Kailangan nating suriing muli ang prehistory ng Easter Island.
Di natin dapat tanggapin na lang 'yong sinasabi sa atin.
Ang residente ng Rapa Nui at archeologist na si Dr. Sonia Haoa Cardinali
ay halos limang dekada nang tinutuklas ang nawalang kasaysayan ng isla,
hindi sa pag-aaral sa mga Moai o sa mga sinaunang pamayanan,
kundi sa masusing pagsusuri ng mga halaman nito.
Sonia, nalaman ko na malaki ang interes mo sa botany,
pero archeologist ka rin.
Oo. Ang pinakamahalaga sa 'kin
ay maunawaan 'yong mga tao…
-Oo. -…maunawaan kung paano sila dumating,
maunawaan kung paano iniakma ng mga tao ang sarili sa islang ito
dahil bilang tao, di tayo mabubuhay nang walang mga halaman.
Sa bunganga ng isa sa mga patay nang bulkan ng Rapa Nui,
naghahanap si Dr. Cardinali at team niya
ng pinakasinaunang ebidensiya ng mga pananim na di likas sa lugar
na marahil dinala rito ng mga tao.
Ano'ng sabi ng mga halaman sa kung kailan tumira ang mga tao sa isla?
Sa pag-aaral sa iba't ibang pagkain na kinalap namin, ang resulta ay nagmula…
Oo.
…sa saging.
Nakita nila 'yong saging sa isla 3,000 taon na ang nakalipas.
Nasa 3,000 taon na sa Rapa Nui 'yong mga saging?
Oo.
At hindi sila nakarating dito nang mag-isa.
Hindi ito dinala ng mga ibon.
Hindi sa dagat.
Itinanim ang saging ng ibang tao.
Kaya ipinahihiwatig nito
na sa Rapa Nui, may mga taong dumating mula sa ibang panahon.
Oo.
Malaking sorpresa 'to para sa lahat. Binago nito nang konti ang kasaysayan.
Malaki ang mababago sa kasaysayan.
Di nagsisinungaling ang lupa.
Nagsasabi ng totoo ang lupa.
Hindi namin inakala na napakahalaga pala ng saging.
Galing sa mga labi ng halaman ng saging ang mga petsa ni Dr. Cardinali
at iniatras ang pagdating ng mga tao sa Rapa Nui ng mga 2,000 taon.
NAKALIPAS NA 3,215 TAON
Tinutulungan tayo ng mga halaman na iatras 'yong timeline.
-Oo. -At posibleng mas higit pa sa 3,000 taon.
Hindi namin alam. Pero 'yon ang dahilan para ipagpatuloy pa 'yong pagsasaliksik.
Oo.
Dahil sa bagong ebidensiyang ito,
dapat pag-isipang muli ang prehistory ng Rapa Nui.
Sinasabi ng pag-aaral ni Dr. Cardinali na narating ng mga Polynesian itong isla
bago pa ang pinaniniwalaang timeline.
Pero ayon sa mga kuwentong-bayan ng Rapa Nui, may isa pang posibilidad.
Marahil dumating dito si Hotu Matu'a at pitong tauhan niya
libo-libong taon na mas maaga kaysa sa inakala ng sinuman na posible.
May nakalimutan kayang parte sa kuwento ng islang ito?
Isang naunang kabanata na isinulat ng mga nakaligtas sa kalamidad
na nangyari 12,000 taon na ang nakalipas?
Kung dumating ang mga tao sa Rapa Nui libo-libong taon na ang nakalipas,
saan sila tumira?
Nasaan ang mga bakas na inaasahan naming makita?
Tandaan na sa kasagsagan ng huling Ice Age,
mas mababa ng 400 talampakan ang lebel ng dagat kaysa ngayon.
Mas malaking isla noon ang Rapa Nui.
Kayang suportahan ng kalupaang iyon ang mas malaking populasyon,
na makakatulong ipaliwanag kung paano naisagawa ang paglikha sa mga Moai.
