1
00:00:11,821 --> 00:00:15,421
Kailangan nating suriing muli
ang prehistory ng Easter Island.

2
00:00:18,221 --> 00:00:20,781
Di natin dapat tanggapin na lang
'yong sinasabi sa atin.

3
00:00:24,501 --> 00:00:28,821
Ang residente ng Rapa Nui at archeologist
na si Dr. Sonia Haoa Cardinali

4
00:00:28,901 --> 00:00:33,101
ay halos limang dekada nang tinutuklas
ang nawalang kasaysayan ng isla,

5
00:00:35,101 --> 00:00:38,901
hindi sa pag-aaral sa mga Moai
o sa mga sinaunang pamayanan,

6
00:00:38,981 --> 00:00:42,101
kundi sa masusing pagsusuri
ng mga halaman nito.

7
00:00:42,981 --> 00:00:47,341
Sonia, nalaman ko
na malaki ang interes mo sa botany,

8
00:00:47,421 --> 00:00:48,941
pero archeologist ka rin.

9
00:00:49,021 --> 00:00:52,141
Oo. Ang pinakamahalaga sa 'kin

10
00:00:52,221 --> 00:00:55,581
ay maunawaan 'yong mga tao…

11
00:00:55,661 --> 00:00:58,861
-Oo.
-…maunawaan kung paano sila dumating,

12
00:00:58,941 --> 00:01:02,821
maunawaan kung paano iniakma
ng mga tao ang sarili sa islang ito

13
00:01:03,421 --> 00:01:08,701
dahil bilang tao, di tayo mabubuhay
nang walang mga halaman.

14
00:01:12,061 --> 00:01:15,421
Sa bunganga ng isa
sa mga patay nang bulkan ng Rapa Nui,

15
00:01:15,501 --> 00:01:17,901
naghahanap si Dr. Cardinali at team niya

16
00:01:17,981 --> 00:01:21,821
ng pinakasinaunang ebidensiya
ng mga pananim na di likas sa lugar

17
00:01:21,901 --> 00:01:24,421
na marahil dinala rito ng mga tao.

18
00:01:25,981 --> 00:01:29,061
Ano'ng sabi ng mga halaman
sa kung kailan tumira ang mga tao sa isla?

19
00:01:29,141 --> 00:01:34,421
Sa pag-aaral sa iba't ibang pagkain
na kinalap namin, ang resulta ay nagmula…

20
00:01:34,501 --> 00:01:35,741
Oo.

21
00:01:36,341 --> 00:01:37,221
…sa saging.

22
00:01:39,381 --> 00:01:43,781
Nakita nila 'yong saging sa isla
3,000 taon na ang nakalipas.

23
00:01:43,861 --> 00:01:48,541
Nasa 3,000 taon na sa Rapa Nui
'yong mga saging?

24
00:01:48,621 --> 00:01:50,061
Oo.

25
00:01:52,621 --> 00:01:55,101
At hindi sila nakarating dito
nang mag-isa.

26
00:01:56,461 --> 00:01:59,141
Hindi ito dinala ng mga ibon.

27
00:01:59,221 --> 00:02:01,341
Hindi sa dagat.

28
00:02:01,421 --> 00:02:05,941
Itinanim ang saging ng ibang tao.

29
00:02:07,421 --> 00:02:10,421
Kaya ipinahihiwatig nito

30
00:02:10,501 --> 00:02:16,261
na sa Rapa Nui, may mga taong dumating
mula sa ibang panahon.

31
00:02:16,341 --> 00:02:17,181
Oo.

32
00:02:17,261 --> 00:02:21,621
Malaking sorpresa 'to para sa lahat.
Binago nito nang konti ang kasaysayan.

33
00:02:21,701 --> 00:02:23,901
Malaki ang mababago sa kasaysayan.

34
00:02:23,981 --> 00:02:25,741
Di nagsisinungaling ang lupa.

35
00:02:25,821 --> 00:02:27,821
Nagsasabi ng totoo ang lupa.

36
00:02:27,901 --> 00:02:33,261
Hindi namin inakala
na napakahalaga pala ng saging.

37
00:02:36,941 --> 00:02:42,061
Galing sa mga labi ng halaman ng saging
ang mga petsa ni Dr. Cardinali

38
00:02:42,581 --> 00:02:48,661
at iniatras ang pagdating ng mga tao
sa Rapa Nui ng mga 2,000 taon.

39
00:02:48,741 --> 00:02:51,941
NAKALIPAS NA 3,215 TAON

40
00:02:52,741 --> 00:02:55,741
Tinutulungan tayo ng mga halaman
na iatras 'yong timeline.

41
00:02:55,821 --> 00:02:59,421
-Oo.
-At posibleng mas higit pa sa 3,000 taon.

42
00:02:59,501 --> 00:03:04,781
Hindi namin alam. Pero 'yon ang dahilan
para ipagpatuloy pa 'yong pagsasaliksik.

43
00:03:04,861 --> 00:03:05,821
Oo.

44
00:03:08,221 --> 00:03:10,181
Dahil sa bagong ebidensiyang ito,

45
00:03:10,261 --> 00:03:13,341
dapat pag-isipang muli
ang prehistory ng Rapa Nui.

46
00:03:14,541 --> 00:03:19,301
Sinasabi ng pag-aaral ni Dr. Cardinali
na narating ng mga Polynesian itong isla

47
00:03:19,381 --> 00:03:21,581
bago pa ang pinaniniwalaang timeline.

48
00:03:22,461 --> 00:03:26,741
Pero ayon sa mga kuwentong-bayan
ng Rapa Nui, may isa pang posibilidad.

49
00:03:28,461 --> 00:03:32,541
Marahil dumating dito
si Hotu Matu'a at pitong tauhan niya

50
00:03:32,621 --> 00:03:36,861
libo-libong taon na mas maaga
kaysa sa inakala ng sinuman na posible.

51
00:03:39,981 --> 00:03:43,741
May nakalimutan kayang parte
sa kuwento ng islang ito?

52
00:03:44,261 --> 00:03:48,581
Isang naunang kabanata na isinulat
ng mga nakaligtas sa kalamidad

53
00:03:48,661 --> 00:03:51,181
na nangyari 12,000 taon na ang nakalipas?

54
00:04:14,781 --> 00:04:18,541
Kung dumating ang mga tao sa Rapa Nui
libo-libong taon na ang nakalipas,

55
00:04:19,061 --> 00:04:20,341
saan sila tumira?

56
00:04:21,741 --> 00:04:25,061
Nasaan ang mga bakas
na inaasahan naming makita?

57
00:04:27,421 --> 00:04:29,981
Tandaan na sa kasagsagan
ng huling Ice Age,

58
00:04:30,061 --> 00:04:33,621
mas mababa ng 400 talampakan
ang lebel ng dagat kaysa ngayon.

59
00:04:33,701 --> 00:04:36,661
Mas malaking isla noon ang Rapa Nui.

60
00:04:38,821 --> 00:04:42,621
Kayang suportahan ng kalupaang iyon
ang mas malaking populasyon,

61
00:04:45,021 --> 00:04:49,821
na makakatulong ipaliwanag kung paano
naisagawa ang paglikha sa mga Moai.

