THE LEOPARD
PALERMO, ABRIL 1861
Tancredi,
tinatanggap mo ba si Angelica bilang iyong kabiyak sang-ayon sa batas?
Opo.
Angelica,
tinatanggap mo ba si Tancredi bilang iyong kabiyak sang-ayon sa batas?
Opo.
Kayo ay mag-asawa na sa bisa ng matrimonyo.
Sa ngalan ng Ama, Anak, at Espiritu Santo.
Amen.
Prinsipe.
-Kumusta kayo? -Mabuti po.
-Hayaan ninyong batiin ko kayo. -Salamat.
Mauna na po ako, Prinsipe.
Paalam.
Maestro.
Pasensiya na ho.
May mga regalong ihahandog.
Angelica.
Tancredi.
Regalo ito sa aking ina ni Ferdinando I sa Naples.
Maaari ba?
Napakabait ninyo, Prinsipe.
Lubos kaming…
nalulugod.
Tiyo, wala po akong masambit.
Salamat po.
Angelica, halika.
Mga senyor.
Pagmasdan ninyo.
Ipakita mo ang kuwintas.
Magbabalik ako!
Siya ay mula sa kuwadra mismo ni Reyna Isabela ng Espanya.
Ano'ng ngalan niya?
Pangalanan mo siya.
Sa 'yo na siya, anak ko.
Tatawagin natin siyang Ligaya ng Donnafugata!
Angelica, di natin siya maaaring isama.
-Wala bang kuwadra sa Torino? -Siyempre mayroon!
Pero ang kawawang kabayo ay tumira lamang sa Madrid at Sicily.
Mamamatay siya sa lamig doon.
Malulungkot si Papa.
Angelica, pakiusap.
Concetta!
Natiyempuhan mo kaming nag-aaway na agad.
Hindi ko sinasadya, Angelica.
Oo naman, Concetta. Alam namin 'yan.
Lilipat kami sa Torino.
Inalok ng posisyon si Tancredi sa bagong gobyerno.
Parang nakakalungkot, ano?
Hindi, hindi naman.
Lubos siguro ang kaligayahan n'yo.
Oo naman, Concetta.
Salamat!
Maiwan ko muna kayo.
Hindi ito pagkatalo, Concetta.
Kung 'yan ang iniisip mo.
Isipin mo kung sino ka,
ang pangalan ng ama mo.
Makukuha mo ang lahat ng gusto mo.
Kahit sinong gusto mo.
Heto.
Mayroon nito ang lahat.
Salamat, Angelica.
-Mabuhay ang bagong kasal! -Pagbati!
-Viva Tancredi! -Mabuhay Angelica!
Mama.
Nasaan si Concetta?
Concetta?
Senyorita, mag-isa lang kayo? Saan ang tungo?
Sandali lamang, ihahatid namin kayo!
Concetta.
-Kumusta, Concetta? -Concetta.
Liliham ako agad sa Prinsipe.
Ayusin na lang natin ito bukas.
"Lumiliham kami para ipaalam sa inyo
na narito siya sa aming Banal na Kumbento.
Dumating sa amin ang Prinsesa upang maghanap ng kapayapaan at kanlungan,
at amin siyang tinanggap
sa loob ng aming sagradong tahanan."
Ang tigas talaga ng ulo!
Liham mula sa Torino.
Lumiham na sa wakas ang pinakamamahal n'yong si Tancredi.
Basahin n'yo na, Papa!
-Sige na, Fabrizio. -Sandali.
Basahin mo sa kanila.
"Pinakamamahal na Tiyo,
Ang Chevalley ng Monterzuolo,
na isang mahalagang tao sa gobyerno,
ay may alok para sa inyo.
Asahan ninyo ang pagbisita niya sa isang linggo.
Pakiusap, pakitunguhan ninyo siya nang mabuti.
Alam kong gagawin n'yo ito.
Marami pa sana akong isusulat,
ngunit may malaking sayawan ang Prinsipeng Tagapagmana
at ayaw akong lubayan ni Angelica
hanggang hindi ko nasisipat ang mga damit niya.
Hindi namin nakalimutan ng maybahay ko
na ang kaarawan ni Concetta ay paparating na.
Nawa'y maipaabot ninyo ang aming pagbati sa kaniya.
Dalangin namin na matupad
ang kaniyang nais ngayong taon.
Ang inyong nagmamahal na pamangkin,
Tancredi."
Dalawang araw na lang, kaarawan na niya.
Ano'ng gagawin natin?
Bibisita ba tayo?
Alam mong ayaw niya tayong makita.
Matapos ang lahat? Kahit sa kaarawan man lang niya?
Papa!
Nagpasya na siya.
Mabuting alalahanin na hindi bilanggo si Concetta.
Sinusundan niya ang banal na landas.
Dapat maging masaya tayo para sa kaniya.
At ipagmalaki siya.
Hindi ba, Padre?
Siyempre, Prinsesa.
Isa itong biyaya para sa pamilya ninyo.
Naghahanda na siya para sa kaniyang panata.
Hindi na natin siya makikita kung gano'n.
Iyan ang kabayaran na dapat nating tanggapin.
Magandang araw, mahal ko.
Lalabas ka ba?
Pupuntahan ko ang mga bangkero at may aasikasuhin akong negosyo.
Gagabihin na ito.
Sa Grand Hotel na kami matutulog.
Ganoon ba? Pupuntahan mo si Concetta?
Hindi.
Hayaan mo na siya.
Nagdurusa siya pero maghihilom siya doon.
-Tama. -May iba ka pang anak.
Isipin mo sila at ang kinabukasan nila.
-May iba pa? -Oo.
-Respetuhin mo ang desisyon niya. -Sige.
Mangako ka.
Pangako!
Heto na.
Wag n'yo akong tingnan nang ganyan kung ayaw n'yong mapagbuhatan ng kamay.
Di ko naman sisirain ang pangako ko,
dahil kayo ang pupunta sa kaniya.
Tara na, Bendicò.
Naparito ako para makiusap, Concetta.
Umuwi na kayo sa bahay.
Kilala n'yo na ako mula nang isilang ako.
Dapat matuwa kayo na natagpuan ko na ang aking tawag.
Hindi mahalaga kung ano ang gusto ko.
May mga kapatid kayo sa bahay
na nahihirapan dahil wala kayo roon.
Wala nang dapat pag-usapan pa.
Ang katotohanan,
hindi kayo naparito sa ngalan ng mga kapatid ko
na mahal ko nang lubos, ngunit sa ngalan ng ama ko.
Gusto lang niyang maging masaya kayo.
Maaari n'yong sabihing masaya ako, Padre.
Kaarawan ninyo bukas.
Walang amang makakalimot sa isang napakahalagang araw.
Aliw ba ang hanap mo?
Prinsipe.
Magandang gabi.
Doon ka na.
Pahingi nga ng Cognac.
Salamat.
Pinoproblema n'yo pa rin ba si Concetta?
Ginawa n'yo iyon para sa kapakanan niya…
-…at para rin sa lahat. -Sigurado 'yan.
Mahihirapan lang siya kung kinasal siya kay Tancredi.
Magkaiba sila.
Pero nahuhumaling siya. Ang tigas ng ulo.
Pero mas matigas ang ulo ko sa kaniya.
Iuuwi ko siya sa ayaw at sa gusto niya.
Sumama kayo sa akin.
Mamaya na lang.
Halina kayo.
…sa babaeng lahat at pinagpala rin naman ang inyong anak na si Hesus.
Santa Maria, Ina ng Diyos, ipanalangin mo kaming makasalanan…
Aba Ginoong Maria, napupuno ka ng grasya…
Ang Panginoong Diyos…
"Alin ang pipiliin mo?
Ang nagpapalaki ng iyong mundo,
o iyong nagpapaliit?"
-Ano'ng nangyayari? -Walang may alam.
Pangako, iyan ang totoo. Sa mismong harapan ninyo.
Don Calogero.
Di pa kumakain ang aso. Pakibigyan ng pirasong baboy.
Prinsipe.
Huwag mo na akong tawaging ganyan.
Don Fabrizio.
Ang inyong Concetta, isang nobya ni Kristo.
Hindi ko maisip kung gaano kayo kasaya.
Oo, ipinagmamalaki namin siya.
Kung gayon…
Narinig n'yo na siguro ang tungkol sa mga lupain ng Simbahan
na inihahanda ng gobyerno para sa subasta.
Siyempre naman.
Malapit sila sa akin.
Sa ilalim noon,
may mga deposito ng asupre.
Mabibili ang mga iyon ng halos barya lamang.
-Maaari nating… -Gayumpaman,
nakakalimutan mo siguro
na ang anak ko ay magiging kaisa ni Kristo.
Hindi ko gagawing impiyerno ang lupain ng Simbahan
na nagliliyab sa asupre at apoy.
-Ano'ng kinalaman ng… -Wala nang pag-uusapan pa.
Kung 'yan ang nais n'yo…
Prinsipe.
Isang brandy nga dito.
-Salamat. -Heto.
Kaunting gatas para sa bata.
Heto na.
Kaunting tinapay ho.
Tinapay, mga kapatid.
-Heto. -Salamat.
Salamat, pagpalain kayo ng Santa Maria.
Salamat!
Senyora.
Ano'ng maitutulong ko, Madre?
Hindi ako madre.
Hindi pa ngayon.
Gusto n'yo ba akong tulungan?
Karaniwang lait ang nakukuha ko mula sa mga katulad n'yo, hindi limos.
Sandali lamang.
Ipaunawa mo sa akin.
Anong buhay ang mayroon ka?
Ano'ng kailangan mo sa akin?
Ang makilala ka.
Bigyan mo ng tubig ang kabayo.
Papa, nais n'yo ba talaga akong sumama sa kaniya?
Oo, para matuto ka ng ilang bagay.
Pero ano ang matututunan ko sa kaniya?
Prinsipe, mahirap ang mga araw na parating.
Sinasabi mo bang mahina ang anak ko?
Hindi po.
Prinsipe, kung nais ni Don Paolo, mangangabayo kami…
Aalis kayo sa oras na sasabihin ko.
Kayo po ang bahala.
Iwan mo muna kami saglit.
Prinsipe.
Paolo, makakatulong ito sa 'yo.
Kailangan mong matutong pangalagaan ang atin.
Balang araw, ikaw ang magiging bato na sandigan ng ating pamilya.
Ikaw ang tagapagmana ko.
Huwag mong kalimutan ito.
Opo, Papa.
Mabuti.
Puwede mong kunin ang kabayo ni Tancredi.
Salamat, Papa.
Naparito kayo.
Ikinalulugod ko ito.
Parang hindi siya masaya.
Nakausap ko na siya.
Ang laki ng impluwensiya mo, a.
Prinsipe ng Salina ang ama ko.
Isang mahalagang tao.
Halikayo.
Ganito pala ang buhay ng Prinsesa ng Salina?
May katahimikan dito.
Wala ka niyan dati?
Sabihin mo ang totoo. Pasakit ba ang nagdala sa iyo dito?
Pero ang buhay ay higit pa sa pagdurusa. Higit pa sa pasakit ang pag-ibig.
Ano'ng alam n'yo roon?
Hindi pag-ibig ang sa inyo.
Kung hindi 'yon, hindi ko na alam.
At ang ibang babae? Ang mga asawa?
May kalaguyo ba ang ama mo?
Kalaguyo?
May puta siya.
Prinsesa, hindi nakakabuti ang galit.
Pinapunta mo ako rito
hindi para iligtas ako, kundi para insultuhin.
Paumanhin.
Pupunta ba kayong muli?
Hindi.
Pero puwede mo akong puntahan,
kung mausisa ka talaga.
Prinsipe.
Gusto kong makita ang anak ko.
Patawarin n'yo ako.
Hindi iyan maaari sa ngayon.
Madre, ako ay…
nakikiusap…
sa ngalan ko
at ng asawa ko na inyong tagapagtaguyod,
na hikayatin ang anak ko na nararapat siya doon sa aming tahanan.
Mawalang-galang, Prinsipe,
ngunit hindi ako ang ginawang pinuno dito
para pigilan ang mga batang babae na sumapi sa amin.
Ipapaalala ko sa 'yo na karapatan ko
na bawiin ang anak ko, kahit sapilitan, kung kinakailangan.
Tiyak naman ako
na mapabubuti niyan ang inyong sitwasyon.
Isa pa, sinabi mismo ni Concetta
na wala siyang intensiyon na umuwi kasama ninyo.
Magandang gabi.
Don Fabrizio.
Maaari ba?
Kung nais n'yo.
Salamat.
Gusto ko kayong makausap tungkol sa tauhan n'yo.
Si Russo.
Mapagkakatiwalaan ba siya?
Ang tauhan nating si Russo.
Ang lupang ibinigay n'yo sa akin sa Argivocale
ay hindi nagpapasok ng kita gaya sa inaasahan ko.
Alam ko, pero kailangan mo ng maraming pasensiya, maniwala ka.
-Oo naman. -Ganoon talaga.
Hindi ba kayo nababahala?
Mistulang isang kolonya na lamang tayo ng Piedmont.
Malayo ang mga namumuno.
Nararamdaman ko na parang may puwang,
at doon namamayani ang kaguluhan.
Sa kawalan ng awtoridad, may mga nagsasabi
na may mga hamak na nilalang
na nagtatangkang manamantala.
Mga hamak na tulad ni Russo ba ang tinutukoy mo?
At iba pa.
Maaari n'yo bang ipaliwanag?
Tingin ko naiintindihan n'yo, Salina.
Kung hindi tayo maglalagay ng patibong sa lalong madaling panahon,
ang mga daga…
ay dadagsa mula sa kanilang lungga
at pepestehin tayo.
Noong nakaraang taon, nagbunga ang lupa ng 23 sako at 7 baul ng lana.
Hindi ba masyadong kaunti?
Siguro…
Kailangang ipaalala sa mga magsasaka ang obligasyon nila.
Ipapaalala natin mamaya, Don Paolo.
Magtanghalian na po ba tayo?
Sige.
Kukuha po ako ng kahoy.
Tutulong ako. Sasamahan kita.
Huwag na, Don Paolo.
Maupo na lang kayo roon at magpahinga.
Ayaw ko ng espesyal na trato. Gusto kong makatulong.
Kung nais ninyo, Don Paolo.
Kung ganoon, siguraduhin ninyo na ang mga kabayo
ay napakain at napainom na.
Dagdagan mo pa ng asin.
Pero huwag masyadong alatan.
-Don Calogero. -Saan ka galing?
Tinubuan na ako ng balbas kahihintay.
Patawarin n'yo ako.
Ipinasama siya sa akin ng Kamahalan para tingnan ang lupain.
Hindi ako makakasama sa inyo sa minahan.
Russo!
Ano 'to?
Lumuluhod ka sa kaniya?
Di ka luluhod sa sinuman maliban sa ama ko.
Don Paolo, magkaibigan na kami dati pa.
Nandito kami para paglingkuran ang interes ng ama ninyo.
Nagtatrabaho ako para sa ikabubuti ni Prinsipe Fabrizio.
Utang ko sa kaniya ang lahat.
Tama iyan, Don Calogero.
Tama ka.
Kaya sabihin n'yo…
Ano ka nga ba kundi dahil sa pangalan ng pamilya ko?
Wala po.
Walang…
wala.
Maupo kayo.
Bakit hindi kayo makisalo kasama ako, Don Paolo?
Magdala pa ng pagkain!
Salamat na lang.
Ang akin ay inyo rin. Maupo kayo.
Heto na!
Kinausap kayo siguro ng ama n'yo
tungkol sa mga lupain sa Lercara, tama?
Lupain ng simbahan. Malapit sila sa amin.
Sa ilalim nila, may mayamang deposito ng asupre.
Nauunawaan namin na kailangang ibenta ng Simbahan ang lupa.
At sinabi n'yo na ito sa ama ko?
Hindi pa, Don Paolo.
Naisip ko na mas mabuti kung…
Aalamin muna ang lawak ng deposito.
Nang hindi sinasabi sa akin?
Don Paolo, mahigit isang taon na…
Ilegal na kumukuha ng asupre ang mga tulisan.
Mapanganib sila.
Wala silang Diyos.
At nasa pangangalaga ko kayo.
Kung makukuha ang lupa bilang pamumuhunan…
Malaki ang kikitain ng bagong may-ari noon.
Mga bagong may-ari.
Pamilya mo at pamilya ko.
Tiyak na ipagmamalaki kayo ng inyong ama kung mangyayari ito.
Halika rito!
Dito tayo.
Papasok ba kayo?
Gusto mo ng maiinom?
Hindi na. Salamat.
Ilang taon ka na, senyora?
Ilang taon mo pang itutuloy ang ganitong buhay?
Puwede akong mamatay sa sunog bukas.
At ang kaluluwa mo?
-Magbabakasakali na lang ako. -Isama mo.
Sabihin mo lang, at isasama kita pauwi.
Sa kumbento ba? Hindi mo 'yon tahanan.
May 100 kuwarto ang bahay mo, mga hardin, hardinero,
mga larawan ng Diyos sa kisame.
Bahay ng ama ko ang tinutukoy mo, hindi sa akin.
Hindi na ngayon.
Bahay niya rin ito minsan.
Ayaw mo namang mapalapit ako sa Diyos.
Ang gusto mo, maparusahan ang ama mo, Prinsesa.
Noong nakaraang taon, bumisita ang ama ko
mula sa bayan namin.
Sampung taon na 'yon.
Nakita niya ang buhay ko,
ang tirahan at mga ginhawang natatamasa ko.
Alam niyang hindi ako kasal.
Dinuraan niya ako sa mukha…
saka siya umuwi.
Sasamahan mo ba akong magdasal?
Bakit pa?
Hindi katulad ng ama mo ang tatay ko.
Mahal ka niya, Concetta.
Inaasam niya ang pagbabalik mo.
Wala kang magagawa na magpapabago noon.
Huwag mo akong pangaralan
tungkol sa pagmamahal ng aking ama, senyora.
Kung ayaw mo, makinig ka na lang.
Napakarami mo pang dapat maramdaman dito sa mundo.
Alam ko ang nangyari sa 'yo, Prinsesa.
Ang pagtataksil na dinanas mo.
At kung paanong muntik mo nang
malasap ang tamis ng iyong pagnanasa.
Babalik pa ang lahat ng iyon.
Puwede ka ring mapaso.
Pero mas masarap mabuhay kaysa unti-unting mamatay.
Ikaw ang may hawak ng buhay mo.
Ginawa ko na ang makakaya ko.
Ako rin.
…at magpasawalang hanggan.
Amen.
…bagong nilikha,
nilalang sa imahe ng Diyos, sa katotohanan, kabanalan, at katarungan.
Sa ngalan ng Ama, Anak at Espiritu Santo.
Amen.
Madre Elena,
mula ngayon, hindi mo na angkin ang pangalan ng ama mo.
Tanggapin ang singsing ng pananampalataya,
ang tanda ng Espiritu Santo.
Ikaw ay kabiyak na ng ating Panginoon.
Bilisan n'yo!
Ibaba na! Dali!
Bilis!
Gising! Sige na!
Ilagay n'yo diyan!
Sige pa!
Sabihin mo na, Russo.
Gusto lang naming tingnan ang minahan,
tapos ay aalis na kami.
Sa ngalan ng Prinsipe ng Salina!
Bakit di mo na lang tingnan ang butas ng puwit ko?
Bumalik na tayo, Don Paolo.
Magsama tayo ng mas marami pang tauhan.
Don Calogero, bigyan mo ako ng dalawang guwardiya.
Sige po.
Hindi ito kakayanin ng baga ko.
-Mauna na kayo. -Tara.
Sige na.
Sige.
Sa ngalan ng aking ama,
iginigiit kong makita ang minahan!
Don Paolo!
Don Paolo, pakiusap!
Don Paolo, tara na.
Duwag ka, Russo.
Isang hamak at mapanlinlang na tao! Duwag! Tara na!
Tumigil ka, gago!
Sinabing tumigil ka!
Gusto kong malaman ang nangyayari sa 'yo ngayon.
Para kang tuod na walang sigla.
Hindi, Prinsipe. Ano lamang…
Wala akong gana sa ngayon.
Wala pala siyang gana!
Baligtad na nga yata ang mundo!
Saan 'to galing?
Saan mo 'to nakuha?
Kayo ni Concetta?
Ang batang 'yon…
Ang lakas ng loob niyang manghimasok sa buhay ko.
At ikaw naman?
Paano mo nagawa 'to?
Gusto ko lang namang makatulong.
Isang bagay lang ang maitutulong mo…
Puwes…
Wala ka nang maitutulong.
Paulit-ulit siyang nagsasalita,
nang hindi humihinga.
Hinihingal na rin ako.
Buksan n'yo ito!
Buksan n'yo ang pinto!
Pinapunta n'yo ako, Madre?
Regalo ng ama ko.
Ginagamit n'yo ba ito para pag-aralan ang langit?
Iyon ang gusto niya.
Kaya hindi n'yo ginagawa.
-May tuldok, puti. -Oo.
-Parang buhay. -Magandang gabi.
Fabrizio, ito pala si…
Ginoong Chevalley ng Monterzuolo. Ang inyong lingkod.
Kaibigan siya ni Tancredi.
Mag-usap tayo bukas. Kailangan ko nang matulog.
-Fabrizio… -Hindi.
-Pagod lang siya. -Wag kayong mag-alala.
Prinsesa.
-Maupo kayo. -Magandang umaga, Papa.
Nainsulto ba kayo sa inasal ko kagabi?
Kung gayon, humihingi ako ng tawad.
Hindi, walang dapat patawarin. Napatunguhan ako nang mabuti.
Cavaliere, gusto n'yo po ng kape?
Isang baso siguro ng tubig na malamig.
Hubarin n'yo ang amerikana n'yo.
Sige.
Para lang 'yan sa mga taong galing sa Hilaga.
Hindi siya papayag na gawin ko 'yan.
Kung kailangan n'yong magpalamig, bakit di n'yo subukan ang aming granita?
Salamat.
Iabot mo ang krema.
Mas masarap na may krema.
Ang sarap nga.
Nabasa kong muli ang sulat ng pamangkin kong si Tancredi kagabi.
May iaalok raw kayo sa akin.
Tama nga.
Marahil ngayon ay hindi…
Wala akong inililihim sa pamilya ko.
Balak ng gobyerno na magtalaga ng ilang kilalang Sicilian
bilang mga Senador ng Kaharian.
Walang pangalang mas tatanyag sa inyo, Prinsipe.
Ang layo ng narating n'yo para alukin ako ng puwesto
sa Senado ng bagong Italya ninyo?
Sa inyo rin ang Italya, Prinsipe.
Mabuti na lang at wala si Paolo.
Ginoo…
Si Don Fabrizio ay kapantay ng Kaharian ng Sicily.
Hindi n'yo ba naisip na masyadong mababa ang puwesto sa Senado
para sa tulad niya?
Prinsesa!
Huwag mong isiping isang insulto ang kanyang sinabi.
Fabrizio, hindi ka seryoso…
Ituloy n'yo.
Salamat, Prinsipe.
Batid n'yo marahil,
na hindi pa tapos ang pagiging isa ng Italya.
Nasa ilalim pa rin ng Austria ang Venice. Ang Roma, sa Papa.
Sa pagkakaintindi ko, gustong magmartsa ni Garibaldi sa Roma.
Pero ipinagbabawal 'yon ng Hari.
Ang isang hukbong Italyano na lulusob sa Papa
ay nangangahulugang isang digmaan laban sa Pransiya.
At ang katapusan ng bagong kahariang ito.
Musmos at mahina pa ang bansa.
Kailangan ng mga malalakas na magtataguyod nito.
Kailangan nito ang Sicily, at kailangan ang Leopardo.
Senyor Mario!
Prinsipe…
Si Don Paolo…
Huwag mong palapitin ang ina mo at mga kapatid.
Sandali! Huwag!
Chiara, huwag!
Paolo!
Hindi!
Mama!
Hindi!
Bitawan mo ako, Fabrizio!
Hayaan mo ako!
Anak ko!
Prinsipe, dahil sa kabayo.
Hindi!
Dahil sa kabayo po!
Stella…
Tumayo ka na…
Halika na, Stella.
Halika.
Stella, halika na.
Santa Maria, Ina ng Diyos, ipanalangin mo kaming makasalanan,
ngayon at kung kami'y mamamatay. Amen.
Aba Ginoong Maria, napupuno ka ng grasya, ang Panginoong Diyos ay sumasaiyo.
Bukod kang pinagpala sa babaeng lahat
at pinagpala naman ang iyong anak na si Hesus.
Santa Maria, Ina ng Diyos, ipanalangin mo kaming makasalanan,
ngayon at kung kami'y mamamatay. Amen.
Prinsipe.
Tunay siyang kawalan.
Walang-hanggan ang aming dalamhati.
Concetta.
HANGO SA "THE LEOPARD" NI GIUSEPPE TOMASI DI LAMPEDUSA
Nagsalin ng Subtitle: Michael Manahan