Pinili kaya ng mga eskultor nila na mamuhay malapit sa dalampasigan,
na lubog na ngayon sa tubig
at ginamit lang ang mas mataas na lugar para sa paggawa nila ng mga rebulto?
Naisasantabi natin 'yong laki ng lupa na nawala sa pagtaas ng lebel ng dagat
sa pagtatapos ng Ice Age,
at ang tantiya ay nasa halos 10 million square miles,
ang pinakamagandang lupain sa mundo noon.
At nang biglang tumaas ang dagat,
at lumubog ang mga kalupaang 'yon sa ilalim ng dagat,
nagkadurog-durog at nawasak ang anumang itinayo sa lumubog na lugar.
Walang nakakaalam kung ano'ng nawala sa pagtaas ng dagat.
Ang alam namin ay ang mga pinakaunang nakatira dito
ay natuto nang higit pa sa kakayahang umukit ng bato.
Ayon sa alamat ng Rapa Nui, ang pinuno nilang si Haring Hotu Matu'a
ay may dala-dala mula sa malayong lupain ng Hiva,
isang nakasulat na wika.
Ang mga nalalabi ay napreserba sa mga tablang kahoy
na kilala bilang rongorongo,
marahil ay mga kopya ng mga kopya na ginawa sa loob ng mahabang panahon,
dahil nawala na ang mga orihinal.
Wala pa sa 30 rongorongo ang natitira,
na kasalukuyang nakapreserba sa mga museum sa buong mundo.
Para sa mga residente ng Rapa Nui gaya ng documentarian na si Leo Pakarati,
napakahalaga sa kasaysayan ng mga tabla na ito.
Makahulugang pangyayari 'yon
dahil kadalasan, iniuugnay 'yong pagsulat sa isang maunlad at organisadong kultura.
At nakikita natin 'yon sa isang maliit na isla.
Interesante at napakahalaga ng rongorongo sa kultura namin.
Namumukod-tangi ito sa Polynesia.
Tama. Walang rongorongo sa ibang mga isla.
Sa pang-aalipin noong 19th century
at sa tuluyang pagkawasak ng mga tradisyon ng Easter Island,
nawala na 'yong kaalaman sa pagbabasa ng rongorongo,
at nananatili silang isa sa mga malaking misteryo ng sinaunang mundo.
Ayon sa mga linguist, napakaraming iba't ibang simbolo
para maging alpabeto ang rongorongo.
Malamang na isa itong hyeroglyphic o pictographic script,
katulad ng natutunan ng mga sinaunang Egyptian
at ng sibilisasyon ng Indus Valley,
na siguradong daan-daang taon na pinag-aralan, kundi man libo-libo.
-Napakakomplikado ng rongorongo system. -Oo.
Kailangan mo ng maraming bagay, kapayapaan, tubig, pagkain, lipunan.
Napakaintelektuwal at napakakomplikadong proseso nito.
Sa maraming siglo, hanggang sa dumating ang mga European,
ipinapahayag ang nakasulat na wika sa pamamagitan ng kanta.
Pero matagal nang nakalimutan ang koneksiyon ng mga tunog sa simbolo.
Hindi natututong bumasa ang mga tao.
Natututunan lang nila 'yong kanta.
At sa mahabang panahon, nagpatuloy 'yong kanta.
Tungkol saan ang mga kantang ito?
Pang-agrikultura.
Oo.
Mga tuntunin sa paglalayag.
'Yong listahan ng mga salinlahi.
Mga nagmay-ari sa teritoryo, mga gano'n.
Oo.
Para sa 'kin, ang rongorongo,
iyon siguro ang pinakamahalagang bagay na ginawa ng mga ninuno namin.
Ang pagkakaroon ng isang maunlad at komplikadong dokumento sa Easter Island
ay isang palaisipan at misteryo, na hindi pa naipaliwanag.
Dapat isaalang-alang ang posibilidad
na unang dinala ang dokumentong 'yon
sa Easter Island mula sa malalim na prehistory
no'ng mga unang nanirahan na naaalala sa kuwentong-bayan
na nagmula sa mas malawak na lupain na tinatawag na Hiva
na nakaranas ng napakalaking baha at lumubog sa ilalim ng mga alon.