62
00:04:52,581 --> 00:04:56,301
Pinili kaya ng mga eskultor nila
na mamuhay malapit sa dalampasigan,

63
00:04:56,381 --> 00:04:57,821
na lubog na ngayon sa tubig

64
00:05:00,421 --> 00:05:05,021
at ginamit lang ang mas mataas na lugar
para sa paggawa nila ng mga rebulto?

65
00:05:06,821 --> 00:05:11,781
Naisasantabi natin 'yong laki ng lupa
na nawala sa pagtaas ng lebel ng dagat

66
00:05:11,861 --> 00:05:13,141
sa pagtatapos ng Ice Age,

67
00:05:13,221 --> 00:05:16,901
at ang tantiya
ay nasa halos 10 million square miles,

68
00:05:17,661 --> 00:05:19,901
ang pinakamagandang lupain sa mundo noon.

69
00:05:20,661 --> 00:05:22,661
At nang biglang tumaas ang dagat,

70
00:05:22,741 --> 00:05:26,181
at lumubog ang mga kalupaang 'yon
sa ilalim ng dagat,

71
00:05:27,341 --> 00:05:31,861
nagkadurog-durog at nawasak
ang anumang itinayo sa lumubog na lugar.

72
00:05:33,181 --> 00:05:36,501
Walang nakakaalam
kung ano'ng nawala sa pagtaas ng dagat.

73
00:05:45,781 --> 00:05:49,821
Ang alam namin
ay ang mga pinakaunang nakatira dito

74
00:05:49,901 --> 00:05:53,421
ay natuto nang higit pa
sa kakayahang umukit ng bato.

75
00:05:58,021 --> 00:06:02,341
Ayon sa alamat ng Rapa Nui,
ang pinuno nilang si Haring Hotu Matu'a

76
00:06:02,941 --> 00:06:05,981
ay may dala-dala
mula sa malayong lupain ng Hiva,

77
00:06:07,141 --> 00:06:08,581
isang nakasulat na wika.

78
00:06:11,541 --> 00:06:14,581
Ang mga nalalabi ay napreserba
sa mga tablang kahoy

79
00:06:14,661 --> 00:06:16,341
na kilala bilang rongorongo,

80
00:06:17,021 --> 00:06:20,341
marahil ay mga kopya ng mga kopya
na ginawa sa loob ng mahabang panahon,

81
00:06:20,421 --> 00:06:22,821
dahil nawala na ang mga orihinal.

82
00:06:23,861 --> 00:06:26,301
Wala pa sa 30 rongorongo ang natitira,

83
00:06:26,981 --> 00:06:29,821
na kasalukuyang nakapreserba
sa mga museum sa buong mundo.

84
00:06:31,301 --> 00:06:36,141
Para sa mga residente ng Rapa Nui
gaya ng documentarian na si Leo Pakarati,

85
00:06:36,221 --> 00:06:39,261
napakahalaga sa kasaysayan
ng mga tabla na ito.

86
00:06:40,101 --> 00:06:41,461
Makahulugang pangyayari 'yon

87
00:06:41,541 --> 00:06:46,621
dahil kadalasan, iniuugnay 'yong pagsulat
sa isang maunlad at organisadong kultura.

88
00:06:46,701 --> 00:06:49,501
At nakikita natin 'yon
sa isang maliit na isla.

89
00:06:49,581 --> 00:06:53,341
Interesante at napakahalaga
ng rongorongo sa kultura namin.

90
00:06:53,421 --> 00:06:55,621
Namumukod-tangi ito sa Polynesia.

91
00:06:55,701 --> 00:06:58,661
Tama. Walang rongorongo sa ibang mga isla.

92
00:07:00,341 --> 00:07:03,421
Sa pang-aalipin noong 19th century

93
00:07:03,501 --> 00:07:07,301
at sa tuluyang pagkawasak
ng mga tradisyon ng Easter Island,

94
00:07:07,381 --> 00:07:10,661
nawala na 'yong kaalaman
sa pagbabasa ng rongorongo,

95
00:07:10,741 --> 00:07:15,221
at nananatili silang isa sa mga
malaking misteryo ng sinaunang mundo.

96
00:07:16,181 --> 00:07:19,581
Ayon sa mga linguist,
napakaraming iba't ibang simbolo

97
00:07:19,661 --> 00:07:22,181
para maging alpabeto ang rongorongo.

98
00:07:24,061 --> 00:07:27,381
Malamang na isa itong hyeroglyphic
o pictographic script,

99
00:07:27,461 --> 00:07:30,541
katulad ng natutunan
ng mga sinaunang Egyptian

100
00:07:30,621 --> 00:07:32,701
at ng sibilisasyon ng Indus Valley,

101
00:07:34,021 --> 00:07:38,221
na siguradong daan-daang taon
na pinag-aralan, kundi man libo-libo.

102
00:07:40,021 --> 00:07:42,781
-Napakakomplikado ng rongorongo system.
-Oo.

103
00:07:42,861 --> 00:07:47,741
Kailangan mo ng maraming bagay,
kapayapaan, tubig, pagkain, lipunan.

104
00:07:48,581 --> 00:07:51,861
Napakaintelektuwal
at napakakomplikadong proseso nito.

105
00:07:52,541 --> 00:07:55,861
Sa maraming siglo,
hanggang sa dumating ang mga European,

106
00:07:55,941 --> 00:07:58,661
ipinapahayag ang nakasulat na wika
sa pamamagitan ng kanta.

107
00:07:59,261 --> 00:08:03,741
Pero matagal nang nakalimutan
ang koneksiyon ng mga tunog sa simbolo.

108
00:08:04,261 --> 00:08:06,781
Hindi natututong bumasa ang mga tao.

109
00:08:06,861 --> 00:08:08,941
Natututunan lang nila 'yong kanta.

110
00:08:09,021 --> 00:08:11,181
At sa mahabang panahon,
nagpatuloy 'yong kanta.

111
00:08:11,261 --> 00:08:13,781
Tungkol saan ang mga kantang ito?

112
00:08:14,301 --> 00:08:15,741
Pang-agrikultura.

113
00:08:15,821 --> 00:08:16,901
Oo.

114
00:08:16,981 --> 00:08:18,701
Mga tuntunin sa paglalayag.

115
00:08:19,581 --> 00:08:22,941
'Yong listahan ng mga salinlahi.

116
00:08:23,021 --> 00:08:25,701
Mga nagmay-ari sa teritoryo, mga gano'n.

117
00:08:25,781 --> 00:08:26,621
Oo.

118
00:08:26,701 --> 00:08:28,621
Para sa 'kin, ang rongorongo,

119
00:08:28,701 --> 00:08:35,101
iyon siguro ang pinakamahalagang bagay
na ginawa ng mga ninuno namin.

120
00:08:37,101 --> 00:08:40,981
Ang pagkakaroon ng isang maunlad
at komplikadong dokumento sa Easter Island

121
00:08:41,061 --> 00:08:44,941
ay isang palaisipan at misteryo,
na hindi pa naipaliwanag.

122
00:08:48,421 --> 00:08:50,781
Dapat isaalang-alang ang posibilidad

123
00:08:50,861 --> 00:08:54,221
na unang dinala ang dokumentong 'yon

124
00:08:54,301 --> 00:08:57,101
sa Easter Island
mula sa malalim na prehistory

125
00:08:57,181 --> 00:09:01,021
no'ng mga unang nanirahan
na naaalala sa kuwentong-bayan

126
00:09:01,101 --> 00:09:04,901
na nagmula sa mas malawak na lupain
na tinatawag na Hiva

127
00:09:04,981 --> 00:09:09,901
na nakaranas ng napakalaking baha
at lumubog sa ilalim ng mga alon.

