuksan nila ang imbestigasyon
ng mga krimen maliban sa torture.
Nakahawak na ako
ng mga taong sinampahan ng kaso at maling inakusahan ng kidnapping.
Naga-apply kami para sa muling pagsasama ng pamilya.
Naging abogado ng mga babaeng biktima ng sexual violence.
Nagtatrabaho ako sa Fray Francisco de Vitoria Human Rights Center.
Tapos, nangyari 'yong femicide ni Lesvy sa main campus ng UNAM.
Ang babaeng natagpuan kahapon na nakabitay gamit ang kordon ng payphone
sa main campus ng UNAM ay si Lesvy, 22 taong gulang.
Hindi pa matukoy kung siya ay pinaslang o nagpakamatay
sapagkat wala itong bakas ng trauma.
Ang nakapagtataka,
natagpuan siyang may kordon ng payphone…
'Yon ang unang kaso ng femicide na hinawakan ko.
Ang dalagang kinakatawan namin ay si Lesvy Berlín Rivera Osorio,
22 taong gulang.
Idineklara 'yong suicide ng prosecutor's office,
tapos naging biktima na naman si Lesvy
dahil sa mga inilabas nilang tweet.
At kinailangan ko na namang harapin ang mga awtoridad ng university.
Tapos may kilos-protesta din no'n,
pero iba 'yon sa nakita natin dati
kasi 'yong karapatan naming mabuhay ang hinihingi nila do'n.
Sobrang galing ng imbestigasyon namin.
Ipinakita namin 'yong forensic architecture report.
Ipinakita namin 'yong report ng muling pagsasaayos ng mga pangyayari.
Tapos ang naging ruling nila, kaso ng femicide nga 'yon.
Tayong mga babae lang,
mula sa umpisa, ang nagsabi sa mga awtoridad
at mga lingkod-bayan na femicide 'to, hindi suicide.
At napatunayan 'yon ngayong araw.
Ngayong araw, lumabas na ang katotohanan. Ngayong araw…
No'ng umalis kami sa hearing,
nando'n 'yong mga nanay ng ibang biktima.
Sobrang na-excite ang mga nanay at ang sinasabi nila,
"Kailan makakakuha ng hustisya ang anak ko?"
"Kailan namin makukuha ang hustisya?"
Pero umaasa din sila na pwedeng mabigyan ng hustisya,
ang itinatanong nila, "Kailan ko makukuha ang hustisya?"
Siyempre, natuwa ako.
Pero no'ng nakita ko ang mga nanay na 'yon na may gano'ng pag-asa,
humihingi ng hustisya…
Naisip ko, "Hindi pa kami tapos."
Pag nakakuha ka ng hustisya para sa isa, parang nakuha mo na din para sa lahat.
At gano'n din ang pakiramdam pag may injustice na nangyari sa isa.
Saka ang mga babae, mga nanay, at mga estudyanteng babae
ang namuwersa sa estado na aminin ang krisis
at magtatag ng Femicide Prosecutor's Office.
Ngayon, pakinggan na natin
si Ernestina Godoy Ramos,
ang General Prosecutor sa Lungsod ng Mexico.
Bilang mga awtoridad, matagal bago namin naintindihan
na ang karahasang naranasan ng mga katawan ng kababaihan
ay makakaapekto sa ating lahat.
Ngayon, gusto naming magtatag
ng isang espesyal na opisina ng piskal na eksklusibong nakatuon
sa pag-iimbestiga ng mga kasong femicide.
Ang magiging misyon ng opisina na ito ng piskal…
Pakiramdam ko no'n, dapat hindi 'to bureaucratic appointment.
Hindi 'to tungkol sa kung sino ang kilala namin,
sino'ng pwede, at iba pa,
dapat bukas 'to.
Kaya nagdesisyon kaming isapubliko ang application process.
Magandang umaga po, Counselor.
Ito ang pangalawang parte sa recruitment process
para sa head ng Femicide Prosecutor's Office.
Para sa 'kin po, dapat nakasentro ang pag-alalay
sa katotohanang ang pinaka-importanteng tao
ay ang biktima ng paglabag sa karapatan…
Para sa 'kin, ang pinakamagandang interview,
sa simula pa lang,
at no'ng nire-review ang documentation, 'yong kay Sayuri.
Hindi ko siya kilala nang personal.
Alam kong may mga social work siya bilang sibilyan.
Kaya kinausap namin siya.
Di ko naisip na magiging prosecutor ako.
No'ng in-appoint ako ng Attorney General bilang femicide prosecutor,
tinawagan niya ako, nasa main campus ako ng UNAM no'n.
At naaalala ko, huminga ako nang malalim no'n
kasi bigla kong naramdaman na magbabago na 'yong takbo ng buhay ko.
Kung ibabaling natin ang tingin natin sa itaas,
sa kapangyarihan,
dalawa lang ang pagpipilian natin d'yan, lumaban nang mag-isa
o mahulog sa patibong
na nagsasabing mababago lang mula sa loob ang mga bagay.
Ilan na ba sa mga makakaliwa ang nahulog sa patibong na 'to?
Iniisip nilang, pag naging lingkod-bayan sila,
may magagawa sila para mabago ang mga bagay.
Kabaligtaran ang nangyayari.
Binabago sila ng kapangyarihan,
binabago ang mga dating aktibista
at nagiging pawang mga burukrata ng kapangyarihan.
Siguradong-sigurado ako na itong gagawin ko,
hindi 'to masusolusyonan ng isang tao lang.
Pero kailangan nito ng taong may kumpiyansa
at taglay ang lahat ng kinakailangang kakayahan.
At hindi lang 'yon, dapat umaasa at naninindigan
na kaya nating mabago ang sitwasyon natin ngayon.
Nagtatrabaho ako sa Prosecutor's Office
kasi naniniwala akong pwedeng magbago ang mga bagay.
Pero mangyari man o hindi ang pagbabagong 'yon,
naniniwala ako na may mga kaso at mga biktima
kaming matutulungan dito at ngayon.
At hindi dapat natin kalimutan
kung bakit tayo andito at kung ano 'yong hinahanap natin.
Andito ako para mag-imbestiga ng femicides.
Wala ako dito para sa posisyon o para maging prosecutor.
Magandang umaga, Femicide Prosecutor's Office.
Sa kaso ni Joana Esmeralda,
'yong asawa niya…
sumuko, pumunta sa istasyon ng pulis sa distrito ng GAM,
at sinabing, "Pinatay ko ang asawa ko."
Ikinuwento niya kung pa'no niya ginawa.
Kaya inutusan kaming…
IMBESTIGADOR
…hanapin 'yong mga labi.
Dito, ito 'yong bangin. Ito 'yong lugar.
Dito, sabi niya, sinubukan niyang ihagis ang katawan.
PUMUNTA SA PINANGYARIHAN NG KRIMEN
Ang sabi ng suspek, chinop-chop niya ang biktima,
pumunta siya sa kanal,
tapos do'n itinapon ang mga kamay at paa ng asawa niya.
HABANG SINISIGAW NA ITINAPON NIYA ANG MGA LABI
Betsy, kailan matatapos ang detention period ng detainee?
3:45…
hanggang 6:45?
-Ililipat ba natin siya ng 11:00? -Salamat, boss.
Pinayagan nila ang Femicide Prosecutor's Office
na mag-intervene sa pinangyarihan, malapit sa Río de los Remedios Avenue.
KOMUNIDAD NG TICOMÁN
Dito kami ipinanganak.
Dito lumaki ang ate ko, dito nag-aral, dito na siya mula pagkabata.
Dito sa lugar na 'to nangyari ang lahat.
Sobrang delikado sa lugar na 'to. Tingin ko, red-light district 'to.
Talamak ang krimen.
Delikado na talaga ngayon.
Siya 'yong dahilan kung bakit buo ang pamilya namin.
Dahil panganay siya, parang pangalawang nanay na namin siya.
KAPATID NI JOANA ESMERALDA
Pag birthday namin, kunwari,
magbibihis siya bilang clown tapos sasabihan kami ng mga joke.
Para kaming mga unang anak niya.
Pagkatapos, nagkapamilya na din siya.
Ako ang kumuha n'yan. Mga huling picture niya kasama si Lola.
Sobrang mapagmahal ang mama ko.
Para sa 'kin, si Mama ang buong mundo ko, best friend ko siya,
sa kanya ko sinasabi ang lahat.
Masasabi kong, siya ang best na nanay para sa 'kin.
ANAK NI JOANA ESMERALDA
Lagi siyang and'yan para sa 'min.
Para sa Ate, ang mga anak niya ang buhay niya.
No'ng umagang 'yon, napansin kong di niya hinatid sa school ang anak niya.
At nagtaka ako do'n kasi sobrang responsable niya.
Pumunta ako kila Mama at ang sabi niya, di pa daw nagpapakita si Ate.
Napansin na namin na mukhang sinasaktan siya.
Di niya maiwan ang lalaki kasi takot siyang kunin nito ang mga bata.
Pumunta kami para i-report 'yon
kasi naghihinala kami na sinaktan siya no'ng lalaki.
Isang beses, nakita siya ng isa sa mga kapatid namin na nakakulong.
Hindi niya kami sinasagot, tapos walang senyales na okay lang siya.
May mali talaga.
Kaya nagdesisyon kaming mag-file ng report.
Hanggang sa tumawag 'yong isa sa mga kapatid ko na naiwan sa bahay,
at ang sabi sa 'kin, may mga pulis na dumating.
Na sumuko 'yong lalaki, umamin na pinatay niya ang asawa niya.
Mula sa kinauupuan mo, magbibigay ka ng pahayag.
Ano'ng masasabi mo sa mga katotohanang 'to, Juan?
Sa bahay 'yon ng kamag-anak ko.
Nagdesisyon akong patayin siya.
Paano mo siya pinatay?
Gamit ang matalim na bagay, sir.
Ano'ng ginawa mo pagkatapos?
Nilinis ko 'yong lugar. Itinapon ko ang lahat ng ebidensiya.
Nilinis 'yong dugo, niligpit ang anumang pruweba.
Okay.
Pumunta ang taong 'to sa hearing
para ikuwento kung pa'no niya pinatay si Joana
at sabihing ginawa niya 'yon dahil,
ayon sa pahayag niya, pinagtaksilan siya nito.
Umaasa siya na tatanggapin 'yon ng judge bilang katwiran,
na batayan 'yon para mapawalang-sala o bigyang-katwiran ang krimen niya.
Nagdesisyon akong patayin ang taong 'to kasi pinagtaksilan niya ako.
Ayaw niyang makinig. Gusto ko sanang ayusin ang lahat.
Pero tumanggi siya. Kaya ko ginawa, Your Honor.
'Yon lang po.
Sinabihan siya ni Mama na ayaw na niya. Sigurado na siya no'n.
Ang sabi niya, di sila pwedeng maghiwalay.
Ang sabi niya sa 'kin,
"Di ako pwedeng iwan ng mama mo kasi pinagbuklod kami ng Diyos,
"at kasal kami, kaya akin siya. Asawa ko siya." 'Yon ang sabi niya.
Pakiramdam ko, 'yon ang nag-trigger ng lahat.
Kaya sa bahay ni Joana namin gagawin ang intervention.
CIRCUMSTANTIAL RECORD SEARCH WARRANT
Una, kakatok sa pinto ang mga imbestigador.
Sasabihin ng public prosecutor,
"Andito kami para mag-imbestiga sa ngalan ng Prosecutor's Office.
"Bigyan n'yo kami ng pahintulot na pumasok sa nasabing lugar."
Bubuksan nila ang pinto.
May mga dokumento,
mga papeles, mga poster na nakadikit sa mga pader.
Naaalala ko, may poster na ang nakalagay,
"Mamahalin kita. Lagi kitang aalagaan," at kung ano-ano pa.
Sa totoo lang, nakakagulat 'yon,
pag alam mo kung bakit ka nando'n tapos makikita mo ang lahat ng 'yon.
Nakahanap kami ng mga isinulat ni Joana.
May sulat kung saan sinabi ng biktima sa lalaki na dapat na silang maghiwalay,
na ayaw na niyang makisama pa dito, at pwede nitong ibenta ang mga gamit
at, kung gugustuhin niya, ibigay ang pera sa mga anak nila.
Kinailangan naming halughugin ang bawat kuwarto
para malaman kung saan mismo pinatay ng lalaking 'to si Joana.
Maghanap ng mantsa ng dugo gamit ang luminol.
Maglagay ng luminol.
At mula do'n, may crime scene ka
na kailangang alamin kung sa'n nangyari o kung may dugo ba niya o wala.
Hindi sapat na sumuko siya at sinabing, "Pinatay ko siya."
Ibig kong sabihin,
kailangan ng supporting data, scientific data, technical data.
EXPERT SA GENETICS SA FIELD NG FORENSIC CHEMISTRY
Konti lang ang luminol ng forensics no'n kaya ang sabi nila sa 'min,
"Kailangan n'yong sabihin sa 'min kung saan ilalagay ang luminol,"
na para bang sinasabing kasalanan namin pag pumalpak ang ebidensiya
kasi kami ang nagsabi kung saan.
Sabi niya, "Heto ang kama at ilang damit. Gamitin natin dito.
"Bahala na kung ano'ng makuha."
Espesyal ang test na 'to
kasi hindi kita ng mata ng tao 'yong dugo.
Sinadyang linisin 'yong pinangyarihan ng krimen.
Kaya parang walang kahit ano do'n.
Pero pag naglagay tayo ng luminol,
makikita natin kung nagkaroon ba ng dugo do'n.
Nagre-react ang luminol sa iron ng dugo
at bumubuo 'yon ng chemiluminescence.
'Yong asul na ilaw na lumalabas do'n,
positive reading 'yon na merong dugo.
At grabe 'yong nakita namin.
Na parang sinasabi ng luminescence, "Ganito ang nangyari dito."
May mga marka ng pagkaladkad.
'Yong buong kuwarto…
-Umilaw. -Literal na umilaw.
Base sa ebidensiyang 'yon, nahanap namin ang pinangyarihan ng krimen.
Pero ang pinaka-importante para sa 'min sa hearing na 'yon
saka pakikipag-usap sa suspek,
'yong masabi niya sa 'min kung saan makikita
ang mga labi ni Joana.
Saan mo itinapon ang mga labi?
Sa Ilog ng Los Remedios po, sir.
Ano'ng ginawa mo sa lagari at kutsilyo?
Gano'n din. Itinapon ko po sa ilog, sir.
Sa gabing 'yon din. Nangyari ang lahat ng 'yon sa gabi.
-Sino'ng tumulong sa 'yo, sir? -Ako lang, walang tumulong.
Tatlong beses akong bumalik do'n para itapon ang lahat ng ebidensiya.
Ang sabi din niya, itinapon niya ang mga labi malapit sa bahay,
ibig sabihin, naglakad siya sa kalye at sa isang punto, lumiko sa kanto,
umakyat, tapos tinapon do'n.
Hinanap din ng investigation team ang mga labi sa tabing-ilog,
pero hindi nila nahanap.
NATAPOS ANG PAGHAHANAP NEGATIBO ANG RESULTA
Sabi ko sa hepe, "Kailangan nating bumalik."
Sabi niya sa 'kin, "E, tumataas na ang ilog.
"Wala na yata tayong mahahanap ngayon."
Sabi ko, "Kailangan nating gawin ang lahat."
Bumuo kami ng team na maghahanap.
Sobrang daming basura sa ilog. Para kang…
-Naghahanap ng karayom sa dayami. -Mismo.
May iba't ibang klase ng paghahanap, depende sa lugar.
Sa kasong 'to, dahil open field siya, quadrant method ang ginamit namin.
Kaya naghanap kami sa isang quadrant, tinapos ang paghahanap do'n,
tapos lumipat sa ibang quadrant para masakop ang buong lugar.
May matarik na parte do'n na kailangan mong mag-ingat pababa.
Do'n nahanap ni Brenda 'yong isa sa mga braso ni Esmeralda.
May nakita akong parang puting tela.
Marami siyang…
PUBLIC PROSECUTOR
…maliliit na langaw.
At senyales 'yon na may nangyayari do'n.
'Yon ang kamay niya.
ITAAS NA KALIWANG BRASO (BRASO, KAMAY)
Natagpuan 'yon sa tabing-ilog.
'Yon ang unang…
sign o reference point para ituloy ang paghahanap.
Ang saya namin.
May WhatsApp group kami,
do'n kami nagre-report ng, "Tingnan n'yo, nakahanap kami ng braso."
May nagsabi no'n na, "Sapat na 'yang nahanap natin. Okay na."
Tingin ko, sobrang tigas ng ulo namin na ituloy ang paghahanap.
Humingi kami ng tulong sa Fire Department at Zorros.
Naisip naming kailangang mag-request ng bangka
para pumunta sa ilog.
And'yan ako, sa likod.
Gumamit sila ng mga sinturon saka lubid para bumaba.
Halos umabot na sa dibdib nila ang tubig.
Saka sobrang lakas ng amoy.
Tingin ko, kahit 'yong mga ka-team namin na talagang nagdududa,
nagsimulang magkaroon ng momentum
at mas nag-commit, saka na-excite
na baka nga mahahanap lahat ng mga labi.
Alam ng mga tao kapag ginagawa mo ang mga bagay kasi interesado ka talaga.
Nahahawa sila sa excitement at sa paniniwalang 'yon.
Na hindi mo lang 'to ginagawa para mag-fill out ng form.
Nagsagawa kami ng tatlo pang search sa ilog.
ILOG NG LOS REMEDIOS
Bumaba sa ilog 'yong ka-team namin tapos sinabing, "Ayun 'yong binti."
Pinatawag ang lahat ng miyembro ng team.
Bumaba ang mga eksperto saka mga bumbero
at kinumpirma nilang 'yon nga ang buong hita at binti.
KANANG PARTE NG TAO (HITA, BINTI, AT PAA)
Tapos, ayun na siya.
Nahanap na namin ang lahat ng parte niya.
NAWAWALANG MGA PARTE NG KATAWAN
At sobrang saya namin
kasi natapos namin 'yon.
Tapos, nagpalakpakan kami at nag-group picture.
Tapos, pinuntahan namin
'yong pamilya
at sinabihan silang nahanap na namin ang buong katawan niya.
Do'n ko nasabing, "Hindi nanalo ang lalaking 'to."
Hindi talaga siya nanalo.
Di ba? Kasi ang gusto niya,
matalo si Esmeralda kahit sa kamatayan.
Para wala siyang dignidad kahit sa kamatayan niya,
o para sa pamilya niya, o mga anak niya.
Hindi siya nanalo do'n.
Siya si Joana Esmeralda. At ngayon, nakuha namin ang katawan niya.
At sobrang ganda no'n.
41 TAONG GULANG
Gulat na gulat ako.
Hindi ako nakapagluksa nang maayos.
Manhid na ako no'n
kasi ang mas inaalala ko,
'yong hustisya, kung makukuha ba namin o hindi.
Mas inaalala ko 'yon.
Liz, magandang umaga.
Una sa lahat…
ikinalulungkot namin ang nangyari kay Joana.
At gaya ng sinabi namin sa inyo kanina,
tinutukan namin 'yong paghahanap.
At sa kabutihang-palad, nahanap namin ang lahat ng labi niya. Kaya…
-Sorry, huhubarin ko saglit 'tong mask. -Oo, sige lang.
Bale…
Gusto naming hanapin at ibalik ang dignidad ng mga labi
ni Joana Esmeralda
saka ibalik 'yon sa pamilya niya,
para makapagpahinga na siya kasama ang buong katawan niya.
Naniniwala ako na lahat ng pwedeng maging kahulugan ng femicide sa bansang 'to,
makikita sa kasong ito.
Nando'n ang lahat, history ng pang-aabuso sa pamilya,
mga naulilang bata,
isang lalaki na basura ang trato sa katawan ng isang babae
at naniniwalang makatwiran ang inasal niya.
Naniniwala siyang pag-aari niya si Esmeralda,
ari-arian ang turing niya dito.
Ang ginawa namin, sinunod namin ang prinsipyo ng pagiging mabusisi
at tungkulin naming hanapin siya.
'Yon ang ginawa namin.
Kesa balewalain at sabihing,
"Wala siya do'n, di natin siya mahahanap, huli na ang lahat."
Ilalagay namin ang mga labi sa kabaong, isasara 'yon,
at bibigyan kayo ng oras para magpaalam.
Tapos sabihan n'yo kami kung pwede nang bumalik para takpan ang libingan.
Okay? Sige.
Padaan ako, please.
Mukhang okay naman, pare.
Bigyan natin ng privacy ang pamilya, please.
Sasabihan nila tayo kung pwede na.
Nawalan ako ng ganang mabuhay no'ng mamatay ang mama ko.
Wala na talaga akong makitang rason para mabuhay nang wala si Mama.
Ayoko na dito
sa mundong 'to.
Gusto ko na lang mamatay.
Pero pinagalitan ako no'n ng nakababata kong kapatid, sabi niya,
"Kung aalis ka, ano'ng gagawin ko?
"Wala akong tatay o nanay.
"Pa'no na 'ko pag wala ka?"
Do'n ako nag-react at sinabing,
"Oo nga. 'Yong kalungkutan ko lang ang iniisip ko, hindi 'yong kanya."
Saka, sobrang bata niya pa no'n. Ten lang siya no'ng namatay si Mama.
No'ng sinabi niya 'yon, naisip ko, "Kailangan kong maging matatag.
"Kahit ga'no pa kasakit,
"kailangan kong isantabi 'yon para maintindihan siya,
"para makausad kami nang magkasama."
Ako ang guardian ng kapatid ko.
Kaya 'yong trabahong nahanap ko
na okay ang schedule, maging katulong sa gabi,
para makasama ko pa din ang kapatid ko sa hapon.
Pakiramdam ko, ang ibig sabihin ng hustisya…
Masasabi kong, kahit papa'no, may kinalaman siya sa pagiging patas,
'yong maibigay sa lahat ang nararapat sa kanila.
Kahit medyo natagalan, nabigyan ng hustisya 'yong mama ko.
Inabot ng dalawang taon bago siya mahatulan,
pero patas 'yong nakuha niya.
At wala siyang pag-asang makakakuha ng parole agad.
Saka inalis din nila 'yong karapatan niya sa 'min,
sa 'ming dalawa ng kapatid ko.
Sa susunod na kaso na tayo, Prosecutor.
Opo, Your Honor. Gusto po naming kasuhan ang nasasakdal.
Pormal na sinampahan ng kaso si Juan Gómez Pérez
matapos mapatunayang nagkasala sa krimeng
kinikilala ng batas bilang femicide
laban sa biktima…
NAHATULAN NG 70 TAON
Naging leksiyon 'yon para sa lahat.
Nakahinga tayo nang maluwag sa hustisya, dignidad, saka alaala.
At sobrang nakaka-proud 'yong nangyari,
na dapat ding maramdaman ng mga gumagawa ng gano’ng bagay.
Dahil 'yon sa team. Teamwork 'to.
Pag tinatanong ko ang sarili ko kung ano'ng ibig sabihin
ng pagiging babae sa Mexico,
naiisip ko silang lahat,
lahat ng babaeng 'yon na alam kong hindi susuko,
na alam kong patuloy na hihingi ng hustisya.
Sila 'yong mga babaeng bumubuo,
binubuo natin, sa iba't ibang espasyo,
ng mundong gusto nating tirahan.
Lumipas ang panahon,
pero ayokong mabalewala ang ginawa ni Mama sa buhay,
kasi pangarap niyang makakuha ako ng degree.
Kaya ipinagpatuloy ko ang pag-aaral.
Grabe pa din 'yong sakit, at di na 'yon mawawala,
pero nag-aaral pa din ako.
Nag-aaral ako ng law. Nagtatrabaho ako saka nag-aaral.
Sa suweldo ko, kaya kong magbayad ng upa saka internet.
Sinisiguro kong lahat ng kailangan ng kapatid ko sa school, meron.
Parang hustisya na din ng lahat ng babae ang hustisya para sa isa.
At gano'n din ang pakiramdam pag may injustice na nangyari sa isa.
Kaya…
kailangan nating magtrabaho.
Gusto kong maging prosecutor dahil sa pinagdaanan ko.
Ibang major ang gusto kong kunin dati,
pero ngayon, gusto kong magtrabaho sa Prosecutor's Office
bilang prosecutor na humahawak ng mga kaso ng femicide.
Dito, makakatulong 'yong nararamdaman kong sakit
para maintindihan ang mga pamilya.
Dahil nangyari sa 'kin 'yon, maiintindihan ko ang pinagdadaanan nila.
Naaalala ko, pumupunta kami dati sa Chapultepec Zoo.
Mahilig sa hayop ang kapatid ko.
Sobrang bata pa ng mga pamangkin ko no'n.
Kaya madalas namin silang isakay sa mga bangka.
Binilhan ako ni Mama ng ganito no'ng bata pa ako.
Naaalala mo, para silang mga alagang hayop dati?
Hila-hila mo sila nang gano'n.
Hustisya ang pinakamagandang therapy.
Kung may hustisya, okay ang mga tao.
Hindi na sila mababaliw sa krimen, mag-iisip ng kung ano-ano tungkol do'n.
Di kailangang tumigil ang buhay nila para lang pumunta sa prosecutor's office.
Ay.
May nire-report na krimen.
Para sa command at log information,
patrol unit 6822 sa labas ng distrito ng Benito Juárez.
Nagtatawag ng Code 33 sa Komunidad ng Del Valle,
sa loob ng Suntory Restaurant.
Sabihan ang base na may five.
Nagsalin ng Subtitle: Jennica Rio Galolo Valle,