Alam kong espekulasyon ko lamang ito,
pero ito kaya ang tunay na wikang ginamit
ng nawawalang sibilisasyon na hinahanap ko?
Mga tao mula sa Hiva
na ang kuwento ng pinagmulan at dokumento ay napangalagaan ng mga Polynesian,
na tinatawag ang mga sarili ngayon na Rapa Nui.
Naniniwala ako na maaaring likha rin ang mga Moai
nitong naunang sibilisasyon.
May ebidensiya pa na ang mga ahu na kinatatayuan ng mga Moai
ay maaaring hango sa isang lumang disenyo, na gawa ng ibang tao.
Gaya ng isang ito.
Ito ang Ahu Vinapu.
Namumukod-tangi ito sa dalawang bagay.
Una, gawa ito sa matigas na basalt,
hindi sa malambot na tuff, gaya ng karamihan.
Pangalawa, at talagang kapansin-pansin,
ang malalaking bloke nito ay pinaglapat-lapat sa isang paraan
na mas pulido kaysa sa iba pang mga ahu sa isla.
Napakahusay ng pagkakagawa rito ng mga orihinal na eskultor
na walang ibang organic na materyales na nakasiksik sa mga dugtungan nito,
kaya hindi matukoy ang petsa nito.
Parang naiiba ito rito
na halos maiisip mo na gawa ito ng ibang kultura.
At may isa pang rason kaya iniisip ko na ang ibang kulturang ito ay maaaring
ang hinahanap kong nawawalang sibilisasyon noong Ice Age.
Ang orihinal na pangalan ng buong isla ay Te Pito o Te Henua,
na ang ibig sabihin ay "pusod ng mundo."
Ang pagtawag sa mga sagradong sinaunang lugar bilang mga pusod
ay isang bagay na paulit-ulit lumalabas
sa maraming sinaunang kultura at mga wika sa buong mundo.
Ang ibig sabihin ng Göbekli Tepe ay "burol ng pusod."
Naging pusod ng mundo ang Delphi sa Greece.
Ganoon din ang Angkor sa Cambodia.
Posible kaya na may isang manlalayag na kultura noong prehistory
na ginamit ang pagtawag ng pusod para pangalanan ang mga sagradong lugar,
kasama na ang Rapa Nui?
Kung ganoon nga, paano sila napadpad dito?
May isang nakaiintrigang posibilidad.
Ang Rapa Nui ay nasa dulong kanluran ng tuktok ng bundok na nasa dagat.
Noong Ice Age, noong mababa pa ng 400 talampakan ang lebel ng dagat
at mas mataas ang ilalim ng karagatan dahil sa tinatawag na isostasy,
maaaring nakalitaw sa dagat ang tuktok ng ilang mga bundok,
na lumilikha ng magkakarugtong na maliliit na isla
na nagdudugtong sa Rapa Nui at sa dalampasigan ng Peru.
At may nakita nga roon na isang pambihirang bagay,
nakaukit sa burol na nakaharap sa dagat…
isang higanteng geoglyph, na kilala ngayon sa tawag na Candelabra of the Andes.
Natanggal 'yong buhangin at naiwan 'yong mga bato sa ilalim
sa hugis ng napakalaking trident.
Habang papalapit sa baybayin ng Peru,
para itong parola o pananda
na pinalalapit ang mga tao, at sinasabi, "Halika. May importanteng bagay rito."
Hindi makumpirma ang petsa ng geoglyph,
pero may mga pottery sa malapit na nauugnay
sa lokal na kultura ng Paracas na nasa 200 BC,
na kinikilala at iginagalang ito.
Pero hango raw ito sa alamat ng sinaunang diyos na si Viracocha,
na itinuring na diyos para sa paglikha ng maraming misteryosong bagay
sa parteng ito ng mundo,
mula sa tanyag na Nazca Lines
hanggang sa misteryosong estruktura ng Tiwanaku sa Bolivia,
sa itaas ng Andes, kung saan nagsimula ang kanyang kuwento.
Ayon sa alamat ng mga Inca,
minsang tinamaan ang rehiyong ito ng matinding kalamidad,
isang tunay na ancient apocalypse.
Nang lumipas ito, may estrangherong lumitaw mula sa tubig ng Lake Titicaca.
Pinangalanan nila siyang Viracocha,
bula ng dagat.
Itinuro niya at ng mga tagasunod niya ang lihim sa pagsasaka,
ipinakita ang kahusayan sa pagmamason, at kung paano basahin ang kalawakan.
Ang totoo, itinuturo niya ang mga kaloob ng sibilisasyon
sa mga malulungkot at napinsalang biktima ng isang kalamidad.
Umaayon ang mga kuwentong ito sa mga kuwento mula sa buong mundo
tungkol sa mga nilalang, mga diyos, at tao na nakaligtas sa kalamidad na 'yon,
na sinubukang ibangon ang sibilisasyon.
Sa Egypt, si Osiris ang nagturo sa kanyang mga mamamayan
kung paano magbungkal ng lupa, mag-ani, at gumawa ng mga batas.
Sa mga Aztec sa Mexico,
iyon si Quetzalcoatl, ang balbas-saradong manlalakbay,
na nagbigay sa kanila ng kaloob ng sibilisasyon.
At sa Rapa Nui, sinasalamin ni Haring Hotu Matu'a at kanyang mga tauhan
ang mga manlalakbay mula sa malayong lugar para ibagong muli ang sibilisasyon.
Dahil kalat sa buong mundo ang mga tradisyon na ito,
dapat silang seryosohin.
Hanggang ngayon, ang pagkukuwento ay isang makapangyarihang paraan
upang ipasa ang mga kaalaman mula sa iba't ibang salinlahi.
Sa mga kuwentong 'to, pakiramdam mo ba
na ang nakukuha natin ay mga munting alon na galing do'n sa lumang kaalaman?
Oo, mukhang gano'n nga.
At saan galing 'yon?
Kakaunti lang ang nakaligtas para ipasa 'yong kaalaman,
pero ipinasa 'yong kaalaman gamit 'yong mga alamat at mga tradisyon.
Ang mga alamat ng sangkatauhan ang memory bank ng species natin
mula sa panahon na wala tayong naisulat na alaala.
Oo. Alam natin na napakalakas ng mga kuwentong-bayan
bilang paraan ng pagpapaliwanag ng kasaysayan
na parang sinasabi sa 'kin 'yong mga makasaysayang pangyayari.
Oo, mismo.
Itong paulit-ulit na mga parehong paniniwala
mula sa mga kulturang di dapat konektado sa mga makasaysayang panahon
ang nag-uudyok sa 'kin na ang meron tayo
ay iisang pamana mula sa mas sinaunang kultura.
Kaya para sa 'kin, dapat nating mas seryosohin 'yong mga alamat.
Oo, sa palagay ko rin.
Itong mahuhusay na guro mula sa mga alamat tulad ni Viracocha
ay maaaring kabilang sa mga nakaligtas sa sibilisasyong nabura na sa kasaysayan.
At maaaring marami pang ebidensiya ng pamana ni Viracocha.
Halos 482 kilometro sa silangan mula sa Candelabra,
sa kapatagang bundok malapit sa lungsod ng Cusco,
mahigit 11,000 talampakan sa ibabaw ng dagat…
ito ang Sacsayhuaman.
Isa ito sa mga pinakapambihirang sinaunang lugar sa mundo
at isa sa pinakamisteryoso.
Puno ang tuktok ng burol ng mga kahanga-hangang sinaunang bagay
na gawa sa bato.
At sa gilid ng burol, ang pinakamalaking palaisipan sa lahat…
tatlong patong ng mga nakamamanghang batong pader
na paliko-liko sa tuktok ng bundok.
Tatlumpung taon na 'kong pabalik-balik dito,
at patuloy pa rin akong namamangha.