128
00:09:11,141 --> 00:09:14,501
Alam kong espekulasyon ko lamang ito,

129
00:09:14,581 --> 00:09:18,581
pero ito kaya ang tunay na wikang ginamit

130
00:09:18,661 --> 00:09:21,541
ng nawawalang sibilisasyon
na hinahanap ko?

131
00:09:24,981 --> 00:09:26,981
Mga tao mula sa Hiva

132
00:09:30,541 --> 00:09:35,101
na ang kuwento ng pinagmulan at dokumento
ay napangalagaan ng mga Polynesian,

133
00:09:35,181 --> 00:09:38,021
na tinatawag ang mga sarili ngayon
na Rapa Nui.

134
00:09:45,181 --> 00:09:48,141
Naniniwala ako
na maaaring likha rin ang mga Moai

135
00:09:48,221 --> 00:09:50,621
nitong naunang sibilisasyon.

136
00:09:54,501 --> 00:09:58,741
May ebidensiya pa na ang mga ahu
na kinatatayuan ng mga Moai

137
00:09:58,821 --> 00:10:02,901
ay maaaring hango sa isang lumang disenyo,
na gawa ng ibang tao.

138
00:10:04,021 --> 00:10:05,301
Gaya ng isang ito.

139
00:10:08,661 --> 00:10:10,221
Ito ang Ahu Vinapu.

140
00:10:10,301 --> 00:10:12,581
Namumukod-tangi ito sa dalawang bagay.

141
00:10:13,101 --> 00:10:16,741
Una, gawa ito sa matigas na basalt,

142
00:10:17,341 --> 00:10:20,101
hindi sa malambot na tuff,
gaya ng karamihan.

143
00:10:20,781 --> 00:10:23,101
Pangalawa, at talagang kapansin-pansin,

144
00:10:24,781 --> 00:10:28,341
ang malalaking bloke nito
ay pinaglapat-lapat sa isang paraan

145
00:10:28,421 --> 00:10:31,781
na mas pulido
kaysa sa iba pang mga ahu sa isla.

146
00:10:33,661 --> 00:10:37,181
Napakahusay ng pagkakagawa rito
ng mga orihinal na eskultor

147
00:10:37,261 --> 00:10:42,341
na walang ibang organic na materyales
na nakasiksik sa mga dugtungan nito,

148
00:10:42,941 --> 00:10:45,141
kaya hindi matukoy ang petsa nito.

149
00:10:46,381 --> 00:10:48,501
Parang naiiba ito rito

150
00:10:48,581 --> 00:10:52,421
na halos maiisip mo
na gawa ito ng ibang kultura.

151
00:10:54,541 --> 00:10:59,101
At may isa pang rason kaya iniisip ko
na ang ibang kulturang ito ay maaaring

152
00:10:59,181 --> 00:11:02,581
ang hinahanap kong
nawawalang sibilisasyon noong Ice Age.

153
00:11:03,461 --> 00:11:07,381
Ang orihinal na pangalan ng buong isla
ay Te Pito o Te Henua,

154
00:11:07,461 --> 00:11:10,141
na ang ibig sabihin ay "pusod ng mundo."

155
00:11:11,261 --> 00:11:15,661
Ang pagtawag sa mga sagradong
sinaunang lugar bilang mga pusod

156
00:11:15,741 --> 00:11:18,261
ay isang bagay na paulit-ulit lumalabas

157
00:11:18,341 --> 00:11:21,821
sa maraming sinaunang kultura
at mga wika sa buong mundo.

158
00:11:23,661 --> 00:11:27,861
Ang ibig sabihin ng Göbekli Tepe
ay "burol ng pusod."

159
00:11:27,941 --> 00:11:31,461
Naging pusod ng mundo
ang Delphi sa Greece.

160
00:11:32,021 --> 00:11:34,021
Ganoon din ang Angkor sa Cambodia.

161
00:11:38,741 --> 00:11:42,781
Posible kaya na may isang
manlalayag na kultura noong prehistory

162
00:11:43,581 --> 00:11:48,261
na ginamit ang pagtawag ng pusod
para pangalanan ang mga sagradong lugar,

163
00:11:48,901 --> 00:11:50,301
kasama na ang Rapa Nui?

164
00:11:51,661 --> 00:11:54,421
Kung ganoon nga, paano sila napadpad dito?

165
00:11:56,821 --> 00:11:59,981
May isang nakaiintrigang posibilidad.

166
00:12:07,461 --> 00:12:12,261
Ang Rapa Nui ay nasa dulong kanluran
ng tuktok ng bundok na nasa dagat.

167
00:12:14,061 --> 00:12:18,461
Noong Ice Age, noong mababa pa
ng 400 talampakan ang lebel ng dagat

168
00:12:18,541 --> 00:12:23,541
at mas mataas ang ilalim ng karagatan
dahil sa tinatawag na isostasy,

169
00:12:24,101 --> 00:12:27,181
maaaring nakalitaw sa dagat
ang tuktok ng ilang mga bundok,

170
00:12:28,981 --> 00:12:31,901
na lumilikha ng magkakarugtong
na maliliit na isla

171
00:12:31,981 --> 00:12:35,181
na nagdudugtong sa Rapa Nui
at sa dalampasigan ng Peru.

172
00:12:36,861 --> 00:12:42,061
At may nakita nga roon
na isang pambihirang bagay,

173
00:12:42,141 --> 00:12:44,501
nakaukit sa burol na nakaharap sa dagat…

174
00:12:49,421 --> 00:12:55,421
isang higanteng geoglyph, na kilala ngayon
sa tawag na Candelabra of the Andes.

175
00:12:58,301 --> 00:13:01,101
Natanggal 'yong buhangin
at naiwan 'yong mga bato sa ilalim

176
00:13:01,181 --> 00:13:03,221
sa hugis ng napakalaking trident.

177
00:13:05,261 --> 00:13:07,461
Habang papalapit sa baybayin ng Peru,

178
00:13:07,541 --> 00:13:09,901
para itong parola o pananda

179
00:13:09,981 --> 00:13:14,621
na pinalalapit ang mga tao, at sinasabi,
"Halika. May importanteng bagay rito."

180
00:13:16,101 --> 00:13:18,981
Hindi makumpirma ang petsa ng geoglyph,

181
00:13:19,061 --> 00:13:22,021
pero may mga pottery sa malapit
na nauugnay

182
00:13:22,101 --> 00:13:26,381
sa lokal na kultura ng Paracas
na nasa 200 BC,

183
00:13:26,461 --> 00:13:29,301
na kinikilala at iginagalang ito.

184
00:13:31,301 --> 00:13:36,341
Pero hango raw ito sa alamat
ng sinaunang diyos na si Viracocha,

185
00:13:37,621 --> 00:13:40,821
na itinuring na diyos para sa paglikha
ng maraming misteryosong bagay

186
00:13:40,901 --> 00:13:42,461
sa parteng ito ng mundo,

187
00:13:43,141 --> 00:13:45,141
mula sa tanyag na Nazca Lines

188
00:13:45,861 --> 00:13:49,541
hanggang sa misteryosong estruktura
ng Tiwanaku sa Bolivia,

189
00:13:50,061 --> 00:13:54,141
sa itaas ng Andes,
kung saan nagsimula ang kanyang kuwento.

190
00:14:01,861 --> 00:14:03,541
Ayon sa alamat ng mga Inca,

191
00:14:04,101 --> 00:14:07,541
minsang tinamaan ang rehiyong ito
ng matinding kalamidad,

192
00:14:07,621 --> 00:14:09,621
isang tunay na ancient apocalypse.

193
00:14:15,781 --> 00:14:20,581
Nang lumipas ito, may estrangherong
lumitaw mula sa tubig ng Lake Titicaca.

194
00:14:22,821 --> 00:14:24,981
Pinangalanan nila siyang Viracocha,

195
00:14:27,301 --> 00:14:28,581
bula ng dagat.

196
00:14:32,501 --> 00:14:36,821
Itinuro niya at ng mga tagasunod niya
ang lihim sa pagsasaka,

197
00:14:39,861 --> 00:14:45,421
ipinakita ang kahusayan sa pagmamason,
at kung paano basahin ang kalawakan.

198
00:14:51,661 --> 00:14:54,941
Ang totoo, itinuturo niya
ang mga kaloob ng sibilisasyon

199
00:14:55,021 --> 00:14:59,221
sa mga malulungkot at napinsalang biktima
ng isang kalamidad.

200
00:15:01,861 --> 00:15:06,941
Umaayon ang mga kuwentong ito
sa mga kuwento mula sa buong mundo

201
00:15:07,021 --> 00:15:12,661
tungkol sa mga nilalang, mga diyos,
at tao na nakaligtas sa kalamidad na 'yon,

202
00:15:12,741 --> 00:15:15,061
na sinubukang ibangon ang sibilisasyon.

203
00:15:18,381 --> 00:15:21,941
Sa Egypt, si Osiris ang nagturo
sa kanyang mga mamamayan

204
00:15:22,021 --> 00:15:26,021
kung paano magbungkal ng lupa,
mag-ani, at gumawa ng mga batas.

205
00:15:28,101 --> 00:15:29,861
Sa mga Aztec sa Mexico,

206
00:15:29,941 --> 00:15:33,301
iyon si Quetzalcoatl,
ang balbas-saradong manlalakbay,

207
00:15:33,381 --> 00:15:36,181
na nagbigay sa kanila
ng kaloob ng sibilisasyon.

208
00:15:38,741 --> 00:15:43,901
At sa Rapa Nui, sinasalamin ni Haring
Hotu Matu'a at kanyang mga tauhan

209
00:15:46,541 --> 00:15:53,141
ang mga manlalakbay mula sa malayong lugar
para ibagong muli ang sibilisasyon.

210
00:15:59,341 --> 00:16:02,541
Dahil kalat sa buong mundo
ang mga tradisyon na ito,

211
00:16:02,621 --> 00:16:03,901
dapat silang seryosohin.

212
00:16:07,461 --> 00:16:10,661
Hanggang ngayon, ang pagkukuwento
ay isang makapangyarihang paraan

213
00:16:10,741 --> 00:16:14,221
upang ipasa ang mga kaalaman
mula sa iba't ibang salinlahi.

214
00:16:15,061 --> 00:16:17,461
Sa mga kuwentong 'to, pakiramdam mo ba

215
00:16:17,541 --> 00:16:22,941
na ang nakukuha natin ay mga munting alon
na galing do'n sa lumang kaalaman?

216
00:16:23,021 --> 00:16:24,421
Oo, mukhang gano'n nga.

217
00:16:24,501 --> 00:16:26,421
At saan galing 'yon?

218
00:16:26,941 --> 00:16:29,501
Kakaunti lang ang nakaligtas
para ipasa 'yong kaalaman,

219
00:16:29,581 --> 00:16:33,941
pero ipinasa 'yong kaalaman
gamit 'yong mga alamat at mga tradisyon.

220
00:16:34,581 --> 00:16:38,661
Ang mga alamat ng sangkatauhan
ang memory bank ng species natin

221
00:16:38,741 --> 00:16:40,981
mula sa panahon
na wala tayong naisulat na alaala.

222
00:16:41,061 --> 00:16:44,421
Oo. Alam natin na napakalakas
ng mga kuwentong-bayan

223
00:16:44,501 --> 00:16:47,421
bilang paraan
ng pagpapaliwanag ng kasaysayan

224
00:16:48,021 --> 00:16:51,781
na parang sinasabi sa 'kin
'yong mga makasaysayang pangyayari.

225
00:16:51,861 --> 00:16:52,901
Oo, mismo.

226
00:16:52,981 --> 00:16:56,901
Itong paulit-ulit
na mga parehong paniniwala

227
00:16:56,981 --> 00:17:00,061
mula sa mga kulturang di dapat konektado
sa mga makasaysayang panahon

228
00:17:00,141 --> 00:17:02,021
ang nag-uudyok sa 'kin na ang meron tayo

229
00:17:02,101 --> 00:17:05,581
ay iisang pamana
mula sa mas sinaunang kultura.

230
00:17:05,661 --> 00:17:09,541
Kaya para sa 'kin, dapat nating
mas seryosohin 'yong mga alamat.

231
00:17:09,621 --> 00:17:11,061
Oo, sa palagay ko rin.

232
00:17:15,781 --> 00:17:19,461
Itong mahuhusay na guro
mula sa mga alamat tulad ni Viracocha

233
00:17:20,061 --> 00:17:24,741
ay maaaring kabilang sa mga nakaligtas
sa sibilisasyong nabura na sa kasaysayan.

234
00:17:28,461 --> 00:17:31,941
At maaaring marami pang ebidensiya
ng pamana ni Viracocha.

235
00:17:33,901 --> 00:17:36,701
Halos 482 kilometro sa silangan
mula sa Candelabra,

236
00:17:39,341 --> 00:17:42,461
sa kapatagang bundok
malapit sa lungsod ng Cusco,

237
00:17:44,901 --> 00:17:47,741
mahigit 11,000 talampakan
sa ibabaw ng dagat…

238
00:17:49,901 --> 00:17:52,101
ito ang Sacsayhuaman.

239
00:18:01,381 --> 00:18:04,781
Isa ito sa mga pinakapambihirang
sinaunang lugar sa mundo

240
00:18:05,501 --> 00:18:07,101
at isa sa pinakamisteryoso.

241
00:18:10,541 --> 00:18:14,541
Puno ang tuktok ng burol
ng mga kahanga-hangang sinaunang bagay

242
00:18:14,621 --> 00:18:16,221
na gawa sa bato.

243
00:18:18,061 --> 00:18:21,621
At sa gilid ng burol,
ang pinakamalaking palaisipan sa lahat…

244
00:18:28,661 --> 00:18:31,861
tatlong patong
ng mga nakamamanghang batong pader

245
00:18:35,181 --> 00:18:37,301
na paliko-liko sa tuktok ng bundok.

246
00:18:43,061 --> 00:18:45,661
Tatlumpung taon na 'kong
pabalik-balik dito,

247
00:18:45,741 --> 00:18:48,101
at patuloy pa rin akong namamangha.

248
00:18:50,821 --> 00:18:53,381
Pero ngayong ang paghahanap ko
sa nawawalang sibilisasyon

249
00:18:53,461 --> 00:18:55,461
ay nakatuon na sa Americas,

250
00:18:56,781 --> 00:19:00,181
susuriin kong muli
itong dambuhalang sinaunang misteryo.

251
00:19:02,501 --> 00:19:05,221
Pakiramdam ko lagi
maliit na bersiyon ako ng sarili ko

252
00:19:05,301 --> 00:19:08,421
pag nakatayo sa tabi
nitong mga higanteng bato.

253
00:19:10,581 --> 00:19:14,101
Nasa libo-libo itong
mga dambuhalang polygon na mga bato

254
00:19:14,181 --> 00:19:16,581
na inukit nang tama at pinagdikit-dikit.

255
00:19:19,781 --> 00:19:22,941
Wala ni isang bato ang kapareho
ng sukat o hugis ng iba pang bato.

256
00:19:24,541 --> 00:19:28,261
Pero napagdikit-dikit sila
sa napakahusay na paraan.

257
00:19:30,061 --> 00:19:33,261
Para bang tinunaw sila para magdikit.

258
00:19:35,301 --> 00:19:39,061
Kahit gamit ang kasalukuyang teknolohiya,
saan ka magsisimula?

259
00:19:39,141 --> 00:19:40,701
Paano ito nagawa?

260
00:19:44,621 --> 00:19:49,021
Para maunawaan ang Sacsayhuaman,
kailangang malaman ang kasaysayan nito,

261
00:19:49,861 --> 00:19:52,381
na may kaugnayan sa lungsod na nasa ibaba.

262
00:19:58,061 --> 00:20:03,261
Ang Cusco ngayon ay isang masiglang
lungsod na tahanan ng 500,000 katao.

263
00:20:04,941 --> 00:20:08,901
Para sa milyun-milyong turista kada taon,
sikat na pasyalan ito.

264
00:20:11,381 --> 00:20:15,101
Pero para sa aking pananaliksik,
higit pa ito sa isang pasyalan.

265
00:20:18,021 --> 00:20:21,221
Ang Cusco ang kabisera
ng dating makapangyarihang Inca Empire,

266
00:20:21,301 --> 00:20:25,301
isang tunay na kahanga-hanga
at kamangha-manghang sibilisasyon.

267
00:20:27,181 --> 00:20:30,301
Isang sibilisasyong umunlad
sa tuktok ng Andes,

268
00:20:32,061 --> 00:20:36,461
tanyag sa iniwan nitong magagandang
batuhang lugar tulad ng Machu Picchu.

269
00:20:38,741 --> 00:20:41,461
Pero gaya ng mga Moai ng Rapa Nui,

270
00:20:41,541 --> 00:20:44,461
balot ng trahedya ang totoong kuwento.

271
00:20:47,101 --> 00:20:49,541
Dito, noong 1532,

272
00:20:49,621 --> 00:20:54,101
naghasik ng kaguluhan at pinsala
ang mga mananakop na Espanyol sa mga Inca.

273
00:20:55,141 --> 00:20:57,341
Dahil sa panunupil
sa mga katutubong kultura

274
00:20:57,421 --> 00:20:59,781
sa panahon at pagkatapos
ng pananakop ng Espanyol,

275
00:20:59,861 --> 00:21:02,781
nananatiling kakaunti
ang alam natin sa mga Inca

276
00:21:02,861 --> 00:21:05,021
at isang black hole sa kasaysayan.

277
00:21:07,341 --> 00:21:11,621
Bakit? Dahil ang kasaysayan,
siyempre, ay isinulat ng mga nagwagi.

278
00:21:15,581 --> 00:21:18,381
At iilan lamang
sa mga mananakop ang nagsaliksik

279
00:21:18,461 --> 00:21:20,781
tungkol sa kulturang winawasak nila.

280
00:21:23,141 --> 00:21:25,341
Maunlad na sibilisasyon ang mga Inca.

281
00:21:25,421 --> 00:21:29,621
Marami silang magagandang nagawa,
pero hindi sila nagtagal.

282
00:21:30,781 --> 00:21:32,661
Maunlad man at makapangyarihan,

283
00:21:32,741 --> 00:21:36,581
wala pang isang siglo
ang itinagal ng Inca Empire

284
00:21:36,661 --> 00:21:38,701
bago dumating ang mga mananakop.

285
00:21:39,941 --> 00:21:41,981
Hindi alam ng mga Espanyol 'yon

286
00:21:42,501 --> 00:21:47,661
at inakalang ang lahat ng nakita nila,
kasama na ang mga dambuhalang pader,

287
00:21:47,741 --> 00:21:50,261
ay gawa ng mga Inca na nakaharap nila.

288
00:21:52,701 --> 00:21:55,741
Ang hirap isipin kung paano ito nagawa

289
00:21:55,821 --> 00:21:58,821
gamit ang mga kagamitang
mayroon ang mga Inca,

290
00:21:58,901 --> 00:22:00,861
na karamihan ay mga bato rin

291
00:22:00,941 --> 00:22:03,621
para ipambayo
sa mga naglalakihang batong ito.

292
00:22:03,701 --> 00:22:05,141
Di ko 'yon maintindihan.

293
00:22:10,261 --> 00:22:12,821
Walang nakasulat na wika ang mga Inca.

294
00:22:13,621 --> 00:22:15,981
Pero ayon sa mga tala ng mga Espanyol,

295
00:22:16,501 --> 00:22:21,061
si Pachacuti Inca Yupanqui
ang lumikha sa Sacsayhuaman,

296
00:22:21,141 --> 00:22:25,341
na nagsimulang mamuno sa Inca Empire
mahigit 500 taon na ang nakalipas.

297
00:22:30,261 --> 00:22:34,901
Umaasa akong may malaman pa
mula kay Amadeo Valer Farfán.

298
00:22:37,301 --> 00:22:40,461
Sa anong siglo, sa tantiya mo,

299
00:22:40,541 --> 00:22:44,901
ginawa ang kahanga-hanga
at napakagandang arkitekturang ito?

300
00:22:44,981 --> 00:22:48,981
Simulan itong itayo mga bandang 1440.

301
00:22:50,621 --> 00:22:53,101
At natapos makalipas ang 90 taon.

302
00:22:53,181 --> 00:22:54,101
Oo.

303
00:22:54,181 --> 00:22:57,101
Bago dumating 'yong mga conquistador.

304
00:23:01,141 --> 00:23:05,941
Iniutos ni Pachacuti na gamitin ang mga
lokal na bato para itayo ang Sacsayhuaman,

305
00:23:07,941 --> 00:23:10,221
na medyo malambot na bato.

306
00:23:11,301 --> 00:23:14,301
Kahit na 12,000 talampakan na
sa ibabaw ng dagat,

307
00:23:14,381 --> 00:23:17,581
naging sahig ito ng karagatan
noong sinaunang panahon.

308
00:23:21,021 --> 00:23:25,661
Matagal na panahon na, lubog din sa dagat
ang bahaging ito ng South America.

309
00:23:25,741 --> 00:23:31,821
Sa iba't ibang lugar sa lambak na 'to,
makakakita ka ng mga limestone.

310
00:23:31,901 --> 00:23:33,381
Limestone. Sedimentary rock.

311
00:23:33,461 --> 00:23:35,461
Oo. At sa kadahilanang 'yon,

312
00:23:36,021 --> 00:23:40,901
mas madaling gamitin ang batong ito
kaysa sa iba pang mga bato.

313
00:23:43,061 --> 00:23:46,061
Ayon sa archeology,
itong mga bloke ng limestone

314
00:23:46,141 --> 00:23:49,221
ay tinibag sa mga quarry
na 14 na kilometro ang layo.

315
00:23:51,901 --> 00:23:56,661
Alam ko na isang malambot na bato
ang limestone at madaling gamitin,

316
00:23:56,741 --> 00:24:00,821
pero mga dambuhalang bloke ng limestone
'yong pinag-uusapan natin.

317
00:24:00,901 --> 00:24:02,061
Ano 'yong pinakamabigat?

318
00:24:02,141 --> 00:24:06,381
May timbang na higit 100 tonelada
'yong pinakamabigat.

319
00:24:06,461 --> 00:24:07,381
Diyos ko po.

320
00:24:12,701 --> 00:24:16,861
Ang palaisipan sa 'kin ay 'yong paglilipat
sa mga dambuhalang bato.

321
00:24:16,941 --> 00:24:19,341
Hindi ko maarok kung pa'no 'yon nagawa.

322
00:24:19,421 --> 00:24:23,061
Sa opinyon ko,
nasa dami ng trabahador 'yong sekreto.

323
00:24:23,141 --> 00:24:27,661
Si Pedro Cieza de León
ay isang sundalong Espanyol at manunulat,

324
00:24:27,741 --> 00:24:29,701
at ayon sa kanya,

325
00:24:29,781 --> 00:24:34,061
araw-araw, mahigit 20,000 katao
ang nagtatrabaho rito.

326
00:24:34,141 --> 00:24:36,981
Napakahirap ng pag-oorganisa no'n.

327
00:24:37,061 --> 00:24:42,381
Napakalaking responsibilidad
ang mag-organisa ng 20,000 trabahador.

328
00:24:46,821 --> 00:24:50,021
Ang konstruksiyon
ng Empire State Building sa New York

329
00:24:50,101 --> 00:24:54,381
ay ginawa ng nasa 3,400 katao
noong 20th century.

330
00:24:55,661 --> 00:24:58,141
Kahit may anim na beses pa
na dami ng mga trabahador,

331
00:24:58,221 --> 00:25:02,141
ang paghahakot sa mga batong ito
nang walang makabagong teknolohiya

332
00:25:02,221 --> 00:25:07,021
ay isang napakalaking pagsubok,
na maaaring agad mauwi sa kapahamakan.

333
00:25:08,701 --> 00:25:13,141
Ang nag-iisang record ng paghahakot
ng mga dambuhalang bato ng mga Inca

334
00:25:13,221 --> 00:25:17,021
ay naitala ng isang manunulat na Espanyol
ilang dekada matapos ang pananakop.

335
00:25:17,101 --> 00:25:20,701
Ayon sa impormasyong
ibinigay sa kanya ng mga lokal,

336
00:25:20,781 --> 00:25:23,261
nauwi sa trahedya 'yong paghahakot.

337
00:25:26,461 --> 00:25:30,181
Isang napakalaking bato raw
ang hinihila sa bundok

338
00:25:30,261 --> 00:25:32,261
ng higit 20,000 katao,

339
00:25:33,381 --> 00:25:38,181
hanggang sa puntong nabitawan nila ito
at nahulog sa bangin,

340
00:25:40,101 --> 00:25:42,101
na kumitil sa mahigit 3,000 katao.

341
00:25:44,821 --> 00:25:48,541
Kung nahirapan ang mga Inca
sa paghakot sa isang malaking bato,

342
00:25:48,621 --> 00:25:51,141
paano nila nadala rito ang libo-libo?

343
00:25:59,021 --> 00:26:02,301
Ayon sa tala ng mga Espanyol,
gumamit ang mga Inca

344
00:26:02,381 --> 00:26:05,621
ng mga lubid,
mga log roller, at mga pingga.

345
00:26:08,621 --> 00:26:11,981
Magagawa mo, nang may kasamang
pagsisikap at pag-iingat,

346
00:26:12,061 --> 00:26:14,021
na pagdikitin 'yong dalawa o tatlong bato,

347
00:26:14,101 --> 00:26:18,781
pero para pagdikitin ang daan-daang bato,
nang lapat na lapat,

348
00:26:18,861 --> 00:26:20,861
napakahirap unawain.

349
00:26:22,701 --> 00:26:26,541
Paano kung pinangangasiwaan lang pala
ng Incan emperor ang paggawa

350
00:26:26,621 --> 00:26:31,941
sa isang balwarte sa ibabaw ng mga
dambuhalang pader na matagal nang naroon?

351
00:26:34,101 --> 00:26:38,021
Mahirap isipin
ang tanawin na masisilayan dito

352
00:26:38,101 --> 00:26:40,181
bago ang pananakop ng mga Espanyol.

353
00:26:40,261 --> 00:26:42,541
Pero pag pinagsama-sama
ang mga bagong datos

354
00:26:42,621 --> 00:26:45,461
kasama ang mga naitala
ng mga unang mananakop,

355
00:26:45,541 --> 00:26:49,381
magkakaroon tayo ng magandang ideya
sa itsura ng Sacsayhuaman

356
00:26:49,461 --> 00:26:51,301
sa kasagsagan ng Inca Empire.

357
00:26:56,941 --> 00:27:01,901
Ayon sa mga Espanyol, ang main complex
ay ginamit bilang kuwartel ng militar,

358
00:27:01,981 --> 00:27:04,181
na kayang magkupkop ng libo-libo.

359
00:27:09,141 --> 00:27:11,981
Inilalarawan nila ang bilog na tore
na may tatlong palapag

360
00:27:12,061 --> 00:27:14,261
na may taas na 50 talampakan,

361
00:27:15,181 --> 00:27:18,381
napaliligiran ng mga
rektanggulong gusali at mga patyo,

362
00:27:19,581 --> 00:27:23,261
na may sariling sistema ng tubig
at imbakan ng mga pananim.

363
00:27:26,221 --> 00:27:30,301
Paniwala ng mga mananakop,
itinayo bilang tanggulan ang Sacsayhuaman

364
00:27:31,701 --> 00:27:34,581
dahil, matapos ang pagbagsak ng Cusco,

365
00:27:34,661 --> 00:27:38,541
sa mga pader na ito huling nagkubli
ang mga mandirigmang Inca…

366
00:27:42,301 --> 00:27:44,221
na siya na lamang natitira ngayon.

367
00:27:46,621 --> 00:27:48,821
Pero dahil ba roon kaya sila ginawa?

368
00:27:50,941 --> 00:27:56,141
Ano ang pananaw ng archeology
sa pinagmulan ng Sacsayhuaman,

369
00:27:56,221 --> 00:27:57,621
at para saan ba ito?

370
00:27:58,221 --> 00:28:01,701
Iniisip ng marami na ginawa 'yon
para sa hukbong-sandatahan.

371
00:28:02,301 --> 00:28:06,621
Mga Espanyol o 'yong mga mananakop lang
ang nagsabi na isa itong balwarte,

372
00:28:06,701 --> 00:28:07,941
pero hindi.

373
00:28:08,021 --> 00:28:13,541
Isa itong banal na lugar, isang templo,
para idaos ang mga ritwal at seremonya.

374
00:28:15,781 --> 00:28:18,461
'Yong pananaw,
na nababasa natin sa mga libro,

375
00:28:18,541 --> 00:28:23,021
na ginawa ang Sacsayhuaman
bilang balwarte ng militar, ay mali?

376
00:28:23,101 --> 00:28:24,421
Maling-mali.

377
00:28:27,021 --> 00:28:29,421
Ang mga natira sa estruktura
sa tuktok ng burol,

378
00:28:29,941 --> 00:28:32,741
na gawa sa magkakaparehong
parihabang bloke,

379
00:28:33,261 --> 00:28:37,501
ay nagpapahiwatig na hindi sila ginawa
kasabay ng mga dambuhalang pader.

380
00:28:39,461 --> 00:28:45,821
Tama lang na sabihin na minana ng mga Inca
'yong ilang mga naunang gawa,

381
00:28:45,901 --> 00:28:48,421
pero ang hirap ipaliwanag
no'ng mga gawang 'yon.

382
00:28:48,501 --> 00:28:49,381
Oo.

383
00:28:50,101 --> 00:28:53,261
Ipinahihiwatig rin nito
na ginawa sila gamit ang naiiba,

384
00:28:53,341 --> 00:28:56,061
na di pa nalalaman,
na stone-working technique.

385
00:28:59,741 --> 00:29:03,941
Maituturing itong
isang nawawalang teknolohiya.

386
00:29:06,061 --> 00:29:11,461
Nahaharap tayo sa isang misteryo,
isang palaisipan na di natin maipaliwanag.

387
00:29:12,941 --> 00:29:17,981
Ang makikinis, malalaki, at mga zigzag
na pader kaya ng Sacsayhuaman ay inukit

388
00:29:18,061 --> 00:29:21,621
hindi ng mga Inca, kundi ng iba?

389
00:29:27,941 --> 00:29:31,541
Paano kung karamihan sa nakikita nating
itinayo rito na iniuugnay sa mga Inca

390
00:29:32,141 --> 00:29:35,101
ay sinimulan pala
ng isang mas sinaunang kaalaman?

391
00:29:38,381 --> 00:29:40,181
May pamana kaya sa bato,

392
00:29:40,661 --> 00:29:45,341
pamana mula sa mas naunang sibilisasyon,
na hindi pa natutuklasan ng archeology?

393
00:29:48,341 --> 00:29:53,221
Wala naman kasing mas simpleng bersiyon
nitong mga dambuhalang pader na ito

394
00:29:53,821 --> 00:29:55,821
ang natagpuan saanman sa Peru.

395
00:29:57,061 --> 00:30:00,621
Pero may nakita kami
na katulad nito sa Rapa Nui

396
00:30:03,981 --> 00:30:06,141
sa mga pader ng Ahu Vinapu,

397
00:30:06,221 --> 00:30:11,901
na pinaniniwalaang nauna sa Sacsayhuaman,
na mahigit 3,218 kilometro ang layo.

398
00:30:14,981 --> 00:30:17,461
Gawa sa solidong basalt 'yong bawat bloke.

399
00:30:17,541 --> 00:30:19,301
Maganda 'yong pagkakalapat nila,

400
00:30:19,381 --> 00:30:23,861
meron ding mga polygonal element,
tulad ng mga pader sa Sacsayhuaman.

401
00:30:25,141 --> 00:30:30,501
Makikita ang mga kaparehong gawa sa
mga sinaunang pader sa Türkiye at Egypt.

402
00:30:32,061 --> 00:30:37,181
May isang maliit na bloke na nakasiksik
sa pagitan ng malalaking bloke,

403
00:30:37,261 --> 00:30:38,341
na kaparehong-kapareho.

404
00:30:38,421 --> 00:30:41,301
Makikita mo
'yong kaparehong imahe sa Cusco.

405
00:30:43,021 --> 00:30:46,141
Sinasabi ng ilan
na naging maparaan 'yong mga gumawa

406
00:30:46,221 --> 00:30:47,821
sa mga natirang materyales.

407
00:30:48,541 --> 00:30:50,621
Pero tingnan n'yo ang pagkakalapat.

408
00:30:51,621 --> 00:30:55,061
Ang pakiwari ay isa itong teknolohiya
mula sa nakaraan

409
00:30:55,141 --> 00:30:58,061
na hindi lamang limitado sa Peru.

410
00:31:01,101 --> 00:31:04,301
Paano kung itinayo ng mga Inca
ang ilan sa mga estruktura dito

411
00:31:04,381 --> 00:31:06,781
sa ibabaw ng mas sinaunang pundasyon?

412
00:31:08,301 --> 00:31:10,301
Mga pundasyong maaaring nagmula pa

413
00:31:10,381 --> 00:31:13,541
sa pinakaunang sibilisasyon sa Americas.

414
00:31:16,701 --> 00:31:22,061
Dadalhin ako ng posibilidad na ito sa
lungsod na kinatatayuan ng Sacsayhuaman,

415
00:31:22,661 --> 00:31:25,661
sa lugar na ang pangalan
ay maaaring may itinatagong palatandaan.

416
00:31:27,381 --> 00:31:29,941
Sa orihinal na wikang Quechua ng mga Inca,

417
00:31:30,021 --> 00:31:32,701
ang Cusco ay "pusod ng mundo,"

418
00:31:34,221 --> 00:31:38,741
gaya ng iba pang mga sinaunang pusod,
kabilang na ang Rapa Nui.

419
00:31:41,381 --> 00:31:45,701
Ang konsepto ng mga pusod
na makikita sa buong mundo

420
00:31:45,781 --> 00:31:48,541
ay hindi dapat isipin na nagkataon lang.

421
00:31:51,141 --> 00:31:55,541
Ito kayang mga pambihirang gawa sa bato
na nakikita sa mga pusod ng mundo

422
00:31:55,621 --> 00:32:00,461
ay isa pang natitirang alaala
ng mas nauna at maunlad na sibilisasyon

423
00:32:00,541 --> 00:32:01,941
na hinahanap ko?

424
00:32:06,301 --> 00:32:07,821
Saan ka man tumingin sa lungsod,

425
00:32:07,901 --> 00:32:13,381
nagkalat ang naggagandahan at
iba't ibang hugis na mga batuhang pader,

426
00:32:13,461 --> 00:32:15,581
na nilagyan ng mga higanteng bato.

427
00:32:16,461 --> 00:32:18,381
Ang kataka-taka, kahit saang pader,

428
00:32:18,461 --> 00:32:21,501
makakakita ka
ng iba't ibang istilo ng arkitektura.

429
00:32:21,581 --> 00:32:24,861
Napakapulido no'ng iba,
minadali naman 'yong iba.

430
00:32:28,781 --> 00:32:31,981
Dinala ako ng misteryong iyon
sa Calle Loreto ng Cusco

431
00:32:32,621 --> 00:32:35,501
at kay archeological researcher,
Jesus Gamarra,

432
00:32:36,341 --> 00:32:38,061
mula sa angkan ng mga Inca,

433
00:32:38,141 --> 00:32:42,221
na ilang dekada nang pinag-aaralan
ang pagmamason ng sinaunang Peru.

434
00:32:43,581 --> 00:32:48,541
Sabihin mo 'yong trabaho mo
sa lugar ng Cusco at sa Sacred Valley.

435
00:32:49,141 --> 00:32:54,941
Ang hilig ko ay nasa sinaunang panahon
at sa pinagmulan ng tao.

436
00:32:55,821 --> 00:33:00,061
At interesado ako sa mga bato

437
00:33:00,141 --> 00:33:04,741
na siyang pinakamatandang saksi
na mayroon sa kasaysayan.

438
00:33:06,861 --> 00:33:09,141
Gaya ng nakita natin sa Sacsayhuaman,

439
00:33:09,221 --> 00:33:12,501
nakalapat nang maayos
ang mga dambuhalang pader,

440
00:33:13,461 --> 00:33:16,901
magkakarugtong ang mga gilid ng bato
papunta sa isa't isa.

441
00:33:18,421 --> 00:33:20,101
Nakakamangha.

442
00:33:20,181 --> 00:33:24,541
Natutulala ako habang tinitingnan ito,
at hindi ko maunawaan

443
00:33:24,621 --> 00:33:28,301
kung paano nakagawa ng pader ang sinuman

444
00:33:28,381 --> 00:33:31,581
gamit itong mga dambuhalang bato
na maayos na nailapat.

445
00:33:33,101 --> 00:33:36,821
Ang itinuturo ng mga archeologist
ay ginawa ito ng mga Inca

446
00:33:36,901 --> 00:33:41,701
at gumamit sila ng mga simpleng bato
para magawa ang lahat ng ito.

447
00:33:41,781 --> 00:33:46,861
Imposibleng magawa ito
gamit ang pagsisinsel

448
00:33:46,941 --> 00:33:48,661
at mga paet

449
00:33:48,741 --> 00:33:52,141
o makalkula 'yong eksaktong pagkakalapat

450
00:33:52,221 --> 00:33:56,381
na meron sa ganitong uri ng gawa.

451
00:33:58,341 --> 00:34:01,541
Ito ang pinakamalinaw
na halimbawa ng kahusayan

452
00:34:02,301 --> 00:34:06,421
na ginamitan ng geometry
na kilala bilang 12-angled stone,

453
00:34:08,421 --> 00:34:13,261
kung saan nakalapat ang ilang gilid nito
sa 11 pang ibang mga bato.

454
00:34:16,181 --> 00:34:20,741
Pero may isa pang kataka-taka
dito sa tinatawag na Incan walls.

455
00:34:23,341 --> 00:34:26,421
Marami akong nakikita
na istilo ng arkitektura dito.

456
00:34:26,501 --> 00:34:32,661
Magkasama 'yong mga pulido
at di pulidong pagkakagawa.

457
00:34:32,741 --> 00:34:34,301
Ipaunawa mo sa 'kin 'yon.

458
00:34:34,901 --> 00:34:38,701
Walang kaugnayan sa mga Inca
ang arkitekturang ito.

459
00:34:40,261 --> 00:34:47,261
Hindi gumamit ang mga Inca
ng polygonal at cushioned architecture.

460
00:34:47,781 --> 00:34:51,301
May isa pang klase ng arkitektura
ang mga Inca,

461
00:34:51,381 --> 00:34:55,061
na ipinapakita sa pamamagitan
ng mga right angle.

462
00:34:58,461 --> 00:35:02,501
Ipinapakita ng mga bloke sa itaas
ang mga marka na tugma

463
00:35:02,581 --> 00:35:04,981
sa mga kagamitang ginamit ng mga Inca.

464
00:35:06,061 --> 00:35:10,741
Hindi misteryo ang pagkakagawa sa kanila,
hindi tulad ng mga nasa ibaba.

465
00:35:12,861 --> 00:35:15,861
Sa pananaw mo,
hindi ito ginawa ng mga Inca?

466
00:35:15,941 --> 00:35:18,141
Hindi.

467
00:35:19,101 --> 00:35:23,381
Paniwala ni Jesus, dinagdagan ng mga Inca
ang ibabaw at paligid na pader

468
00:35:23,461 --> 00:35:26,221
na nandito na noong dumating sila.

469
00:35:29,501 --> 00:35:34,461
Ang kasaysayan ng Cusco
ay hindi lamang sa mga Inca nagsimula,

470
00:35:34,541 --> 00:35:37,701
kundi mas matagal pa ro'n.

471
00:35:39,381 --> 00:35:42,621
Kumbinsido si Jesus Gamarra
na hindi lamang isa,

472
00:35:42,701 --> 00:35:45,461
kundi nasa tatlong
iba't ibang istilo ng arkitektura,

473
00:35:45,541 --> 00:35:47,101
na mula sa nasa tatlong kultura.

474
00:35:49,381 --> 00:35:53,541
Ang pinakahuling gawa
ay iniuugnay ni Jesus sa mga Inca.

475
00:35:54,541 --> 00:35:57,621
Pero naniniwala siyang
ang mga pulidong gawang bato

476
00:35:57,701 --> 00:35:59,941
na narito at nasa Sacsayhuaman

477
00:36:00,021 --> 00:36:02,861
ay mula sa mas sinauna pang pamamaraan,

478
00:36:03,461 --> 00:36:06,741
na iginagalang ng mga Inca
pero hindi kayang tularan.

479
00:36:10,061 --> 00:36:12,021
May mga bagay na imposible

480
00:36:12,541 --> 00:36:15,541
para sa mga mas modernong sibilisasyon.

481
00:36:15,621 --> 00:36:18,541
Mas sinauna ang mga ito

482
00:36:18,621 --> 00:36:25,221
at nagpapatunay na ang ginamit dito
ay mga batong madaling ihulma.

483
00:36:26,541 --> 00:36:30,141
Tinawag ni Jesus Gamarra
ang istilong ito na Hanan Pacha.

484
00:36:30,661 --> 00:36:33,021
At para maobserbahan ito nang personal,

485
00:36:33,101 --> 00:36:36,101
bisitahin ko raw
ang isang misteryosong lugar

486
00:36:36,861 --> 00:36:39,861
na nasa gilid ng burol
kung nasaan ang Sacsayhuaman.

487
00:36:45,221 --> 00:36:47,381
Isang tunay na mahiwagang lokasyon

488
00:36:49,661 --> 00:36:53,101
na may lihim na pasukan
na hindi mapapansin.

489
00:36:56,101 --> 00:36:59,701
Lugar na muling magpapakita
ng iba't ibang istilo ng paggawa.

490
00:37:01,901 --> 00:37:04,221
Kilala ito na Temple of the Moon.

491
00:37:15,301 --> 00:37:19,661
Isa itong kakaiba at komplikadong lugar
na may halong misteryo.

492
00:37:20,581 --> 00:37:24,101
Itong mabababang pader dito
ay tipikal na gawa ng mga Inca.

493
00:37:25,221 --> 00:37:28,061
Pero nakatago sa loob nitong batuhan

494
00:37:28,141 --> 00:37:30,141
ay isang bagay na ibang-iba.

495
00:37:34,021 --> 00:37:38,541
Maaakit ka sa makipot na daanan,

496
00:37:38,621 --> 00:37:40,181
na balot ng katahimikan.

497
00:37:42,381 --> 00:37:45,261
Para kang pumapasok sa isang lungga.

498
00:37:47,021 --> 00:37:50,581
Tila lihim na teknolohiya
na hindi natin lubos na nauunawaan,

499
00:37:51,221 --> 00:37:55,101
na nilikha para sa mga kadahilanang
hindi natin naiintindihan.

500
00:38:27,021 --> 00:38:29,941
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz