Πρέπει να επανεξετάσουμε την προϊστορία του Νησιού του Πάσχα.
Όχι απλώς να δεχτούμε ό,τι μας λένε.
Η κάτοικος του νησιού και αρχαιολόγος δρ Σόνια Χάοα Καρντινάλι
έχει αφιερώσει σχεδόν 50 χρόνια στην ανάκτηση της χαμένης ιστορίας του,
όχι μελετώντας τα μοάι ή τους αρχαίους οικισμούς,
αλλά ερευνώντας ενδελεχώς τα φυτά του.
Σόνια, απ' ό,τι καταλαβαίνω, σε ενδιαφέρει ιδιαίτερα η βοτανολογία,
αλλά είσαι και αρχαιολόγος.
Ναι. Το πιο σημαντικό για μένα
είναι να καταλάβω τους ανθρώπους,
να καταλάβω πώς έφτασαν οι άνθρωποι,
να καταλάβω πώς προσαρμόστηκαν οι άνθρωποι στο νησί,
επειδή ως άνθρωποι, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα χωρίς τα φυτά.
Στη λεκάνη ενός από τα σβησμένα ηφαίστεια του Ράπα Νούι,
η δρ Καρντινάλι και οι συνάδελφοί της ψάχνουν
τα πρώτα τεκμήρια μη γηγενών φυτών ή καλλιεργειών
που πρέπει να έφεραν εδώ άνθρωποι.
Τι λένε τα φυτά για το πότε έζησαν άνθρωποι στο νησί;
Από τη μελέτη των διαφορετικών τροφίμων που έχουμε, το αποτέλεσμα έδωσε…
Ναι.
…η μπανάνα.
Βρήκαν ότι η μπανάνα ήταν στο νησί πριν από 3.000 χρόνια.
Δηλαδή, οι μπανάνες είναι στο Ράπα Νούι τουλάχιστον 3.000 χρόνια;
Ναι.
Και δεν ήρθαν εδώ μόνες τους.
Δεν τις έφεραν τα πουλιά.
Δεν τις έφερε η θάλασσα.
Η μπανάνα φυτεύεται από κάποιον άνθρωπο.
Γι' αυτό λοιπόν κι εκείνη λέει
ότι στο Ράπα Νούι οι άνθρωποι έφτασαν σε διαφορετική περίοδο.
Ναι.
Κι αυτό είναι μεγάλη έκπληξη για όλους. Αλλάζει κάπως την ιστορία.
Αλλάζει πολύ την ιστορία.
Το χώμα δεν λέει ψέματα.
Όχι, λέει την αλήθεια.
Δεν πιστεύαμε ότι η μπανάνα ήταν τόσο σημαντική.
Η δρ Καρντινάλι χρονολόγησε σε μικρά απομεινάρια μπανανιών,
και μετέθεσε την άφιξη ανθρώπων στο Ράπα Νούι
περίπου 2.000 χρόνια πιο πίσω.
Άρα, τα φυτά βοηθούν να πάμε πίσω το χρονοδιάγραμμα.
Και μπορεί να είναι παλιότερη των 3.000 ετών.
Δεν ξέρουμε. Αλλά γι' αυτό πρέπει να συνεχίσουμε να μελετάμε.
Ασφαλώς.
Δεδομένων των νέων στοιχείων,
η προϊστορία του Ράπα Νούι πρέπει να αναθεωρηθεί.
Τα ευρήματα της δρα Καρντινάλι δείχνουν ότι οι Πολυνήσιοι έφτασαν στο νησί
πολύ νωρίτερα απ' όσο δεχόμαστε.
Αλλά βάσει των προφορικών παραδόσεων των Ράπα Νούι, υπάρχει κι άλλη πιθανότητα.
Ίσως ο Χότου Ματούα και οι επτά ανιχνευτές του έφτασαν εδώ
πολλές χιλιάδες χρόνια νωρίτερα απ' όσο θα θεωρούσαμε ποτέ πιθανό.
Μήπως δεν υπάρχει ξεχασμένο επεισόδιο στην ιστορία του νησιού;
Ένα παλιότερο κεφάλαιο, γραμμένο από επιζώντες του παγκόσμιου κατακλυσμού
που συνέβη πριν από περίπου 12.000 χρόνια;
ΑΡΧΑΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ Η ΑΜΕΡΙΚΗ
Αν έφτασαν άνθρωποι στο Ράπα Νούι πολλές χιλιάδες χρόνια πριν,
πού ζούσαν;
Πού είναι τα αρχαιολογικά ίχνη που θα περιμέναμε να βρούμε;
Στο αποκορύφωμα της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων,
η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη από σήμερα.
Το Ράπα Νούι θα ήταν πολύ μεγαλύτερο νησί.
Τόση γη θα μπορούσε να συντηρήσει πολύ μεγαλύτερο πληθυσμό,
κάτι που ίσως θα εξηγούσε
πώς περατώθηκε το τεράστιο έργο της λάξευσης των μοάι.
Μήπως οι κατασκευαστές επέλεξαν να ζήσουν κοντά στην αρχαία ακτογραμμή
που έχει πια χαθεί,
και χρησιμοποίησαν το ψηλότερο σημείο μόνο για την κατασκευή των αγαλμάτων;
Δεν συνειδητοποιούμε πόση γη χάθηκε με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας.
Είναι περίπου 6,5 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα,
η καλύτερη γη του κόσμου τότε.
Κι όταν ξαφνικά ανεβαίνει η στάθμη
και οι ακτογραμμές βυθίζονται κάτω από τη θάλασσα,
οτιδήποτε έχει χτιστεί στις βυθισμένες περιοχές διαλύεται και καταστρέφεται.
Κι ένας Θεός ξέρει τι χάθηκε όταν ανέβηκε η θάλασσα.
Αυτό που ξέρουμε είναι ότι οι πρώτοι άνθρωποι που έζησαν εδώ
δεν έγιναν απλώς εξαιρετικοί μάστορες στο λάξεμα της πέτρας.
Η παράδοση των Ράπα Νούι λέει ότι ο μεγάλος ιδρυτής, βασιλιάς Χότου Ματούα,
έφερε κάτι μοναδικό από τη μακρινή γη του Χίβα.
Μια γραπτή γλώσσα.
Τα απομεινάρια της διατηρήθηκαν σε ξύλινες πλάκες, τα ρόνγκο ρόνγκο,
πιθανότατα αντίγραφα αντιγράφων που έγιναν ανά τους αιώνες,
καθώς τα πρωτότυπα χάθηκαν στην ιστορία.
Λιγότερα από 30 ρόνγκο ρόνγκο επιβιώνουν,
και φυλάσσονται σήμερα σε μουσεία όλου του κόσμου.
Για τους κατοίκους του νησιού όπως ο αυτόχθων ντοκιμαντερίστας Λίο Πακαράτι,
οι πλάκες αυτές έχουν ιδιαίτερη θέση στην ιστορία.
Είναι φοβερό επίτευγμα.
Κανονικά, ένα γραπτό κείμενο συνδέεται
με μια μεγάλη, πολύ οργανωμένη κουλτούρα.
Κι εδώ το βρίσκουμε σ' ένα μικρό νησί.
Τα ρόνγκο ρόνγκο είναι πολύ ενδιαφέροντα και σημαντικά στην κουλτούρα μας.
Είναι μοναδικά στην Πολυνησία.
Ναι, μοναδικά. Δεν υπάρχουν σε άλλα νησιά.
Με τις επιδρομές των δουλεμπόρων τον 19ο αιώνα
και την απόλυτη καταστροφή της λαϊκής σοφίας του Νησιού του Πάσχα,
η ικανότητα ανάγνωσης των ρόνγκο ρόνγκο χάθηκε
και παραμένουν ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια του αρχαίου κόσμου.
Οι γλωσσολόγοι λένε ότι υπάρχουν πάρα πολλά διαφορετικά σύμβολα
για να είναι αλφάβητο το γραπτό των ρόνγκο ρόνγκο.
Είναι μάλλον κείμενο σε ιερογλυφικά ή εικονογράμματα,
παρόμοιο με εκείνα που ανέπτυξαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι
και ο πολιτισμός της Κοιλάδας του Ινδού,
που θα χρειάστηκε εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες χρόνια για να ωριμάσει.
Το σύστημα των ρόνγκο ρόνγκο είναι σύνθετο.
Χρειάζεσαι πολλά στοιχεία. Ειρήνη, νερό, τροφή, κοινωνία, ξέρεις.
Είναι πολύ πνευματική, σύνθετη διαδικασία.
Επί αιώνες, ώσπου έφτασαν οι Ευρωπαίοι,
η γραπτή γλώσσα τιμούνταν με το τραγούδι.
Όμως η σύνδεση ήχων και συμβόλων έχει ξεχαστεί προ πολλού.
Ο κόσμος δεν μαθαίνει να διαβάζει.
Μαθαίνουν μόνο το τραγούδι.
Για καιρό, το τραγούδι συνεχίζεται.
Για τι πράγματα μιλούν αυτά τα τραγούδια;
-Για το γεωργικό σύστημα. -Ναι.
Τους κανόνες ναυσιπλοΐας.
Την απογραφή των διαφόρων γενεαλογικών γραμμών.
-Τους ιδιοκτήτες γης, τέτοια πράγματα. -Ναι.
Για μένα, το ρόνγκο ρόνγκο
ίσως είναι ό,τι πιο σημαντικό έκαναν οι Τουπούνα, οι πρόγονοί μας.
Η παρουσία μιας πλήρως εξελιγμένης, σύνθετης γραφής στο Νησί του Πάσχα
είναι ένα παράδοξο και ένα μυστήριο που δεν έχει ακόμα εξηγηθεί.
Ίσως πρέπει να εξετάσουμε την πιθανότητα
να έφεραν το κείμενο στο Νησί του Πάσχα κατά τη μακρινή προϊστορία
οι πρώτοι άποικοι που μνημονεύεται στην προφορική παράδοση
ότι ήρθαν από πολύ μεγαλύτερη γη του Ειρηνικού, το Χίβα,
που βυθίστηκε σε μια τεράστια πλημμύρα και χάθηκε κάτω από τα κύματα.
Κατανοώ ότι είναι εικασία εκ μέρους μου,
αλλά μήπως αυτό που βλέπουμε είναι απλώς η γλώσσα
που χρησιμοποιούσε ο χαμένος πολιτισμός τον οποίο ψάχνω;
Ένας λαός από το μακρινό Χίβα,
που την ιστορία και τα γραπτά του διαφύλαξαν οι ταξιδιώτες Πολυνήσιοι,
οι οποίοι σήμερα αυτοαποκαλούνται Ράπα Νούι.
Πιστεύω ότι τα μοάι ίσως είναι κι αυτά προϊόν
του ίδιου προγενέστερου πολιτισμού.
Υπάρχουν μάλιστα ενδείξεις ότι τα άχου που στηρίζουν τα μοάι
ίσως βασίστηκαν σε προγενέστερο σχέδιο που δημιούργησε άλλος.
Όπως αυτό.
Αυτό είναι το Άχου Βινάπου.
Μοναδικό για δύο λόγους.
Πρώτον, κατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου από σκληρό βασάλτη,
όχι από μαλακό ηφαιστειακό τόφφο, όπως τα πιο πολλά άλλα.
Δεύτερον, και πολύ χαρακτηριστικό,
οι μεγαλιθικοί ογκόλιθοι έχουν συναρμολογηθεί μαζί
με τρόπο πολύ ανώτερο απ' όσο κάθε άλλου άχου στο νησί.
Όντως, φτιάχτηκε με τόση ακρίβεια από τους αρχικούς χτίστες
ώστε κανένα σύγχρονο οργανικό υλικό δεν παγιδεύτηκε στους λεπτούς αρμούς,
κάνοντας αδύνατη τη χρονολόγησή του.
Φαίνεται τόσο εκτός τόπου εδώ,
που θα φανταζόταν κανείς ότι είναι έργο διαφορετικής κουλτούρας.
Κι αυτός είναι άλλος ένας λόγος που πιστεύω ότι ίσως αυτή η άλλη κουλτούρα
είναι ο χαμένος πολιτισμός της Εποχής των Παγετώνων που ψάχνω.
Το αρχικό όνομα του νησιού είναι Τε Πίτο ο Τε Χένουα,
που σημαίνει "ο ομφαλός της Γης".
Ο χαρακτηρισμός των ιερών αρχαίων τόπων ως ομφαλών
είναι κάτι που επανέρχεται διαρκώς
σε πολλές αρχαίες κουλτούρες και γλώσσες όλου του κόσμου.
Το Γκεμπεκλί Τεπέ σημαίνει στην κυριολεξία "ο λόφος του ομφαλού".
Οι Δελφοί στην Ελλάδα ήταν ένας ομφαλός της Γης.
Το Άνγκορ στην Καμπότζη ένας άλλος.
Είναι πιθανό κάποια κουλτούρα θαλασσοπόρων της προϊστορίας
να χρησιμοποίησε την ομφαλική αναφορά για να ονομάσει τους πιο ιερούς χώρους της
όπως το Ράπα Νούι;
Αν ναι, πώς έφτασαν μέχρι εδώ;
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα.
Το Ράπα Νούι βρίσκεται στη δυτική άκρη μιας κορυφογραμμής υποθαλάσσιων βουνών.
Την Εποχή των Παγετώνων, όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα πιο κάτω
και ο βυθός ίσως ψηλότερα λόγω του φαινομένου της ισοστασίας,
οι κορυφές κάποιων βουνών ίσως βγήκαν στην επιφάνεια,
δημιουργώντας μια αλυσίδα μικροσκοπικών νησιών
που συνέδεαν το Ράπα Νούι με την ακτογραμμή του σημερινού Περού.
Πράγματι, ακριβώς εκεί είναι που βρίσκουμε κάτι απίστευτο,
λαξεμένο σε έναν λόφο με θέα στον ωκεανό.
Ένα γιγάντιο γεωγλυφικό,
γνωστό σήμερα ως Τρίαινα των Άνδεων.
Η άμμος έχει φύγει, αφήνοντας από κάτω γυμνή πέτρα
σε σχήμα τεράστιας τρίαινας.
Όπως πλησιάζεις την ακτή του Περού,
μοιάζει σχεδόν σαν φάρος ή πινακίδα,
που καλεί τους ανθρώπους κοντά
λέγοντας "Ελάτε. Εδώ υπάρχει κάτι σημαντικό".
Το γεωγλυφικό δεν μπορεί να χρονολογηθεί με σιγουριά,
αν και αγγεία που βρέθηκαν εκεί κοντά
αποδόθηκαν στην τοπική κουλτούρα του Παράκας, περίπου το 200 π.Χ.,
η οποία σίγουρα το αναγνώρισε και το σεβάστηκε.
Λέγεται όμως ότι έμπνευση γι' αυτό ήταν ο θρύλος του αρχαίου θεού Βιρακότσα,
που θεοποιήθηκε επειδή δημιούργησε πολλά μυστηριώδη θαύματα
σ' αυτό το μέρος του κόσμου,
από τις περίφημες Γραμμές της Νάσκα
ως το αινιγματικό μεγαλιθικό σύμπλεγμα του Τιουανάκου στη Βολιβία,
ψηλά στις Άνδεις, απ' όπου ξεκινά η ιστορία του.
Βάσει της ινκαϊκής παράδοσης,
η περιοχή αυτή χτυπήθηκε κάποτε από έναν μεγάλο κατακλυσμό,
μια αληθινή αρχαία αποκάλυψη.
Όταν πέρασε, εμφανίστηκε ένας ξένος από τα νερά της λίμνης Τιτικάκα.
Τον ονόμασαν Βιρακότσα,
"αφρό της θάλασσας".
Ο ίδιος και οι ακόλουθοί του δίδαξαν στους επιζώντες τα μυστικά της γεωργίας,
τους έμαθαν προηγμένες δεξιότητες στη λιθοδομία
και να παρακολουθούν το στερέωμα.
Στην ουσία, διδάσκει τα δώρα του πολιτισμού
σε αποκαρδιωμένους και ρημαγμένους επιζώντες ενός κατακλυσμού.
Αυτές οι ιστορίες απηχούν ιστορίες όλου του κόσμου
για όντα, υπάρξεις, θεότητες, ανθρώπους, νομίζω,
που επέζησαν του κατακλυσμού και επανεκκίνησαν τον πολιτισμό.
Στην Αίγυπτο, ο Όσιρις ήταν εκείνος που δίδαξε στον λαό του
να καλλιεργεί τη γη, να θερίζει και να φτιάχνει νόμους.
Για τους Αζτέκους του Μεξικού, ο Κετσαλκόατλ, ο γενειοφόρος πλάνης,
τους έφερε πρώτος το δώρο του πολιτισμού.
Και στο Ράπα Νούι, ο βασιλιάς Χότου Ματούα και οι εκλεκτοί του απηχούν αυτό το θέμα
των ταξιδιωτών από μια μακρινή, χαμένη γη
που έρχονται από τη θάλασσα να επανεκκινήσουν τον πολιτισμό.
Αφού σε όλο τον κόσμο βρίσκουμε τις ίδιες παραδόσεις,
ας τις πάρουμε σοβαρά.
Ακόμα και σήμερα, η αφήγηση είναι αποτελεσματικός τρόπος
να μεταδοθεί η γνώση από τη μια γενιά στην άλλη.
Με αυτές τις οικουμενικές ιστορίες, νιώθεις ότι φτάνει σ' εμάς ένα κυματάκι
εκείνης της παλιότερης γνώσης;
Ναι, έτσι πιστεύω.
Κι από πού ήρθε;
Οι επιζώντες ήταν ελάχιστοι για να μεταδώσουν τη γνώση,
αλλά τελικά μεταδόθηκε με τη μορφή μύθων,
με τη μορφή παραδόσεων.
Οι μύθοι της ανθρωπότητας είναι η τράπεζα μνήμης του είδους μας
από τότε που δεν είχαμε γραπτές μνήμες.
Ξέρουμε ότι η προφορική παράδοση είναι πολύ ισχυρή
ως τρόπος μετάδοσης της ιστορίας
που μιλάει σ' εμένα για κάποια ιστορικά γεγονότα.
Ναι, ακριβώς.
Αυτή η επανάληψη της ίδιας βασικής ιδέας
από κουλτούρες άσχετες μεταξύ τους στην ιστορία
είναι που με κάνει να σκέφτομαι
ότι υπάρχει κοινή κληρονομιά μιας πολύ πιο αρχαίας κουλτούρας.
Γι' αυτό θεωρώ ότι πρέπει να παίρνουμε πολύ πιο σοβαρά τους μύθους.
Ναι, αυτό λέω κι εγώ.
Αυτοί οι μεγάλοι δάσκαλοι των μύθων μας όπως ο Βιρακότσα
ίσως ήταν από τους ελάχιστους επιζώντες ενός πολιτισμού που χάθηκε στην ιστορία.
Και ίσως υπάρχουν κι άλλα τεκμήρια της κληρονομιάς του Βιρακότσα.
Σχεδόν 500 χιλιόμετρα από την Τρίαινα,
σε ένα οροπέδιο κοντά στην πόλη Κούσκο,
στα 3.500 χιλιόμετρα από την επιφάνεια της θάλασσας…
αυτό είναι το Σακσαϊουαμάν.
ΣΑΚΣΑΪΟΥΑΜΑΝ
Είναι από τις πιο εκπληκτικές αρχαίες τοποθεσίες
κι από τις πιο μυστηριώδεις.
Ο τεράστιος χώρος στην πλαγιά του βουνού βρίθει αρχαιολογικών θαυμάτων
λαξεμένων στην πέτρα.
Και στην άκρη του λόφου, το μεγαλύτερο αίνιγμα απ' όλα.
Τρεις σειρές ασύλληπτων πέτρινων προμαχώνων
που διασχίζουν με ζιγκ ζαγκ την κορυφή.
Έρχομαι εδώ πάνω από 30 χρόνια
κι ακόμα δεν παύει να με μπερδεύει.
Τώρα όμως που η αναζήτηση ενός χαμένου πολιτισμού
με έφερε στην αμερικανική ήπειρο,
ήρθα να επανεξετάσω αυτό το αρχαίο μεγαλιθικό μυστήριο.
Πάντα νιώθω σαν μινιατούρα του εαυτού μου
δίπλα σ' αυτούς τους γιγάντιους μεγάλιθους.
Υπάρχουν χιλιάδες τέτοιοι κολοσσιαίοι πολυγωνικοί ογκόλιθοι
τέλεια σχηματισμένοι και τοποθετημένοι.
Κανείς τους δεν έχει ίδιο μέγεθος και σχήμα με άλλον.
Κι όμως ταίριαξαν όλοι μεταξύ τους με απίστευτη ακρίβεια.
Φαίνεται σχεδόν σαν να έχουν συγχωνευτεί.
Ακόμα και με τη σημερινή τεχνολογία, από πού ν' αρχίσεις;
Πώς έγινε αυτό;
Για να κατανοήσουμε το Σακσαϊουαμάν, πρέπει να μάθουμε την ιστορία του,
η οποία είναι συνυφασμένη με την πόλη από κάτω.
Σήμερα, το Κούσκο είναι μια ζωντανή μητρόπολη 500.000 κατοίκων.
Για εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, είναι δημοφιλής τουριστικός προορισμός.
Αλλά για την έρευνά μου είναι κάτι πολύ περισσότερο.
Το Κούσκο ήταν πρωτεύουσα της κραταιάς αυτοκρατορίας των Ίνκας,
ενός σπουδαίου, εκπληκτικού πολιτισμού.
Ενός πολιτισμού που άνθισε στις πανύψηλες Άνδεις,
διάσημου για τις απίστευτες πέτρινες τοποθεσίες όπως το Μάτσου Πίτσου.
Αλλά όπως με τα μοάι στο Ράπα Νούι,
η αληθινή ιστορία σκιάζεται από την καταστροφή.
Εδώ, το 1532,
οι Ισπανοί κατακτητές έφεραν το χάος και την καταστροφή στους Ίνκας.
Λόγω της καταστολής των αυτοχθόνων στη διάρκεια και μετά την κατάκτηση,
οι γνώσεις μας για τους Ίνκας είναι αποσπασματικές
και γενικώς μαύρη τρύπα στην ιστορία.
Γιατί;
Επειδή, βέβαια, η ιστορία γράφεται από τους νικητές.
Κι ελάχιστοι από τους κατακτητές ενδιαφέρθηκαν να μάθουν
για την κουλτούρα που αποδεκάτιζαν.
Οι Ίνκας ήταν ένδοξος πολιτισμός.
Κατέγραψε απίστευτα επιτεύγματα, αλλά ήταν πολύ βραχύβιος.
Παρότι πλούσια και πανίσχυρη,
η αυτοκρατορία των Ίνκας έζησε λιγότερο από έναν αιώνα
πριν φτάσουν οι κατακτητές.
Φυσικά, οι Ισπανοί δεν το ήξεραν
και υπέθεσαν πως ό,τι έβλεπαν, μαζί και τα απίστευτα μεγαλιθικά τείχη,
ήταν έργο των Ίνκας που μόλις είχαν γνωρίσει.
Δύσκολα φαντάζεσαι πώς επετεύχθη αυτό
με τα υποτιθέμενα εργαλεία που διέθεταν οι Ίνκας,
κυρίως δηλαδή άλλες πέτρες
με τις οποίες χτυπούσαν τους μεγάλιθους.
Δεν μου φαίνεται λογικό.
Οι Ίνκας δεν είχαν γραπτή γλώσσα.
Όμως τα ισπανικά αρχεία, ως έχουν,
λένε ότι το Σακσαϊουαμάν ήταν πνευματικό τέκνο του Πατσακούτι Ίνκα Γιουπάνκι,
που η βασιλεία του εγκαινίασε την αυτοκρατορία πάνω από 500 χρόνια πριν.
Ελπίζω να μάθω περισσότερα από τον ειδικό του χώρου αυτού, Αμαντέο Βάλερ Φαρφάν.
Ποιον αιώνα περίπου, ποια χρονολογία πιστεύεις
ότι χτίστηκε αυτό το απίστευτο, μεγαλοπρεπές αρχιτεκτονικό έργο;
Η κατασκευή άρχισε περίπου το 1440
και τελείωσε 90 χρόνια μετά.
Μάλιστα.
Ακριβώς πριν έρθουν οι κατακτητές.
Ο Πατσακούτι διέταξε τους εργάτες του να χτίσουν το Σακσαϊουαμάν με τοπική πέτρα
που ήταν σχετικά μαλακή.
Αν και στα 3.500 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας,
άλλοτε ήταν ο πυθμένας ενός αρχέγονου ωκεανού.
Πολύ καιρό πριν, αυτό το μέρος της Ν. Αμερικής ήταν και μέσα στη θάλασσα.
Σε διάφορα σημεία της κοιλάδας μπορείς να δεις ασβεστολιθικό υπόστρωμα.
Ασβεστόλιθο. Ιζηματογενές πέτρωμα.
Γι' αυτό, η πέτρα αυτή είναι πιο μαλακή από άλλες για να δουλέψεις.
Οι αρχαιολόγοι λένε ότι οι τεράστιοι ασβεστολιθικοί ογκόλιθοι
μάλλον κόπηκαν σε λατομεία 15 χλμ. μακριά.
Σίγουρα ο ασβεστόλιθος είναι μαλακή πέτρα και δουλεύεται σχετικά εύκολα,
αλλά εδώ έχουμε γιγάντιους ασβεστολιθικούς ογκόλιθους.
Ποιος είναι ο βαρύτερος;
Ο βαρύτερος ζύγιζε πάνω από 100 τόνους.
Θεέ μου.
Αυτό που με προβληματίζει είναι πώς μετακινήθηκαν.
Δεν καταλαβαίνω πώς έγινε.
Κατά τη γνώμη μου, το μυστικό κρυβόταν στην ποσότητα.
Ο Πέδρο Σιέσα ντε Λεόν ήταν Ισπανός στρατιώτης και χρονικογράφος
και σύμφωνα με εκείνον,
κάθε μέρα δούλευαν εδώ πάνω από 20.000 άτομα.
Μεγάλη οργανωσιακή πρόκληση.
Η οργάνωση 20.000 εργατών είναι πολύ σύνθετο έργο.
Η κατασκευή του Εμπάιρ Στέιτ Μπίλντινγκ της Νέας Υόρκης
χρειάστηκε περίπου 3.400 άτομα τον 20ό αιώνα.
Ακόμα και με τους εξαπλάσιους εργάτες,
η μετακίνηση των ογκόλιθων με πολύ λιγότερο προηγμένη τεχνολογία
πρέπει να ήταν τεράστια πρόκληση, που θα μπορούσε γρήγορα να πάει στραβά.
Η μόνη μαρτυρία για απόπειρα μετακίνησης ενός τεράστιου μεγάλιθου
διασώθηκε από Ισπανό χρονικογράφο λίγες δεκαετίες μετά την κατάκτηση.
Σύμφωνα με το αφήγημα που του έδωσαν ντόπιες πηγές,
η απόπειρα κατέληξε σε καταστροφή.
Μας μιλάει για έναν μεγάλο βράχο που ρυμούλκησαν στο βουνό
περισσότερα από 20.000 άτομα,
μέχρι που κάποια στιγμή έπεσε από τα χέρια τους σε έναν γκρεμό,
καταπλακώνοντας πάνω από 3.000 άνδρες.
Αν οι Ίνκας δυσκολεύονταν τόσο να μεταφέρουν έναν μεγάλιθο,
πώς τελικά μετέφεραν εδώ χιλιάδες;
Κατά τους Ισπανούς, οι Ίνκας χρησιμοποιούσαν έναν συνδυασμό
σχοινιών, κορμών δέντρων και μοχλών.
Μπορούσες, με μεγάλη προσπάθεια και μεγάλη φροντίδα,
να συναρμολογήσεις δύο ή τρεις,
όμως η συναρμολόγηση εκατοντάδων, και μάλιστα με τόση ακρίβεια,
αψηφά τη λογική.
Κι αν ο αυτοκράτορας των Ίνκας επέβλεπε απλώς την κατασκευή ενός οχυρού
από την κορυφή τείχους από μεγάλιθους που βρίσκονταν ήδη εκεί;
Δύσκολα φαντάζεσαι το θέαμα που θα αντίκριζε το μάτι εδώ
πριν από την ισπανική κατάκτηση.
Αλλά πρόσφατα επιστημονικά στοιχεία και μαρτυρίες των πρώτων κατακτητών
μας δίνουν μια καλή ιδέα της όψης του Σακσαϊουαμάν
στην ακμή της αυτοκρατορίας.
Οι Ισπανοί μάς λένε
ότι το κύριο συγκρότημα χρησιμοποιούνταν ως στρατώνας,
με χωρητικότητα χιλιάδων.
Περιγράφουν έναν κυκλικό πύργο τριών επιπέδων,
που έφτανε τα 15 μέτρα,
περιστοιχισμένου από ορθογώνια κτίσματα και προαύλιους χώρους
με δικό τους σύστημα γλυκού νερού και αποθήκες δημητριακών.
Οι εισβολείς πίστευαν ότι το Σακσαϊουαμάν χτίστηκε αρχικά ως οχυρό
επειδή, μετά την πτώση του Κούσκο,
οι πολεμιστές των Ίνκας οχυρώθηκαν πίσω από αυτά τα τείχη,
που είναι ό,τι απομένει σήμερα.
Γι' αυτό, όμως, χτίστηκαν;
Τι λένε οι αρχαιολόγοι για την προέλευση του Σακσαϊουαμάν
και για τον σκοπό του;
Πολλοί πιστεύουν ότι ήταν στρατιωτική κατασκευή.
Μόνο οι Ισπανοί ή οι κατακτητές τους είπαν ότι ήταν οχυρό,
αλλά δεν ήταν.
Ήταν ένα ιερό μέρος, ένας ναός, όπου γίνονταν οι διάφορες τελετουργίες.
Άρα, η ιδέα που διαβάζουμε συχνά στα βιβλία,
ότι το Σακσαϊουαμάν χτίστηκε ως οχυρό, είναι λάθος;
Είναι τεράστιο λάθος.