Pero ngayong ang paghahanap ko sa nawawalang sibilisasyon
ay nakatuon na sa Americas,
susuriin kong muli itong dambuhalang sinaunang misteryo.
Pakiramdam ko lagi maliit na bersiyon ako ng sarili ko
pag nakatayo sa tabi nitong mga higanteng bato.
Nasa libo-libo itong mga dambuhalang polygon na mga bato
na inukit nang tama at pinagdikit-dikit.
Wala ni isang bato ang kapareho ng sukat o hugis ng iba pang bato.
Pero napagdikit-dikit sila sa napakahusay na paraan.
Para bang tinunaw sila para magdikit.
Kahit gamit ang kasalukuyang teknolohiya, saan ka magsisimula?
Paano ito nagawa?
Para maunawaan ang Sacsayhuaman, kailangang malaman ang kasaysayan nito,
na may kaugnayan sa lungsod na nasa ibaba.
Ang Cusco ngayon ay isang masiglang lungsod na tahanan ng 500,000 katao.
Para sa milyun-milyong turista kada taon, sikat na pasyalan ito.
Pero para sa aking pananaliksik, higit pa ito sa isang pasyalan.
Ang Cusco ang kabisera ng dating makapangyarihang Inca Empire,
isang tunay na kahanga-hanga at kamangha-manghang sibilisasyon.
Isang sibilisasyong umunlad sa tuktok ng Andes,
tanyag sa iniwan nitong magagandang batuhang lugar tulad ng Machu Picchu.
Pero gaya ng mga Moai ng Rapa Nui,
balot ng trahedya ang totoong kuwento.
Dito, noong 1532,
naghasik ng kaguluhan at pinsala ang mga mananakop na Espanyol sa mga Inca.
Dahil sa panunupil sa mga katutubong kultura
sa panahon at pagkatapos ng pananakop ng Espanyol,
nananatiling kakaunti ang alam natin sa mga Inca
at isang black hole sa kasaysayan.
Bakit? Dahil ang kasaysayan, siyempre, ay isinulat ng mga nagwagi.
At iilan lamang sa mga mananakop ang nagsaliksik
tungkol sa kulturang winawasak nila.
Maunlad na sibilisasyon ang mga Inca.
Marami silang magagandang nagawa, pero hindi sila nagtagal.
Maunlad man at makapangyarihan,
wala pang isang siglo ang itinagal ng Inca Empire
bago dumating ang mga mananakop.
Hindi alam ng mga Espanyol 'yon
at inakalang ang lahat ng nakita nila, kasama na ang mga dambuhalang pader,
ay gawa ng mga Inca na nakaharap nila.
Ang hirap isipin kung paano ito nagawa
gamit ang mga kagamitang mayroon ang mga Inca,
na karamihan ay mga bato rin
para ipambayo sa mga naglalakihang batong ito.
Di ko 'yon maintindihan.
Walang nakasulat na wika ang mga Inca.
Pero ayon sa mga tala ng mga Espanyol,
si Pachacuti Inca Yupanqui ang lumikha sa Sacsayhuaman,
na nagsimulang mamuno sa Inca Empire mahigit 500 taon na ang nakalipas.
Umaasa akong may malaman pa mula kay Amadeo Valer Farfán.
Sa anong siglo, sa tantiya mo,
ginawa ang kahanga-hanga at napakagandang arkitekturang ito?
Simulan itong itayo mga bandang 1440.
At natapos makalipas ang 90 taon.
Oo.
Bago dumating 'yong mga conquistador.
Iniutos ni Pachacuti na gamitin ang mga lokal na bato para itayo ang Sacsayhuaman,
na medyo malambot na bato.
Kahit na 12,000 talampakan na sa ibabaw ng dagat,
naging sahig ito ng karagatan noong sinaunang panahon.
Matagal na panahon na, lubog din sa dagat ang bahaging ito ng South America.
Sa iba't ibang lugar sa lambak na 'to, makakakita ka ng mga limestone.
Limestone. Sedimentary rock.
Oo. At sa kadahilanang 'yon,
mas madaling gamitin ang batong ito kaysa sa iba pang mga bato.
Ayon sa archeology, itong mga bloke ng limestone
ay tinibag sa mga quarry na 14 na kilometro ang layo.
Alam ko na isang malambot na bato ang limestone at madaling gamitin,
pero mga dambuhalang bloke ng limestone 'yong pinag-uusapan natin.
Ano 'yong pinakamabigat?
May timbang na higit 100 tonelada 'yong pinakamabigat.
Diyos ko po.
Ang palaisipan sa 'kin ay 'yong paglilipat sa mga dambuhalang bato.
Hindi ko maarok kung pa'no 'yon nagawa.
Sa opinyon ko, nasa dami ng trabahador 'yong sekreto.
Si Pedro Cieza de León ay isang sundalong Espanyol at manunulat,
at ayon sa kanya,
araw-araw, mahigit 20,000 katao ang nagtatrabaho rito.
Napakahirap ng pag-oorganisa no'n.
Napakalaking responsibilidad ang mag-organisa ng 20,000 trabahador.
Ang konstruksiyon ng Empire State Building sa New York
ay ginawa ng nasa 3,400 katao noong 20th century.
Kahit may anim na beses pa na dami ng mga trabahador,
ang paghahakot sa mga batong ito nang walang makabagong teknolohiya
ay isang napakalaking pagsubok, na maaaring agad mauwi sa kapahamakan.
Ang nag-iisang record ng paghahakot ng mga dambuhalang bato ng mga Inca
ay naitala ng isang manunulat na Espanyol ilang dekada matapos ang pananakop.
Ayon sa impormasyong ibinigay sa kanya ng mga lokal,
nauwi sa trahedya 'yong paghahakot.
Isang napakalaking bato raw ang hinihila sa bundok
ng higit 20,000 katao,
hanggang sa puntong nabitawan nila ito at nahulog sa bangin,
na kumitil sa mahigit 3,000 katao.
Kung nahirapan ang mga Inca sa paghakot sa isang malaking bato,
paano nila nadala rito ang libo-libo?
Ayon sa tala ng mga Espanyol, gumamit ang mga Inca
ng mga lubid, mga log roller, at mga pingga.
Magagawa mo, nang may kasamang pagsisikap at pag-iingat,
na pagdikitin 'yong dalawa o tatlong bato,
pero para pagdikitin ang daan-daang bato, nang lapat na lapat,
napakahirap unawain.
Paano kung pinangangasiwaan lang pala ng Incan emperor ang paggawa
sa isang balwarte sa ibabaw ng mga dambuhalang pader na matagal nang naroon?
Mahirap isipin ang tanawin na masisilayan dito
bago ang pananakop ng mga Espanyol.
Pero pag pinagsama-sama ang mga bagong datos
kasama ang mga naitala ng mga unang mananakop,
magkakaroon tayo ng magandang ideya sa itsura ng Sacsayhuaman
sa kasagsagan ng Inca Empire.
Ayon sa mga Espanyol, ang main complex ay ginamit bilang kuwartel ng militar,
na kayang magkupkop ng libo-libo.
Inilalarawan nila ang bilog na tore na may tatlong palapag
na may taas na 50 talampakan,
napaliligiran ng mga rektanggulong gusali at mga patyo,
na may sariling sistema ng tubig at imbakan ng mga pananim.
Paniwala ng mga mananakop, itinayo bilang tanggulan ang Sacsayhuaman
dahil, matapos ang pagbagsak ng Cusco,
sa mga pader na ito huling nagkubli ang mga mandirigmang Inca…
na siya na lamang natitira ngayon.
Pero dahil ba roon kaya sila ginawa?
Ano ang pananaw ng archeology sa pinagmulan ng Sacsayhuaman,
at para saan ba ito?
Iniisip ng marami na ginawa 'yon para sa hukbong-sandatahan.
Mga Espanyol o 'yong mga mananakop lang ang nagsabi na isa itong balwarte,
pero hindi.
Isa itong banal na lugar, isang templo, para idaos ang mga ritwal at seremonya.
'Yong pananaw, na nababasa natin sa mga libro,
na ginawa ang Sacsayhuaman bilang balwarte ng militar, ay mali?
Maling-mali.
Ang mga natira sa estruktura sa tuktok ng burol,
na gawa sa magkakaparehong parihabang bloke,
ay nagpapahiwatig na hindi sila ginawa kasabay ng mga dambuhalang pader.
Tama lang na sabihin na minana ng mga Inca 'yong ilang mga naunang gawa,
pero ang hirap ipaliwanag no'ng mga gawang 'yon.
Oo.
Ipinahihiwatig rin nito na ginawa sila gamit ang naiiba,
na di pa nalalaman, na stone-working technique.
Maituturing itong isang nawawalang teknolohiya.
Nahaharap tayo sa isang misteryo, isang palaisipan na di natin maipaliwanag.
Ang makikinis, malalaki, at mga zigzag na pader kaya ng Sacsayhuaman ay inukit
hindi ng mga Inca, kundi ng iba?
Paano kung karamihan sa nakikita nating itinayo rito na iniuugnay sa mga Inca
ay sinimulan pala ng isang mas sinaunang kaalaman?
May pamana kaya sa bato,
pamana mula sa mas naunang sibilisasyon, na hindi pa natutuklasan ng archeology?
Wala naman kasing mas simpleng bersiyon nitong mga dambuhalang pader na ito
ang natagpuan saanman sa Peru.
Pero may nakita kami na katulad nito sa Rapa Nui
sa mga pader ng Ahu Vinapu,
na pinaniniwalaang nauna sa Sacsayhuaman, na mahigit 3,218 kilometro ang layo.
Gawa sa solidong basalt 'yong bawat bloke.
Maganda 'yong pagkakalapat nila,
meron ding mga polygonal element, tulad ng mga pader sa Sacsayhuaman.
Makikita ang mga kaparehong gawa sa mga sinaunang pader sa Türkiye at Egypt.
May isang maliit na bloke na nakasiksik sa pagitan ng malalaking bloke,
na kaparehong-kapareho.
Makikita mo 'yong kaparehong imahe sa Cusco.
Sinasabi ng ilan na naging maparaan 'yong mga gumawa
sa mga natirang materyales.
Pero tingnan n'yo ang pagkakalapat.
Ang pakiwari ay isa itong teknolohiya mula sa nakaraan
na hindi lamang limitado sa Peru.
Paano kung itinayo ng mga Inca ang ilan sa mga estruktura dito
sa ibabaw ng mas sinaunang pundasyon?
Mga pundasyong maaaring nagmula pa
sa pinakaunang sibilisasyon sa Americas.
Dadalhin ako ng posibilidad na ito sa lungsod na kinatatayuan ng Sacsayhuaman,
sa lugar na ang pangalan ay maaaring may itinatagong palatandaan.
Sa orihinal na wikang Quechua ng mga Inca,
ang Cusco ay "pusod ng mundo,"
gaya ng iba pang mga sinaunang pusod, kabilang na ang Rapa Nui.
Ang konsepto ng mga pusod na makikita sa buong mundo
ay hindi dapat isipin na nagkataon lang.
Ito kayang mga pambihirang gawa sa bato na nakikita sa mga pusod ng mundo
ay isa pang natitirang alaala ng mas nauna at maunlad na sibilisasyon
na hinahanap ko?
Saan ka man tumingin sa lungsod,
nagkalat ang naggagandahan at iba't ibang hugis na mga batuhang pader,
na nilagyan ng mga higanteng bato.
Ang kataka-taka, kahit saang pader,
makakakita ka ng iba't ibang istilo ng arkitektura.
Napakapulido no'ng iba, minadali naman 'yong iba.
Dinala ako ng misteryong iyon sa Calle Loreto ng Cusco
at kay archeological researcher, Jesus Gamarra,
mula sa angkan ng mga Inca,
na ilang dekada nang pinag-aaralan ang pagmamason ng sinaunang Peru.
Sabihin mo 'yong trabaho mo sa lugar ng Cusco at sa Sacred Valley.
Ang hilig ko ay nasa sinaunang panahon at sa pinagmulan ng tao.
At interesado ako sa mga bato
na siyang pinakamatandang saksi na mayroon sa kasaysayan.
Gaya ng nakita natin sa Sacsayhuaman,
nakalapat nang maayos ang mga dambuhalang pader,
magkakarugtong ang mga gilid ng bato papunta sa isa't isa.
Nakakamangha.
Natutulala ako habang tinitingnan ito, at hindi ko maunawaan
kung paano nakagawa ng pader ang sinuman
gamit itong mga dambuhalang bato na maayos na nailapat.
Ang itinuturo ng mga archeologist ay ginawa ito ng mga Inca
at gumamit sila ng mga simpleng bato para magawa ang lahat ng ito.
Imposibleng magawa ito gamit ang pagsisinsel
at mga paet
o makalkula 'yong eksaktong pagkakalapat
na meron sa ganitong uri ng gawa.
Ito ang pinakamalinaw na halimbawa ng kahusayan
na ginamitan ng geometry na kilala bilang 12-angled stone,
kung saan nakalapat ang ilang gilid nito sa 11 pang ibang mga bato.
Pero may isa pang kataka-taka dito sa tinatawag na Incan walls.
Marami akong nakikita na istilo ng arkitektura dito.
Magkasama 'yong mga pulido at di pulidong pagkakagawa.
Ipaunawa mo sa 'kin 'yon.
Walang kaugnayan sa mga Inca ang arkitekturang ito.
Hindi gumamit ang mga Inca ng polygonal at cushioned architecture.
May isa pang klase ng arkitektura ang mga Inca,
na ipinapakita sa pamamagitan ng mga right angle.
Ipinapakita ng mga bloke sa itaas ang mga marka na tugma
sa mga kagamitang ginamit ng mga Inca.
Hindi misteryo ang pagkakagawa sa kanila, hindi tulad ng mga nasa ibaba.
Sa pananaw mo, hindi ito ginawa ng mga Inca?
Hindi.
Paniwala ni Jesus, dinagdagan ng mga Inca ang ibabaw at paligid na pader
na nandito na noong dumating sila.
Ang kasaysayan ng Cusco ay hindi lamang sa mga Inca nagsimula,
kundi mas matagal pa ro'n.
Kumbinsido si Jesus Gamarra na hindi lamang isa,
kundi nasa tatlong iba't ibang istilo ng arkitektura,
na mula sa nasa tatlong kultura.
Ang pinakahuling gawa ay iniuugnay ni Jesus sa mga Inca.
Pero naniniwala siyang ang mga pulidong gawang bato
na narito at nasa Sacsayhuaman
ay mula sa mas sinauna pang pamamaraan,
na iginagalang ng mga Inca pero hindi kayang tularan.
May mga bagay na imposible
para sa mga mas modernong sibilisasyon.
Mas sinauna ang mga ito
at nagpapatunay na ang ginamit dito ay mga batong madaling ihulma.
Tinawag ni Jesus Gamarra ang istilong ito na Hanan Pacha.
At para maobserbahan ito nang personal,
bisitahin ko raw ang isang misteryosong lugar
na nasa gilid ng burol kung nasaan ang Sacsayhuaman.
Isang tunay na mahiwagang lokasyon
na may lihim na pasukan na hindi mapapansin.
Lugar na muling magpapakita ng iba't ibang istilo ng paggawa.
Kilala ito na Temple of the Moon.
Isa itong kakaiba at komplikadong lugar na may halong misteryo.
Itong mabababang pader dito ay tipikal na gawa ng mga Inca.
Pero nakatago sa loob nitong batuhan
ay isang bagay na ibang-iba.
Maaakit ka sa makipot na daanan,
na balot ng katahimikan.
Para kang pumapasok sa isang lungga.
Tila lihim na teknolohiya na hindi natin lubos na nauunawaan,
na nilikha para sa mga kadahilanang hindi natin naiintindihan.
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz