HUSTISYA
-Late na. Ito ba 'yong entrance? -Oo.
Wala. Ni isa sa 'tin, wala dapat dito.
Pero naghahanap pa rin tayo ng paraan para maghilom
ang isang sugatang bansa kung saan araw-araw lumalala ang karahasan.
At simple lang naman ang issue ngayon.
Ang buong reparasyon para sa nagawang kasalanan.
Ayusin? Hindi ko alam kung kaya pa nating ayusin ang mga sarili natin.
Hindi ko alam kung pa nating ayusin ang matagal nang sira,
habang bitbit ang sakit ng pagkawala ng isa sa mga anak at kapatid natin,
ang mga peklat at mga epekto no'n na dinadala nating mga nakaligtas.
Humingi kami ng bukas na diyalogo sa mga awtoridad.
Humingi kami ng bukas na diyalogo sa Femicide Prosecutor's Office,
kina Sayuri at Brenda Bazán.
Malinaw at malakas naming sinasabi.
Napakalaki ng utang sa 'min ng Estado.
Utang na di mababayaran ng mga pangakong di naman natutupad,
o ng mga nalilimutang kasunduan, o ng mga nawawalang dokumento,
o ng mga purple na bandana sa mga kamay nila.
Kahit ng ilang mga hatol na kami pa mismo ang umagaw sa Estado.
Gusto namin ng paninindigan.
Gusto namin ng due process.
Gusto namin ng gender perspective.
Gusto naming gampanan ng awtoridad ang tungkulin nila sa harap ng karahasan
sa bansa natin na napakaraming kinuha mula sa 'tin nang walang pananagutan.
Gusto at kailangan namin ng buong reparasyon para sa danyos
dahil napakasimple lang,
karapatan namin 'yon.
Mula sa kinatatayuan namin, humihingi kami…
Narinig ko sila kahapon.
Tama lang na kahit sino pa ang kasama n'yo,
hindi pa rin kayo tumitigil sa pagsasabi ng mga hinaing n'yo.
Mali kung hindi n'yo 'yon gagawin.
Kung magdadahilan tayo na, "Hindi ko trabaho 'yan."
"Do'n ka sa kabilang counter."
"Wag ako ang tanungin mo. Iba na lang." "Ginawa ko 'yong trabaho ko, pero…"
Kung gagawin mo 'yon,
baka ang mangyari n'yan, wala nang managot sa krimen,
sa kriminal na pag-uugali.
'Yon ang lagi kong sinasabi sa kanila.
Pinili kong mapunta dito.
Pinili kong maging responsable at akuin 'to.
Di ko pwedeng iwasan 'yong responsibilidad ko at ipasa sa iba,
kasi alam kong sa lugar na 'yon at sa oras na 'yon,
nirerepresenta ko ang awtoridad, ang institusyon.
Gusto din nilang iparamdam 'yong galit nila, 'yong pagkamuhi nila,
magprotesta, makita, masabi ang mga hinaing nila,
at maipakita kung ano pa ang mga dapat gawin.
THE PROSECUTOR
-Magandang umaga. -Have a nice day po.
Salamat.
-Magandang umaga. -Commander. Magandang umaga.
Magandang umaga!
Handa na kami.
Akala ko, tapos na ang oras ko sa prosecutor's office.
Bilang femicide prosecutor, hindi na ako makausad.
Naabot ko na 'yong limitasyon ko
kasi hindi ako… sinusuportahan
ng head of gender-based crime investigations,
na direct supervisor ko.
Madalas niya kaming pigilan kumuha ng phone records,
magpatupad ng search warrant.
Saka naaalala ko rin, isang beses, ipinatawag niya ako sa opisina niya
para sigawan, para pagsalitaan ng masasakit na salita.
Sabi niya, "Hindi ko maintindihan kung ano ang gusto mo.
"Bakit ayaw mong makinig at sumunod?
"Ayaw mo bang umangat sa institusyong 'to?"
Nagpasa na ako no'n ng resignation ko.
Handa na akong umalis.
Hindi ko kayang makisama sa isang taong masama ang trato sa 'kin.
Pagkatapos no'n, ipinatawag ako ng General Prosecutor sa opisina niya,
tapos sinabi niya sa 'kin ang desisyon niyang tanggalin
ang babaeng 'yon sa posisyon niya bilang head ng unit.
Tapos tinanong niya ako kung tatanggapin ko 'yong posisyon.
At sabi ko, "Oo, handa ako."
HEAD OF THE GENDER-BASED SPECIALIZED UNIT
Bilang head ng unit na 'to,
pwede mo pa ring bantayan ang imbestigasyon ng femicides
at asikasuhin ang iba pang mga krimen laban sa kababaihan.
Asikasuhin ang human trafficking,
asikasuhin ang domestic violence.
Suportahan ang District Attorney's Office for Sex Crime Investigations.
Suportahan ang Prosecutor's Office for Vulnerable Groups.
At do'n nadagdagan ang trabaho.
INVESTIGATIVE POLICE HEADQUARTERS
Tania, ilang arrest warrants na 'yong na-execute natin? 78 o 79?
-Seventy-eight. -Seventy-eight?
Ang hina natin, a. Ang hina, ha. Godínez?
No'ng huling shift, may tumawag sa 'kin tungkol sa kaso ng babaeng andito kanina.
-'Yong lalaking… -Oo.
Nakita siyang nagtatrabaho bilang kargador sa Central Market.
Saan? Di nila alam 'yong eksaktong lugar.
Hindi! Mahihirapan tayong maghanap ng kargador do'n.
-Maraming tao do'n. -Saka malawak.
Ang sabi lang nila…
-Nasa flower section siya. -Sa flower aisle.
-Talaga? -O, mas specific na 'yon.
Ibigay mo kay Tania 'yong report saka 'yong picture ng arrest warrant.
-Tania, gawin mo ang file. -Oo.
E, 'yong lalaking binaril daw ang sarili niya, sabi ng traffic officer?
Mukhang maglalabas ng arrest warrant ang judge ngayong linggo.
-Mukhang? -Oo, ngayong linggo.
Isa, dalawa.
Kung makukuha mo ang lahat ng 'yon, Franco, meron tayong…
Isa, dalawa… Mga walo na.
Idagdag mo pa 'yong isang gagawin natin ngayon.
Makakapagbakasyon ka sa December pag nakuha mo 'to.
Nagulat kami sa 'yo do'n, a.
Sige na. Have a nice day! Magtrabaho na tayo!
Salamat.
Si Ariadna Díaz, na natagpuang patay sa La Pera,
sa kalsada papuntang Tepoztlán at Cuautla.
Tama 'yon, natagpuan ng mga siklista ang katawan sa tabi ng kalsada.
Humihingi ng hustisya ang kanyang pamilya.
Humihingi sila ng imbestigasyon at pag-aresto sa driver…
Nakatanggap kami ng report
tungkol sa isang babaeng natagpuang patay sa Morelos.
At nag-match ang description niya
sa description ng isang report ng nawawalang babae sa Mexico City.
Nag-post agad ang pamilya sa social media na nawawala siya.
Nagkataon naman na 'yong cyclist na dumaan sa Morelos,
na-contact niya ang pamilya sa social media.
-Dahil sa tattoo niya. -Oo.
Naisip namin na importanteng,
kahit na sa Morales natagpuan ang katawan,
at iniisip na ng media no'ng mga oras na 'yon
na doon nangyari ang femicide…
Importante para sa 'min
na magbukas ng investigation file para sa femicide sa Mexico City
kasi, sa bandang huli, di kami sigurado kung saan nangyari
'yong pagpatay.
Sabi ko, "Magbukas kayo ng case file. May natagpuang bangkay."
Kahit kailan, di pa kami nagbukas ng case file
para sa isang bangkay na natagpuan sa ibang estado,
pero kinailangan naming kumilos agad.
BINUKSAN ANG KASO BILANG TUGON SA INIULAT NA KRIMEN.
Kinailangan naming imbestigahan, kinailangan naming magtanong-tanong.
Sige, pare, salamat.
Dumalaw si Commander Casillas sa burol ni Ariadna.
Tara na, guys. Naghihintay sila sa baba.
Papunta na ako, pare.
Kita na lang tayo, Celia.
Kasama ko no'n si Rodolfo.
Magve-verify at mangongolekta lang kami ng impormasyon do'n.
Malapit lang siya sa opisina,
mga ilang kanto lang, dito sa Komunidad ng Doctores.
KOMUNIDAD NG DOCTORES
Ang utos kay Commander Casillas, kausapin ang pamilya
at sabihan silang inaasikaso na namin ang kaso.
Pagdating, na-realize namin na medyo maraming media outlets do'n.
Puno ng tao.
Natagpuan ang bangkay ng dalaga
sa highway ng La Pera-Cuautla sa Tepoztlán, Morelos.
Kahapon ay kinilala ng kanyang mga kaanak ang bangkay
at kinumpirmang siya nga ito.
Iniulat nila itong nawawala, ngunit ngayon ay napagkilanlan na.
Nandito kami ngayon. Maraming mga bersiyon…
Saka pagdating namin, nando'n na ang ilan sa mga kaibigan ng biktima.
Nagpakilala kami at ipinaliwanag namin kung bakit kami nando'n.
Tatlo sa mga kaibigan niya ang nakaupo dito mismo at sinabi sa 'kin,
"Ang kapal ng mukha ni Rautel na magpakita dito!"
Ito si Rautel. Kasama ang girlfriend niya.
Do'n nagsimula ang tsismis.
Pagdating niya sa burol, ang sinasabi na ng mga tao,
"Ang kapal ng mukha niya. Ang lakas ng loob pumunta dito."
May hinala na sila. May idea na sila kung ano'ng nangyari.
"Magkasama silang umiinom no'n."
Ipinakita nila sa 'kin ang videos na magkasama sila sa restaurant.
Tinanong ko kung meron pa silang gustong sabihin, tapos um-oo sila.
Dinala ko sila sa labas kasama si Rodolfo,
tapos in-interview namin sila sa kalye.
No'ng Linggo, nag-send siya ng real-time location niya.
Nasa Komunidad ng Condesa siya,
sa tingin ko, do'n sa bahay ng mga kaibigan daw niya.
'Yon na 'yong huling balita namin kay Ari
hanggang sa natagpuan na nila 'yong katawan niya no'ng Lunes.
Nakita ko sa location niya na pumunta sila sa bahay ng lalaki.
Medyo nakampante ako, naisip ko,
"Okay lang 'yan. Nasa bahay sila. May tiwala naman tayo sa kasama nila."
Nakapunta ka na ba kina Rautel?
-Oo. -Madalas?
Maraming beses na akong nakapunta do'n.
Isa si Rautel sa mga best friend ko dati.
Kaya hindi ako… naghinala.
Hanggang sa kinabukasan, tinanong ako ni Nat,
'yong kasama ko sa bahay,
"May balita ka ba kay Ari? Kasama mo ba siya?"
At sabi ko, "Kasama niya si Rautel."
No'ng tinawagan ko si Rautel, sabi niya, "Nag-Uber siya tapos umalis."
At sabi ko, "Okay, perfect, nag-Uber siya."
Tapos binago nila 'yong kuwento,
hinatid daw ng isa sa mga bodyguard niya.
Do'n na kami nagduda
at nagdesisyong putulin 'yong contact sa kanya.
Hinarang ko siya dito at sinabing,
"Magandang gabi, ako si Gustavo Casillas.
"Iniimbestigahan ko ang femicide ng biktimang 'to."
Sabi niya, "Wala akong sasabihin sa pulis.
"Nagbigay na ako ng statement sa Morelos."
Hindi mapakali 'yong kamay niya at dila siya nang dila sa labi niya.
At di niya ako matingnan sa mata.
Mula no'n, parang may kakaiba na.
Paulit-ulit niyang sinasabi na, "Wag kang lumapit.
"Wala akong kinalaman d'yan."
Tapos didila ulit sa labi.
Habang nakaharang ako kay Rautel do'n sa hallway na sinasabi ko sa 'yo,
hinarang naman ni Rodolfo, ang partner ko, 'yong girlfriend niya.
Si Vanessa, 'yong babae, kabado na agad sa simula pa lang.
Hindi siya naturuan.
Nag-uusap kami, tapos may humila sa kanya.
"Vanessa, wag kang magsasalita. Kakausapin niya ang abogado niya."
Pero nakakuha na si Officer Rodolfo ng importanteng impormasyon sa kanya.
Pagpasok ko dito, nando'n 'yong kabaong.
Lumingon siya sa 'kin, tapos nailang, umalis,
tapos nakipag-usap sa media.
Gusto kong gawin 'to nang maayos.
Kasi kung sakaling
pinili niya ako para harapin 'to…
o kung ganito lang ang nangyari,
gagawin ko ang makakaya ko.
Nasa bar ba kayo o apartment?
No'ng una, nasa bar, sa Fisher's sa Komunidad ng Nápoles.
Tapos pumunta kami sa apartment ko.
Kasi nag-post ng story 'yong girlfriend ko kung asan kami.
Tapos do'n na nagsimula.
-Inimbita siya ng girlfriend mo. -Oo.
Wag mong itanggi 'yon.
Ano'ng nangyari sa kanya? Umalis ba? Sumakay sa kotse?
Sino ang sumundo sa kanya?
Umalis siya nang mag-isa.
At do'n na ako nawalan ng contact sa kanya.
Di mo nakita kung ano'ng nangyari pagkaalis sa apartment mo?
-Hindi. -E, 'yong mga security camera?
Ni-request na namin ang lahat.
Nagsisimula pa lang ang process sa Morelos.
Saka sa totoo lang, kami ang unang pumunta para magbigay ng statement do'n.
Pangalawa kayo.
Sabihin mo 'yong totoo.
'Yon lang 'yon.
Kaya ako andito, at gagawin ko 'to nang tama.
Galit ba siya no'ng umalis?
-'Yon lang. -Salamat.
Salamat.
No'ng mga oras na 'yon,
sinabi na ng Morelos State Prosecutor's Office
na bronchoaspiration ang ikinamatay niya.
Kani-kanila lamang, iniulat ni Morelos Prosecutor,
Uriel Carmona Gándara, sa press con…
Ang dahilan ng pagkamatay ni Ariadna N.
ay matinding alcohol intoxication
na nagdulot ng bronchoaspiration.
Walang indikasyon ng femicide sa resulta ng autopsy.
Wala kaming nakitang senyales ng karahasan sa kanya.
Sa burol, sinabi ng pamilya sa commander
na may duda sila sa autopsy.
Kinausap kami ng pamilya at ipinakita nila ang pictures
na kinuhanan ng nakakita sa kanya.
Sa pictures na pinost ng nakakita sa kanya,
makikita mong may mga marka 'yong braso niya.
Saka may mga picture ng mga tama niya sa mukha.
Nakita namin 'yon at nasabing, "Hindi.
"Nabugbog siya nang gano'n sa sobrang kalasingan? Hindi."
Sabihin na nating totoo 'yon,
alcohol intoxication at bronchoaspiration.
Naglakad ba siya papunta do'n?
-Hindi. -May nag-iwan sa kanya do'n.
Nagdesisyon kaming itodo na.
Tinawagan ko si Brenda pagkatapos makita ang pictures.
Tinanong ko 'yong pamilya, "Itutuloy n'yo na ba?"
Magiging malaki 'to. "Itutuloy n'yo ba hanggang dulo?"
"Oo, anak at kapatid namin siya." Kaya sabi ko, "Sige."
Kinumpirma ng ilang tao, lalo na ng kanyang mga kaibigan,
na kinuha ang katawan ni Ariadna Lopez Diaz
upang isailalim sa pangalawang autopsy.
Naputol ang burol,
at inilipat ng mga imbestigador, kasama ng mga forensic expert,
ang katawan sa Institute of Forensic Sciences.
Nagsagawa sila ng dissections
sa mga parteng hindi nagalaw sa Morelos District Attorney's Office.
In-analyze din nila ang organs niya.
Idinokumento nila ang mga injury ni Ariadna.
At walang senyales ng bronchoaspiration sa katawan niya.
Kitang-kita na hindi masyadong maayos
ang pagkakagawa ng autopsy sa Morelos.
Sinadya nilang palabasin na hindi 'yon femicide.
DISTRICT ATTORNEY'S OFFICE
Magandang hapon.
Salamat sa pagdalo n'yo sa press conference na ito
na pinangunahan ng General Prosecutor ng Mexico City.
Sa kahilingan at pahintulot ng pamilya ni Ariadna,
humingi kami ng bagong autopsy.
Ipinakita ng autopsy na ito na ang katawan ng dalaga
ay maraming pinsala na dulot ng mga suntok.
Kaya napag-alaman
na ang sanhi ng pagkamatay ay polytrauma
na itinuturing na nakamamatay.
Kasabay nito, ang mga imbestigador namin…
Kinukuwestiyon nito ang trabahong ginawa
ng buong sistema ng imbestigasyon ng Estado ng Morelos.
Gawa ito ng mga forensic expert namin,
na mga babaeng may gender perspective.
Ako mismo ang nag-review ng autopsy.
Nakapag-review na ako ng daan-daang autopsy.
Wala kaming kailangan itago. Sinasabi ko 'to nang may malinis na—
Pero para malinaw lang, Prosecutor,
ang naging kongklusyon n'yo, hindi siya pinatay.
Tama 'yon.
Kami ni Ari, masasabi kong halos pamilya na kami.
Nakilala ko yata siya no'ng 2017
sa Hooters Restaurant.
Nagtrabaho ako do'n, tapos siya 'yong hostess.
Kaya, siyempre, nilapitan niya ako.
Tinulungan niya akong maging pamilyar sa lugar.
Friendly siya. Siya 'yong unang taong nakausap ko.
Alam ko na. Isa ako sa mga unang nakaalam…
KAIBIGAN PROTEKTADONG TESTIGO
…na dahil 'yon sa pambubugbog sa kanya.
Nakita ko 'yong pictures ng kaibigan ko. May mga kalmot siya sa mukha.
At gusto kong…
Gusto kong malaman kung ano ang nangyari.
Saka gusto kong isipin na ayos lang siya, na payapa na siya, kasi…
iniwan niya sa 'min, sa mga tamang tao, ang paghahanap ng hustisya para sa kanya.
'Yong mga naranasan ko, at 'yong mga pinagdaanan ko
kasama ang iba pang human rights defenders,
sa bandang huli, nagiging ina ka dahil sa pinagsamahan n'yo, sa pagmamahal.
Matapos makapasa ni Sayuri sa social at psychological evaluations
at makuha ang certificate of suitability,
ngayong araw, gagawin na natin ang physical placement ng bata
para makasama na niya ang kanyang ina sa bago niyang tahanan.
Nagdesisyon akong mag-ampon ng babae sa isang bansa
kung saan ang mga babae, sa iba't ibang degree,
nanganganib na maging biktima ng femicide.
Ibinibigay ko na ang anak sa ina.
Kasi naisip ko, "Andito na si Lucy."
Hindi ko na desisyon 'yon. And'yan na siya. Nage-exist na siya.
Kaya sa tingin ko,
ang susunod na desisyon, maging ina at alagaan siya.
Saka and'yan man ako o wala,
matututunan niya pa ring harapin 'yon.
Kaya mas mabuti kung magkasama naming gagawin.
Ang letter of commitment ko.
"Tratuhin ang bata nang may dignidad.
"Siguraduhing nasa isang malusog at ligtas sa karahasan na kapaligiran.
"Bigyan ng malusog at masustansiyang pagkain
na akma sa edad niya."
Nagdesisyon ako,
at sa tingin ko, nagdesisyon din siya, na ako ang magiging nanay niya.
At ngayon, magkasama na kami.
At mabuti 'yon para sa amin. Lumalakas at sumasaya kami do'n.
Uy, nakikita kong kumakain kayo. Patikim ako.
Grabe, ang sarap ng fritters!
At hindi lang sa 'kin ang sayang 'yon,
sa 'ming lahat 'yon ng mga katrabaho ko.
A, 'yong inflatable patrol car niya, bigay ng commander.
Ito, sa gitna ng napakahirap na sitwasyon, pag sinabi nilang 24/7, totoo 'yon.
Sa burol, importante sa 'min 'yong mga kaibigan niya.
Kaya nagsimula kaming mag-imbestiga.
Sisimulan mo 'yong problem statement mo, 'yong hypothesis mo.
Siya ang huling kasama ng babae, siya at 'yong partner niya,
sila 'yong naiwan sa bahay.
Kaya tama lang na do'n kami magsimulang mag-imbestiga.
Pumunta kami sa restaurant.
Ibinigay nila ang videos.
Nakita namin na medyo lasing sila.
Nakita namin ang dinaanan nila papunta sa bahay niya.
Kinausap namin 'yong manager.
Sinabi naming kailangan namin ang footage. May dala na din kaming warrant.
At kung tatanggi siya, hindi kami aalis do'n.
Pinayagan nila kami agad.
1. PROTEKSIYON NG LUGAR
Tapos napansin namin, sa entrance ng parking lot,
may dumating na truck.
Pumarada 'yon, tapos lumabas 'yong mga tao sa restaurant.
Lumabas sina Vanessa at Rautel.
Lumabas 'yong isa pang babaeng kasama nila saka 'yong kapatid ni Rautel.
Makikita mo talagang naglalabasan sila.
Pagkatapos, mga ilang minuto lang, nakita naming umaalis ang mga tao.
Nakumpirma na namin do'n na ang naiwan na lang sa loob,
'yong biktima, si Rautel, at si Miss Vanessa.
Nag-text ako kay Vanessa at ang sabi niya,
"Sumakay siya ng taxi tapos umalis. Sa tingin ko, Uber 'yon."
Tinanong ko, "Alam mo ba kung sino ang nag-book?"
Kasi di siya gumagamit ng Uber o Didi.
Kaya sabi niya, "Hindi, di ko talaga napansin, e.
"Ang alam ko lang, umalis siya."
Naghanap kami para makita kung umalis nga siya
at pa'no nakarating sa Morelos.
Di pa din namin alam.
Halos 10 o 12 oras kaming nando'n, tapos wala kaming nakita.
Napapagod ka na at napapaisip,
"Di ko ba siya napansin? Umalis na siya? Ano'ng nangyari?" Di ba?
Tapos nakita naming, mga 11:00 am 'yon,
lumabas si Rautel, bitbit ang biktima sa balikat niya.
Hanggang sa makita naming isakay niya sa sinakyan nila papunta do'n.
Ang inaasahan namin, ilalabas nila bago magmadaling-araw. Di ba, Chief?
At hindi 'yong mataas na ang araw.
Pagkatapos, sa phone records, legal naming na-verify
ang dinaanan niya habang tina-track ang tawag niya,
kung saan niya itinapon.
-Na eksaktong nag-match sa mga camera… -Saka sa mga oras.
…no'ng nakita namin siyang umalis.
Pagkatapos no'n, kinumpirma ng phone records
na siya nga 'yong umalis sa pinangyarihan.
Pumunta sila sa Morelos at do'n nila itinapon ang katawan,
iniwan nang nakabuyangyang at abandonado.
Tapos natagpuan.
Umalis siya nang mag-isa.
Di mo nakita kung ano'ng nangyari pagkaalis sa apartment mo?
Hindi.
No'ng nakita niya 'yon sa balita, tumakas siya, gaya ng girlfriend niya.
Kaya nagsagawa ng search sa apartment.
CIRCUMSTANTIAL RECORD SEARCH WARRANT
Kung may cause of death na kami, 'yong polytrauma,
kung may nangyaring ngang pambubugbog, hahanapin namin 'yong dugo.
NAGSAGAWA NG ANALYSIS
Naglagay ng konting luminol.
May parang maliit na sapin.
May picture ako dito.
At naaalala ko na mas nag-react 'yon
sa isa sa mga kuwarto,
do'n sa mismong doorknob.
Nakahanap kami ng mga bedsheet na may mantsa ng dugo,
na malinaw na nagpapatunay
ng pagkakasangkot niya sa femicide kay Ariadna.
Natapos namin 'yong search.
At sa lahat ng ebidensiyang meron kami,
wala nang kailangan pang alamin
kundi dito sa building na 'to nangyari ang lahat.
Nakumpirma namin sa mga camera na mula nang pumasok siya kasama nila,
di na siya lumabas ulit hanggang sa kinarga siya palabas.
Ang brutal ng ginawa nilang pambubugbog sa kanya.
At 'yon ang ikinamatay niya.
Ipinapakita din nito na maaga silang nagdesisyon sa Morelos
na hindi femicide ang kasong 'to.
Ni hindi nga nila na-search 'yong lugar.
Hindi pa nila alam ang lahat ng impormasyon tungkol sa kaso,
pero gumagawa na agad sila ng kongklusyon.
Taga-Morelos si Rautel, pati na ang pamilya niya.
Kaya alam niya kung saan pwedeng itapon ang katawan ni Ariadna
para doon lang sa Morelos ang file ng imbestigasyon.
Kasi na-realize namin na binili ng lalaking 'to ang lahat ng tao do'n.
Makapangyarihan siyang tao at maraming pera, may mga bodyguard,
dalawang SUV ang nakasunod sa kanya.
Kahit do'n sa pinagtatrabahuhan ko,
makikita mong may blue label 'yong lamesa ni Rautel,
may walong bote ng Don Julio 70,
saka puno ng black pearls 'yong lamesa, e…
Oo, nagdala na ako sa kanya ng bills na umabot ng 60,000 pesos.
Kampanteng-kampante siya sa connections at pera niya
kaya di siya natakot lumabas habang bitbit 'yong katawan ni Ariadna,
kahit alam niyang may mga nagre-record na camera.
Kasi alam niyang kaya niyang bilhin 'yong mga camera,
kaya niyang suhulan ang mga tao, at walang mangyayari sa kanya.
Pumunta kami sa Morelos
para magbigay ng statements namin tungkol sa mga kasama ni Ari, sa lahat.
Dumating kami do'n, at ang sabi niya sa 'kin,
"Mapapahamak ka kung hindi mo iiwan ang cellphone mo dito.
"Kasi pwede kitang arestuhin ngayon din kung gusto ko."
Sabi ko, "Wala naman akong ginagawa." "Binalaan na kita."
Sabi niya, "At sinasabi ko na sa 'yong nandito si Rautel, para lang alam mo."
Lumabas ako tapos ang sabi ko sa kanila, "Tara na."
Sabi nila, "Bakit?" "Tara."
Tapos habang sinasabi kong umalis na kami, tumakbo 'yong isa at ikinulong kami do'n,
ikinandado 'yong pinto.
Tapos 'yong isa, kinuha 'yong baril niya.
Kapag nasa gobyerno ka,
makikita mo kung paano umiiral
'yong institutionalized na karahasan.
Sabi sa 'kin ng katrabaho ko,
"Sayuri, ginawa ang sistemang 'to
"para siguraduhing, kahit kailan, hindi tayo makakakuha ng hustisya."
Kaya kahit ano pa ang mangyari, may impunity pa rin.
At ang ibig sabihin lang no'n,
kailangan nating buoin ang lahat mula sa simula.
Opisina 'to ni Mommy.
Opisina 'to ni Mama.
At sa lahat ng 'to,
maraming babae,
mga nanay ng mga biktima,
ang mas napag-isipan na kung ano ang kailangan nating gawin.
Sa tingin ko, binibigyan nila kami palagi ng pahinga,
para sabihing kaya pa naming higitan nang konti ang ginagawa namin.
Welcome sa inyong lahat sa espasyong 'to kung saan
sama-sama nating nararamdaman ang saya at sakit, 'no?
Maraming salamat po sa pagpunta n'yo dito.
Samantalahin po natin lagi ang espasyong 'to para sabihin sa 'min
kung may dapat aksiyonan agad,
o kung may inaalala kayo tungkol sa mga kaso n'yo, di ba?
Kung hindi, bakit pa tayo nagkikita?
Ibig kong sabihin, kailangan naming malaman.
Kailangan at gusto naming malaman kung ano na ang nangyayari.
Dalawa 'yong trabaho ng anak ko,
pero dahil hindi ko makuha ang custody,
walang pension para sa mga apo ko.
Parang biktima na naman kami ng mga judge dahil sa problema sa reparasyon ng danyos.
Ang sabi pa nila sa 'min, 'yong hinahanap daw namin…
Parang reward, di ba? O kita.
Na nangyayari pagkatapos masentensiyahan.
At lalo na kung may mga sentensiya na, marami nang sentensiya, di ba?
At dahil do'n, may…
Late last year, si Yeri yata 'yon.
Isinara nila ang prosecutor's office. Hindi 'yon tungkol sa imbestigasyon.
Tungkol 'yon sa reparasyon ng danyos. Saka hindi 'to reklamo.
No'ng araw na 'yon, sabi ko…
Ibig kong sabihin, sobrang nagulat kami na parang, "Ano'ng nangyari?"
At no'ng nakita namin 'yon, siyempre,
dahil may mga hatol na, dahil may progress na tayo…
Saka habang pinoproseso 'yon, kailangan ng sapat na atensiyon no'n.
Kaya may iba pa kaming iniisip, di ba?
Saka, Say, habang andito na rin tayo,
alam ko kung paano ipaglaban ang karapatan ko.
Pero alam ko rin kung paano magpasalamat
sa trabaho at suporta na ibinibigay n'yo, di ba?
Dito, hindi lang ako file number. Hindi lang ako case 291. Ako si Yeritza.
Ibig kong sabihin, dahil alam mo ang bawat kaso namin,
pakiramdam namin, parang may dignidad na rin kami
sa prosesong gaya nito.
Nakakagaan din sa pakiramdam ang malaman na hindi na kailangan pang dumaan
ng ibang pamilya sa gano'ng proseso.
Pero palagi pa ring and'yan ang banta
kasi, sa bandang huli, napapalitan ang mga opisyal.
At hindi natin alam kung paano nila maibibigay ang hustisya,
o kung ibibigay nga ba nila.
Pero ang alam natin, andito na tayo ngayon.
Baby.
Kumusta kayo?
Sobrang komplikado nitong mga nakaraang buwan namin.
-Tinawagan nila ako kahapon. -Tumawag sila?
Kaninang umaga,
ipinatupad ng mga detective mula sa investigative police
ang arrest warrant laban kay Vanessa N.
Inaresto siya sa Ecatepec. Dinala namin siya sa Mexico City.
Tapos dinala siya sa Santa Martha Detention Center.
Tapos, makalipas ang ilang araw,
alas-kuwatro ng umaga, natutulog ako sa bahay,
at may tumawag na commander mula Monterrey.
Sabi niya, "Commander Casillas, hulaan mo. May lalaki dito na Rautel ang pangalan."
Sabi ko, "Hindi nga? May arrest warrant ako laban sa kanya."
Sabi niya, "Oo, sumuko siya."
Kinausap ko 'yong director ko. Kinuhanan agad ako ng flight pa-Monterrey.
Lumipad ako pa-Monterrey.
Nagulat siya nang makita ako.
Tapos sabi niya, "Ano'ng ginagawa mo dito?"
At sabi ko, "Sinabihan na kita.
"Binigyan kita ng pagkakataon para sabihin 'yong totoo. Ayaw mo.
"Tingnan mo, ito na ang resulta.
"Alam mong nahuli namin ang girlfriend mo sa siyudad kaya ka tumakas."
Kaya nagulat siya nang makita ako.
Saka nakaka-excite 'yon para sa 'kin kasi niloloko-loko niya pa ako dito dati.
Dito niya sinabi na, "Wala akong sasabihin sa 'yo."
Tapos pinapaalis niya ako.
At no'ng nakita ko siya do'n, sabi ko, "Ikaw na ang pakay ko ngayon. Ako naman."
Pagkatapos, lumipad pabalik ang commander namin kasama siya.
At ikinuwento din niya 'yong mga pinag-usapan nila.
Tumanggi din sila…
GENERAL PROSECUTOR
…sa mga inalok na suhol.
Sabi niya, "Bibigyan kita ng six million." "Six." Sabi ko, "Hindi."
Tinanong ko, "Magkano ang ibinigay mo do'n?" "Lima."
Sabi ko, "'Tang ina, tapos wala ka ring napala, gago."
Sabi niya, "Ibaba mo ako ng eroplano at humanap ka ng gaya ko."
-E— -Puro siya kalokohan.
Ano ang naungkat sa takbo ng imbestigasyon?
Na may mga koneksiyon 'yong salarin
sa mga awtoridad sa Morelos.
Siyempre, ipinaalam ang lahat ng 'to sa head of government,
si Dr. Claudia Sheinbaum.
Kung di pa nakialam ang District Attorney's Office
ng Lungsod ng Mexico,
hindi sana naparusahan ang femicide na 'to.
At ang tanong, paano nangyaring
may isang piskal na pinagtakpan 'to,
na sa opinyon ko, sinadyang gawin?
Sinasabi ko 'to nang may mataas na paggalang sa head of government
at sa General Prosecutor ng Mexico City,
imposibleng pagtakpan namin ang kahit sino.
Ginawa namin ang makakaya namin.
Makikita 'yon sa autopsy report na,
sa tingin namin, nagawa naman nang maayos.
Ang daming ilegal,
ang daming ilegal at nakakagulat na nangyari do'n, di ba?
Nilabag nila 'yong karapatang pantao ng mga pamilya,
ni Ariadna mismo, di ba?
At naisip namin na hindi din dapat palampasin
'yong ginawa ng prosecutor ng Morelos.
Ipinakita namin sa mga judge ang lahat ng argumento namin.
Tapos sumang-ayon sa 'min ang mga judge. Binigyan nila kami ng arrest warrant, oo.
MEN'S PREEMPTIVE DETENTION CENTER
Pare, pumasok ka para makita ko, tapos sasama ako sa 'yo.
Arrest warrant 'to para kay Uriel Carmona Gándara.
Pasok ka, kasama. Kilala mo ako, di ba?
-Magkasama tayo sa trabaho. -Tama.
-Pwede 'tong mangyari sa kahit sino, tama? -Tama.
-Susuko ako nang kusa. -Live ka.
Nangako ang mga aaresto sa 'kin na
di nila puwersahang papasukin ang bahay ko.
Saka naisip din namin na makapangyarihang mensahe 'yon para sa bansa,
na may mga kaparusahan 'to.
Ano'ng nangyayari? Paano ang constitutional immunity?
Wala bang guarantees? Nilalabag ang Konstitusyon.
-Di ba? -Sa totoo lang, oo, Pepe.
Kinukuwestiyon nito ang iba pang autonomous prosecutors
sa buong bansa na posibleng nasa ganito ding sitwasyon.
Grabe ang naging pambabatikos sa 'kin ng ilang prosecutor. Oo.
Delikado ba? Oo.
Pati buhay mo sa politika isusugal mo, di ba?
Simula na ng session.
Ang susunod na paksa sa agenda
ay ang talakayan at, kung naaangkop,
pag-aproba ng positibong opinyon,
hinggil sa panukalang pagtatalaga sa sibilyan na si Ernestina Godoy Ramos
bilang head ng District Attorney's Office ng Lungsod ng Mexico.
Kung hindi talaga sila takot bumoto, hayaan silang bumoto.
Gamitin nila ang maliliit nilang daliri para ipakita kay Ernestina Godoy
kung kakampi ba sila o hindi.
May miyembro bang hindi pa bumoboto?
Sarado na ang voice voting system.
Madam President, ito po ang resulta ng botohan.
41 ang pabor, 25 ang laban, walang abstensiyon.
Matapos ang dalawang oras na debate,
tinanggihan ang karagdagang apat na taon ni Godoy bilang general prosecutor.
Kaya naman kailangang pumili ang Kongreso
ng bagong piskal na magsisilbi sa loob ng apat na taon,
na may opsiyon para sa isa pang termino, bagay na hindi nakamit ni Ernestina Godoy.
No'ng araw na umalis si Prosecutor Ernestina,
ang sabi niya sa 'kin,
"Sayuri, mag-iingat ka sa lahat."
"Lahat."
Oo, kasi iiwan niya akong mag-isa. 'Yon ang sinabi niya sa 'kin.
At tama siya.
In-appoint nila bilang mahistrado ang asawa ng prosecutor ng Morelos.
"Itinalaga ng Kongreso ng Morelos ang sampung bagong mahistrado
"ng Superior Court of Justice ng Estado ng Morelos."
Ay, okay.
"Kasama rito ang asawa ng prosecutor ng Morelos."
-Hindi ba conflict of interest 'yon? -Immunity.
Oo, pero wala silang pakialam.
Nitong Biyernes, 9:48 ng umaga,
pinalaya si Uriel Carmona, prosecutor ng Morelos,
mula sa Altiplano Correctional Facility sa Estado ng Mexico.
Kahapon, ipinag-utos ng panel ng mga hukom ang kanyang agarang paglaya,
ayon sa kanyang mga abogado.
Hindi natuwa ang National Palace sa nangyaring paglayang ito.
Laging may nananalo at natatalo sa isang paglilitis.
Hindi, hindi 'to pagkatalo.
Hindi pa tapos 'to. Hindi pa tapos, di ba?
Hindi ko alam kung masasabi na nating,
"Malaya na siya, at di na mapaparusahan."
Ewan ko. Sa tingin ko, hindi.
Pwedeng magkarooon ng malala o negatibong epekto ang ginagawa mo
kasi ginagawa mo 'yon sa isang sistemang may korapsiyon
at mga taong may masasamang balak.
Umasa akong mag-iiba 'yon. Siyempre naman, di ba?
Pero sa bandang huli, importante ang lahat ng laban na 'yon.
Sa tingin ko, gaya ng sabi nila, dapat lumipat ang takot sa kabila.
At kung hindi natin lalakasan ang boses natin para sa mga wala na dito,
kahit kailan, hindi na sila maririnig.
Nasa kulungan na sina Rautel at Vanessa, pero wala pa si Uriel,
pati na 'yong mga taga-prosecution na nagsinungaling para sa kanya.
KORAP - KASABWAT NG KRIMINAL
Nagsasabwatan sila.
At hindi ito ang unang beses na gumawa sila ng ganito.
Dito lang sila nahuli.
Pero may mga email at mga message ako ng mga babae na sinasabi sa 'king,
"Nangyari din 'to sa nanay ko." "Nangyari 'to sa kaibigan ko."
"Pero dahil sa takot, hindi ako nagsalita. Wala akong ginawa."
Kasi natatakot din kami.
Lumipat ako kasi alam ni Rautel ang lahat tungkol sa 'kin.
NANDITO PARA KAY ARIADNA DAHIL PINATAY SIYA NI VANESSA FLORES
ARI, KAPATID NANDITO ANG TRIBO MO!
Importante para sa 'min na buhay 'yong kaso,
na hindi makalimutan, gaya ng mga nakalimutan nang femicides.
Minsan, pag may namatay kang kamag-anak o kaibigan,
nagluluksa ka, kinakaya mo, umiiyak ka, tinatanggap mo.
Pero para sa 'min, "Pinatay si Ariadna."
Buong araw, sobrang bigat ng loob ko.
Tapos kinabukasan, kinailangan kong lumabas at sumigaw.
Kinailangan kong lumaban.
Di pa kami nakakapagluksa, at di namin kayang gawin 'yon
hangga't wala kaming nakukuhang hustisya.
-Ito 'yong paborito niyang mga bulaklak. -Oo, saka lagi siyang nagpo-post.
Na gusto niya nito.
"Sino'ng magbibigay sa 'kin ng sunflowers?"
Naaalala ko lagi
na nag-post siya ng meme
na dapat may magpa-tattoo din sa kanya, gaya ng mga nagpa-tattoo kay Belinda.
-'Yong mga gano'n. -Oo!
-Ngayon, para na tayong baka na may tatak. -Lahat na tayo.
May pangalan niya ako.
-Nasa tuhod ko. -Sa tuhod mo.
Tapos ako ang nag-tattoo ng pangalan niya kay Nat.
Umiyak siya, pero hindi ko alam kung dahil ba kay Ari
o dahil ako ang nag-tattoo sa kanya.
-Ewan ko. Grabe 'yong iyak ko no'n. -Halo-halo na 'yong feelings.
Oo nga, e.
Gusto talaga ni Ari na nagkakasundo ang lahat ng kaibigan niya.
Alam ko, plano niyang magpa-hardcore party para sa 500 bisita.
Naaalala ko no'ng inangkas ko siya sa motor.
Grabe, inis na inis ako sa kanya no'n.
Sasabihin niya sa 'kin, "Kuhanan mo ako ng picture."
Naaalala ko, gusto niyang magpa-eyelash extensions, di ba?
Nagpalagay siya, tapos pagbalik niya,
may eyelash extensions na siya.
Tapos sabi niya, "Hala, girl! Para akong figurine ni Baby Jesus."
Sa tingin ko, ang pinakamagandang paraan para i-honor siya, 'yong ipagpatuloy 'yon,
'yong may parte pa rin niya sa 'tin.
-Mismo. -Oo, girl.
'Yong may parte pa rin niya sa 'tin.
Itong mga prosesong pinagdaraanan namin,
alam naming lahat na inaabot 'to ng maraming taon.
Halimbawa, 'yong pagpunta dito sa prosecutor's office
o pagpunta sa detention center,
hindi ko na tinitingnan ang mga istasyon, alam ko na sa utak ko kung saan bababa.
At may mga pagkakataon na pakiramdam natin
hindi na darating ang hustisya at magiging gano'n na ang buhay natin,
paikot-ikot lang
at palaging lumalaban at ipinagtatanggol ang mga sarili natin.
Madalas sabihin sa 'kin ni Say na hustisya ang pinakamagandang therapy.
At ang lagi kong sagot,
"Oo, Say, pero ang point dito…"
At no'ng marinig ko 'yong mga salitang, tumatak 'yon sa 'kin,
"Mr. Alberto, mananatili ka sa kulungan,"
sobrang ganda no'n.
At pakiramdam ko, 'yong nawasak sa 'kin, hindi ko alam kung ano 'yon,
parang nabuo siya ulit.
Akala ko dati, normal lang ang magising ng 80 beses sa gabi at gano'n ang lahat.
At dahil alam kong nasa kulungan siya,
tuloy-tuloy ang tulog ko ngayong linggo.
At para sa 'kin,
nakakagulat 'yon, at di ko alam na pwede palang mangyari 'yon.
Ang sarap makatulog nang tuloy-tuloy, nang hindi pagising-gising.
At oo nga, tama si Say, hustisya ang pinakamagandang therapy.
At matagal bago dumating 'yon, pero dumadating.
At sa pagtitiyaga, sa pagpapatuloy,
oo, gumaling nga.
Naisip ko ring importanteng
makita ko kayo ngayong araw
kasi…
gusto ko ding ipaalam sa inyo ang ilan sa mga napagdesisyonan namin.
Nakatanggap ako ng imbitasyon na sumali sa team
ng Ministry for Women.
Para maging parte ng pagpapatupad ng gender-specialized prosecuting offices
sa lahat ng estado.
At gusto kong ipaalam sa inyo na tinanggap ko ang imbitasyon.
Nag-aalala ako. Na-touch ako.
At wala ako dito para sa posisyon kundi para sa mga layunin.
At ang layunin ko, oo, mga babae at batang babae.
Gusto kong malaman kung aalis ka dahil sa pressure.
Kasi kaya rin naming harapin ang pressure na 'yon.
Ibig kong sabihin, naharap nga namin 'yong mga nang-abuso sa 'min, e,
naipagtanggol namin ang mga buhay namin, ang buhay ng mga babae,
kaya rin naming harapin 'to.
Malinaw na malinaw sa 'min na pangontra nila 'to
sa mga ipinaglalaban namin.
Kasi hindi kami tanga. Alam namin 'yon.
Pero gusto naming malaman ang dahilan ng…
-Desisyon mo. -Desisyon mo, di ba?
Kasi kung gano'n, kaya rin naming harapin 'yon.
Ginagawa namin 'yon sa mga kalye, sa mga protesta.
Ginagawa namin sa mga detention center, kaya magagawa rin namin 'yon dito.
Oo nga, Say, kailangan mong maintindihan na hindi ka nag-iisa,
na nandito kami para suportahan ka.
Kasi para sa 'min, ito din 'yong…
Nakakatakot na balita 'to para sa 'min.
Ano'ng mangyayari sa 'min, sa mga kaso namin?
Pati na ang lahat ng naipuhunan namin.
Hindi lang sa espasyong 'to, kundi pati na sa pagpapatuloy ng mga kaso namin,
para maituloy ang mga espasyong 'to.
E, asan na ba tayo ngayon?
Alam kong natatakot ka, Yeri.
Ako rin naman.
At alam kong baka mali ang desisyong 'to.
Baka nga nagkamali din ako five years ago, di ba?
Pero pakiramdam ko din,
ito na ang oras para kumilos.
Magsisimula 'yon sa kuwartong 'to.
Itong prosecutor's office, kailangan naming ipaglaban 'to.
At minsan, napakalakas ng inertia.
At parang gusto niyang bumalik sa dating sistema.
Di natin pwedeng bitawan 'to. Sang-ayon ako do'n.
Pero di natin pwedeng bitawan 'yon nang sabay-sabay.
Lahat tayo.
Saka nag-aalala din ako sa anak ko.
One and a half years old na siya.
Pag-uwi ko, tulog na siya.
At minsan, sa umaga ko na lang siya nakikita.
Gusto kong makita siyang lumaki.
Alam kong wala pa 'yong mundong gusto natin ngayon.
At 'yon…
At matagal-tagal pa bago mabuo 'yon.
Isa sa mga desisyon na 'yon, halimbawa, ngayon,
'yong iwan ang prosecutor's office at maghanap ng ibang gagawin,
magpatuloy kahit natatakot,
ang pinakamasamang pwedeng mangyari, hindi mo magawa nang maayos at madapa ka.
Pero kailangan nating subukan.
Kung hindi, walang mangyayari.
Okay, mga kasama, lalaki at babae.
Nandito kami para suportahan si Sayuri Herrera Román.
Labas na, Prosecutor!
Ang prosecutor namin! Ang feminista naming kasama!
Nandito kami para sabihin kay Sayuri Herrera Román
na nirerepresenta niya kami, mahal namin siya, at kakampi niya kami.
Hangga't naipapakita ko ang respeto at konsiderasyon ko
sa mga babaeng pinaglilingkuran ko,
para sa akin, 'yon ang gabay
na nagsasabi sa 'kin na tama at kailangan pa rin
ang ginagawa namin.
TALAGANG NIREREPRESENTA KAMI NI SAYURI
Saka para sa 'kin, 'yon ang gabay na nagsasabing pwede pa rin
tayong magtrabaho, kahit sa loob ng Estado.
Magandang gabi sa inyong lahat,
sa bawat isa sa inyo.
Sa mga kasama namin sa langit, magandang gabi.
Marami na tayong nabuo dahil sa pagmamahal.
At ang mga pag-asa natin, hindi lang limitado
sa iisang institusyon.
Sa labas, d'yan nangyayari ang totoong buhay, di ba?
Kaya lumabas tayo.
Naisip ko ang future.
Naka-relate ako sa bagong kantang inilabas ni Silvio Rodríguez.
At sabi do'n, "Lumipas na ang buhay, ngunit marami pang darating."
SI SAYURI ANG HUSTISYA
Gusto kong
maramdaman na ligtas ang anak ko sa mundong 'to
at pwede siyang maging masaya
nang walang nangyayaring masama sa kanya.
Para sa 'kin, 'yon ang hustisya.
Nagsalin ng Subtitle: Jennica Rio Galolo