Ό,τι μένει από τις κατασκευές στην κορυφή,
που έγιναν με ομοιόμορφους ορθογώνιους ογκόλιθους,
δείχνει ότι δεν χτίστηκε ταυτόχρονα με τα μεγαλιθικά τείχη.
Θα ήταν δίκαιο να πω ότι οι Ίνκας κληρονόμησαν κάποια προγενέστερα έργα,
όμως αυτά είναι δύσκολο να εξηγηθούν.
Ναι.
Δείχνει επίσης ότι κατασκευάστηκαν με διαφορετική,
άγνωστη ακόμα, τεχνική λιθοδομίας.
Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί μια χαμένη τεχνολογία.
Βρισκόμαστε μπροστά σε μυστήριο, ένα αίνιγμα που αδυνατούμε να εξηγήσουμε.
Μήπως τα λεία, ογκώδη ζιγκ ζαγκ τείχη του Σακσαϊουαμάν λαξεύτηκαν
όχι από τους Ίνκας αλλά από κάποιον άλλον;
Κι αν μεγάλο μέρος της κατασκευής που αποδίδουμε στους Ίνκας
τελικά ενσωματώνει μια κληρονομιά πολύ πιο αρχαίας γνώσης;
Μήπως υπάρχει μια πέτρινη κληρονομιά,
μια κληρονομιά άλλου πολιτισμού, άγνωστη ακόμα στους αρχαιολόγους;
Άλλωστε, απλούστερες εκδοχές αυτών των όμορφα ταιριασμένων τειχών
δεν έχουν βρεθεί πουθενά στο Περού.
Όμως, κάτι τέτοιο το είδαμε στο Ράπα Νούι,
στα τείχη του Άχου Βινάπου,
που θεωρητικά χτίστηκαν πριν από το Σακσαϊουαμάν,
περισσότερα από 3.200 χιλιόμετρα μακριά.
Κάθε ογκόλιθος είναι από σκληρό βασάλτη.
Είναι όμορφα ταιριασμένοι
και περιλαμβάνουν πολυγωνικά στοιχεία, όπως τα τείχη του Σακσαϊουαμάν.
Παρόμοια κατασκευή βλέπουμε σε αρχαία τείχη της Τουρκίας
και της Αιγύπτου.
Υπάρχει ένας μικρός ογκόλιθος σφηνωμένος ανάμεσα σε μεγαλύτερους,
που είναι ολόιδιος. Βρίσκεις την ίδια εικόνα στο Κούσκο.
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι χτίστες απλώς χρησιμοποίησαν
υλικό που είχε απομείνει.
Κοιτάξτε, όμως, ακρίβεια.
Έχεις την αίσθηση ότι πρόκειται για τεχνολογία από το παρελθόν
που δεν περιορίστηκε μόνο στο Περού.
Κι αν οι Ίνκας έχτισαν κάποιες από τις κατασκευές εδώ
πάνω σε πολύ πιο αρχαία θεμέλια;
Θεμέλια που ίσως πηγαίνουν πίσω
στις ίδιες τις ρίζες του πολιτισμού της Αμερικής.
Αυτή η πιθανότητα με οδηγεί στην πόλη που πάνω της υψώνεται το Σακσαϊουαμάν,
ένα μέρος που το όνομά του ίσως περιέχει ένα ζωτικό στοιχείο.
Στη γλώσσα κέτσουα των Ίνκας,
Κούσκο σημαίνει "ομφαλός της Γης",
όπως τόσοι άλλοι ιεροί αρχαίοι ομφαλοί, μεταξύ των οποίων το Ράπα Νούι.
Η έννοια των ομφαλών που συναντάται σε όλο τον κόσμο
δεν πρέπει να απορριφθεί, πιστεύω, ως σύμπτωση.
Μήπως η εντυπωσιακή λιθοδομή που βλέπουμε σ' αυτόν τον ομφαλό της Γης
είναι άλλο ένα απομεινάρι του πολύ παλιότερου,
εξελιγμένου πολιτισμού που ψάχνω;
Όπου κοιτάξεις στην πόλη,
υπάρχουν στρώματα επί στρωμάτων ωραίων και περίπλοκων πέτρινων τοίχων,
που κάποιοι ενσωματώνουν μεγάλιθους.
Το μυστήριο είναι ότι σε κάθε τοίχο βλέπεις διάφορα στιλ αρχιτεκτονικής.
Κάποια εξαιρετικά λεπτοδουλεμένα, άλλα σχετικά χοντροκομμένα.
Αυτό το μυστήριο με πήγε στην Κάγιε Λορέτο του Κούσκο
και στον ερευνητή αρχαιολόγο Χεσούς Γκαμάρα,
απόγονο των Ίνκας,
που έχει περάσει δεκαετίες μελετώντας τη μοναδική λιθοδομία του αρχαίου Περού.
Πες μου για το έργο σου στην περιοχή του Κούσκο και της Ιερής Κοιλάδας.
Το πάθος μου είναι οι αρχαιότητες ανθρώπινης προέλευσης.
Κι αυτό αντικατοπτρίζεται στην πέτρα
που είναι ο παλιότερος μάρτυρας που υπάρχει στην ιστορία.
Όπως είδαμε στο Σακσαϊουαμάν,
οι μεγαλιθικοί τοίχοι του δρόμου ταιριάζουν τέλεια μαζί,
οι καμπυλωτές άκρες της κάθε πέτρας εισρέουν η μια στην άλλη.
Σαστίζει ο νους σου.
Μένω άναυδος όταν το κοιτάζω και δεν καταλαβαίνω
πώς μπορεί κανείς να έφτιαξε τοίχους
με τέτοιες τεράστιες πέτρες που να ταιριάζουν τέλεια.
Οι αρχαιολόγοι μάς διδάσκουν ότι τους έφτιαξαν οι Ίνκας
κι ότι τους χτυπούσαν με πέτρες για να φτιάξουν όλο αυτό το απίστευτο.
Είναι αδύνατο να φτιάξεις αυτό το θαύμα με το σκαρπέλο και εργαλεία οικοδομής
ούτε να υπολογίσεις πόσο απόλυτη ακρίβεια
υπάρχει σε τέτοιου τύπου εκφράσεις.
Πουθενά δεν είναι πιο ξεκάθαρη η ακρίβεια απ' όσο εδώ
με τον γεωμετρικό άθλο που ξέρουμε ως δωδεκάγωνη πέτρα,
που οι πολλαπλές πλευρές της ταιριάζουν τέλεια με άλλους 11 μοναδικούς ογκόλιθους.
Κι όμως, υπάρχει μια παραφωνία σε αυτούς τους ινκαϊκούς τοίχους.
Βλέπω εδώ πολλά διαφορετικά στιλ αρχιτεκτονικής.
Καταπληκτική δουλειά όπως αυτή
και μετά δουλειά πολύ κατώτερης ποιότητας, η μία δίπλα στην άλλη.
Βοήθησέ με να καταλάβω.
Αυτή η αρχιτεκτονική δεν είναι των Ίνκας.
Οι Ίνκας δεν χρησιμοποίησαν αυτές τις πολυγωνικές, μαλακές γραμμές.
Οι Ίνκας έχουν άλλου τύπου αρχιτεκτονική,
που χαρακτηρίζεται από ορθές γωνίες.
Τα πάνω τμήματα έχουν ογκόλιθους με ξεκάθαρα σημάδια
των βασικών εργαλείων των Ίνκας.
Η κατασκευή τους δεν έχει μυστήριο, σε αντίθεση με τα χαμηλότερα επίπεδα.
Άρα, κατά την άποψή σου, αυτό δεν το έφτιαξαν οι Ίνκας.
Όχι.
Ο Χεσούς εκτιμά ότι οι Ίνκας έχτισαν πάνω και γύρω από πιο αρχαίους τοίχους
που υπήρχαν ήδη όταν έφτασαν.
Η ιστορία του Κούσκο δεν φτάνει μόνο μέχρι τους Ίνκας.
Πηγαίνει πολύ πιο πίσω.
Ο Χεσούς Γκαμάρα είναι σίγουρος ότι κοιτάζουμε όχι ένα,
αλλά τουλάχιστον τρία αρχιτεκτονικά στιλ,
έργα τριών πολιτισμών.
Το πιο πρόσφατο έργο λιθοδομίας ο Χεσούς το αποδίδει στους Ίνκας.
Αλλά πιστεύει ότι οι προϊνκαϊκές πέτρες με τις στρογγυλές γωνίες,
εδώ και στο Σακσαϊουαμάν,
έχουν τις ρίζες τους σε πολύ πιο αρχαία τεχνική,
που σεβάστηκαν οι Ίνκας αλλά δεν μπόρεσαν να τη μιμηθούν.
Υπάρχουν πράγματα αδύνατα
για τους πιο σύγχρονους πολιτισμούς.
Είναι πιο αρχαία
και αποδεικνύουν ότι είναι προϊόν
χρήσης χυτής πέτρας.
Ο Χεσούς Γκαμάρα αποκαλεί αυτό το στιλ Χάναν Πάτσα.
Και για να το δω από πρώτο χέρι,
προτείνει να επισκεφθώ έναν ενδιαφέροντα χώρο
στην πλαγιά του λόφου όπου στέκει το Σακσαϊουαμάν.
Μια αληθινά μυστικιστική τοποθεσία
με μυστική είσοδο, κρυμμένη από τα μάτια.
Που εμφανίζει κι αυτή ένα περίεργο μίγμα κατασκευαστικών στιλ.
Είναι γνωστή ως Ναός της Σελήνης.
ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΣΕΛΗΝΗΣ
Είναι ένα παράξενο, περίπλοκο μέρος με μια ατμόσφαιρα μυστηρίου γύρω του.
Τα χαμηλά τείχη εδώ είναι χαρακτηριστικά ινκαϊκά.
Αλλά κρυμμένο μέσα σ' αυτήν τη βραχώδη προεξοχή
είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
Μπαίνεις μέσα από ένα στενό πέρασμα
που περιβάλλεται από σιωπή.
Είναι σχεδόν σαν να μπαίνεις σε λαβύρινθο.
Φαίνεται σαν κάποια άγνωστη τεχνολογία που δεν κατανοούμε
να δημιουργήθηκε για λόγους που δεν έχουν κάποιο νόημα για μας.
Υποτιτλισμός: Σοφία Σκουλικάρη