Musimy ponownie przyjrzeć się prehistorii Wyspy Wielkanocnej.
Nie powinniśmy ślepo akceptować tego, co nam mówią.
Archeolożka z Rapa Nui dr Sonia Haoa Cardinali
od niemal pięciu dekad bada zagubioną historię wyspy.
Nie przygląda się Moai czy starożytnym osadom,
ale roślinności wyspy.
Interesuje cię botanika, ale jesteś też archeolożką.
Tak. Przede wszystkim chcę zrozumieć tamtych ludzi.
To, jak tu przybyli.
To, jak zadomowili się na tej wyspie.
Ludzie nie mogą żyć bez roślin.
To krater po wygasłym wulkanie na Rapa Nui.
Dr Cardinali i jej koledzy szukają dowodów
na obecność roślinności i nasion spoza wyspy.
Musieliby przywieźć je ludzie.
Co rośliny mówią nam o ludziach z tej wyspy?
Przyjrzeliśmy się różnym pokarmom. Ciekawe okazały się…
Tak?
…banany.
Znaleźli je tu 3000 lat temu.
Były na Rapa Nui od przynajmniej 3000 lat?
Tak.
Nie trafiły tu same.
Nie przyniosły ich ptaki.
Ani morze.
Musieli posadzić je ludzie.
Dlatego mówimy tu
o różnych okresach obecności ludzi.
Tak.
To ogromna niespodzianka dla wszystkich. To zmienia nieco historię.
Bardziej niż nieco.
Gleba nie kłamie.
Mówi prawdę.
Nie sądziliśmy, że banany są takie ważne.
Na podstawie mikroskopijnych pozostałości po bananach
dr Cardinali oszacowała, że ludzie byli tu 2000 lat wcześniej.
Rośliny pomagają ustalić oś czasu.
Mogą mieć więcej niż 3000 lat.
Nie wiemy. Dlatego powinniśmy kontynuować badania.
Absolutnie.
W świetle tych nowych dowodów
musimy zredagować historię Rapa Nui.
Wyniki badań sugerują, że polinezyjscy osadnicy dotarli do wyspy
o wiele wcześniej, niż twierdzono.
Tradycje ustne Rapa Nui sugerują jeszcze jedną możliwość.
Hotu Matu’a i jego siedmiu śmiałków
mogli przybyć tu tysiące lat wcześniej.
Część historii tej wyspy mogła zostać zapomniana.
A napisali ją ludzie, którzy przetrwali globalny kataklizm
sprzed 12 000 lat.
PREHISTORYCZNA APOKALIPSA AMERYKI
Jeśli ludzie przybyli na Rapa Nui tysiące lat temu,
gdzie mieszkali?
Gdzie ślady archeologiczne po tych osadnikach?
W trakcie ostatniej epoki lodowej
poziom morza był niższy o ponad 120 metrów.
Rapa Nui byłoby o wiele większą wyspą.
Pomieściłaby o wiele większą populację.
To może tłumaczyć,
jak rozpoczął się ogromny projekt budowy Moai.
Może osady budowniczych były blisko brzegu
i są już pod wodą.
Wyższe tereny mogli wykorzystywać tylko do budowy tych rzeźb.
Często nie zdajemy sobie sprawy, jak ogromne połacie ziemi przykryła woda
pod koniec epoki lodowej.
Około 25 milionów kilometrów kwadratowych.
Wówczas były to najlepsze tereny do życia.
Kiedy poziom morza wzrósł,
zatopił nadbrzeżne tereny
i zniszczył wszystko, co na nich zbudowano.
Nie wiemy, co takiego utracono.
Wiemy za to, że ludzie, którzy tu mieszkali,
posiadali nie tylko talenty rzeźbiarskie.
Według tradycji Rapa Nui wielki król Hotu Matu’a
sprowadził tu z Hivy coś jeszcze.
Pismo.
Zachowało się na drewnianych tabliczkach o nazwie rongorongo.
Prawdopodobnie są to kopie kopii sprzed tysięcy lat.
Oryginały przepadły.
Zachowało się niecałe 30 tabliczek
w muzeach na całym świecie.
Dla mieszkańców Rapa Nui,
takich jak dokumentarzysta Leo Pakarati,
te tabliczki mają wyjątkowe znaczenie.
To niesamowite.
Pismo jest zwykle kojarzone
z wielkimi, dobrze zorganizowanymi kulturami.
A znaleźliśmy je na małej wyspie.
Rongorongo są bardzo interesujące i ważne w naszej kulturze.
Znaleziono je tylko w Polinezji.
Tak, nie było ich na innych wyspach.
Wskutek niewolnictwa w XIX wieku
i całkowitego zniszczenia tradycji Wyspy Wielkanocnej
straciliśmy możliwość odczytania rongorongo.
Tabliczki pozostają kolejną tajemnicą starożytnego świata.
Lingwiści ustalili, że na tabliczkach jest zbyt wiele symboli,
żeby móc uznać je za alfabet.
To zapewne zapis hieroglificzny lub piktograficzny
podobny do pisma starożytnych Egipcjan
czy cywilizacji doliny Indusu.
Ich opracowanie zajęło setki, jeśli nie tysiące lat.
System rongorongo jest skomplikowany.
Wymagał wielu warunków. Pokój, woda, żywność, społeczeństwo.
To złożony, intelektualny proces.
Przez setki lat, do przybycia Europejczyków,
pismo było wyrażane poprzez pieśń.
Ale wydźwięk tych symboli został dawno zapomniany.
Ludzie nie uczą się czytać.
Uczą się tylko pieśni.
Pieśni były z nami bardzo długo.
O czym opowiadały te pieśni?
Na przykład o agrokulturze.
O zasadach nawigacji.
O różnych poziomach genealogii.
O właścicielach terenów. I tak dalej.
Rongorongo
mogły być najważniejszą rzeczą stworzoną przez naszych przodków.
Obecność skomplikowanego pisma na Wyspie Wielkanocnej
to paradoks i wciąż niewyjaśniona tajemnica.
Należy rozważyć możliwość,
że to pismo trafiło na wyspę w odległej prehistorii.
Sprowadzili je najdawniejsi osadnicy z tradycji ustnych.
Przybyli tu z większej krainy na Pacyfiku o nazwie Hiva,
która została zatopiona w ogromnym potopie.
Rozumiem, że to zaledwie spekulacje,
ale być może jest to język
używany przez cywilizację, której szukaliśmy.
To lud z odległej Hivy.
Ich historia i pismo zachowały się dzięki wędrówkom Polinezyjczyków,
którzy dziś nazywają siebie Rapa Nui.
Sądzę, że Moai mogły zostać stworzone przez tę samą wcześniejszą cywilizację.
Dowody sugerują, że platformy, na których stoją Moai,
mogą wykorzystywać starszą technikę stworzoną przez jeszcze kogoś innego.
Na przykład ta.
To Ahu Vinapu.
Wyróżniają ją dwie rzeczy.
Po pierwsze stworzono ją z twardego bazaltu,
a nie z miękkiego tufu wulkanicznego, jak większość pozostałych.
Ale uwagę zwraca przede wszystkim to,
jak złożono ze sobą megalityczne bloki.
To wyróżnia tę platformę na tle pozostałych na wyspie.
Budowniczy byli tak staranni,
że do szczelin nie dostała się żadna ówczesna materia organiczna,
przez co nie można określić wieku budowy.
Ta platforma tak bardzo się odróżnia,
że można by ją uznać za dzieło innej kultury.
Jest jeszcze jeden powód, z którego uważam, że ta kultura
może być zaginioną cywilizacją, której szukałem.
Pierwotna nazwa wyspy to Te Pito o Te Henua,
czyli „pępek ziemi”.
Określanie świętych starożytnych miejsc mianem pępków
jest często spotykane
w różnych starożytnych kulturach i językach z całego świata.
Göbekli Tepe oznacza „wzgórze pępka”.
Delfy w Grecji też były pępkiem ziemi.
Podobnie jak Angkor w Kambodży.
Być może jedna, poruszająca się po całym świecie kultura
posługiwała się tą metaforą, określając nazwy świętych budowli,
także na Rapa Nui.
Ale jak mogli się tam dostać?
Jest jedna intrygująca możliwość.
Rapa Nui leży na zachodnim końcu grzbietu podwodnego łańcucha górskiego.
W trakcie epoki lodowej poziom morza był 120 metrów niższy,
ale dno znajdowało się wyżej w wyniku izostazji.
Szczyty niektórych gór mogły przebić się na powierzchnię,
tworząc łańcuch wysepek,
łącząc Rapa Nui z wybrzeżem współczesnego Peru.
Właśnie w tym miejscu znajdujemy coś niezwykłego
na wzgórzu skierowanym do oceanu.
Wielki geoglif zwany dziś Kandelabrem z Paracas.
Po usunięciu piasku odsłonięto nagą skałę
tworzącą wielki trójząb.
Kiedy zbliżamy się do wybrzeża Peru,
działa niemal jak latarnia.
Przywołuje nas do siebie.
„Chodźcie tu. Jest tu coś ważnego”.
Nie możemy dokładnie określić wieku geoglifu,
ale znaleziona w pobliżu ceramika
jest przypisywana kulturze Paracas z 200 lat p.n.e.,
która z pewnością darzyła go szacunkiem.
Podobno jego inspiracją była legenda o bogu Wirakoczy,
który rzekomo stworzył w tej części świata wiele tajemniczych cudów.
Od słynnych Rysunków z Nazca
do enigmatycznych megalitycznych budowli w Tiwanaku w Boliwii,
wysoko w Andach, gdzie zaczyna się jego historia.
Według tradycji Inków
ten obszar był miejscem wielkiego kataklizmu,
prawdziwej prehistorycznej apokalipsy.
Kiedy minął, z jeziora Titicaca wyłonił się nieznajomy.
Nazwali go Wirakocza,
„piana morska”.
Wirakocza i jego wyznawcy nauczyli ocalałych rolnictwa,
zdradzili im tajemnice budownictwa i pokazali, jak odczytywać niebo.
Przekazał tajemnice cywilizacji
społeczności zdemoralizowanej po kataklizmie.
Podobne historie słyszy się na całym świecie.
O ludziach czy bóstwach i ich zmaganiach
w celu odbudowy cywilizacji.
W Egipcie Ozyrys nauczył swój lud,
jak uprawiać ziemię, zbierać plony i ustanawiać prawa.
Aztecy w Meksyku mieli Quetzalcoatla, brodatego wędrowca,
który przekazał im dar cywilizacji.
Na Rapa Nui król Hotu Matu’a i jego wybrańcy powtarzają motyw
podróżników z odległej krainy,
którzy przybywają, aby odbudować cywilizację.
Te tradycje powtarzają się na całym świecie,
więc traktujmy je poważnie.
Nawet dziś opowiadanie historii
jest doskonałym sposobem na przekazywanie wiedzy.
Myślisz, że te uniwersalne historie
przekazują nam cząstkę dawnej wiedzy?
Tak myślę.
Skąd to się wzięło?
Przetrwało niewiele osób,
ale ich wiedza została przekazana w formie legend czy tradycji.
Ludzkie legendy to baza danych naszego gatunku
z czasów bez zapisanych wspomnień.
Wiemy, że ustne tradycje to potężny sposób przekazywania historii.
Na myśl przychodzą wydarzenia historyczne.
Absolutnie.
Ta sama myśl jest powtarzana przez różne kultury,
które rzekomo nie miały ze sobą łączności.
Dlatego myślę,
że mogły dzielić dziedzictwo po o wiele starszej kulturze.
Dlatego uważam, że powinniśmy traktować te legendy poważnie.
Też tak myślę.
Wirakocza i inni mityczni nauczyciele
mogli być grupką ocalałych z zapomnianej cywilizacji.
Może być więcej dowodów na dziedzictwo Wirakoczy.
Niemal 500 kilometrów na wschód od Kandelabru,
na szczycie górskim blisko miejscowości Cusco.
Około 3600 metrów nad poziomem morza.
Oto Sacsayhuaman.
To nadzwyczajne i tajemnicze starożytne miejsce.
Rozległy szczyt jest pełen archeologicznych cudów
wykonanych z kamienia.
Na skraju wzgórza leży największa zagadka.
Trzy rzędy kamiennych murów obronnych
wijących się po szczycie.
Przyjeżdżam tu od ponad 30 lat
i nie przestają mnie zadziwiać.
Teraz, kiedy moje poszukiwania sprowadziły mnie do Ameryk,
ponownie przyjrzę się tej megalitycznej zagadce.
Stojąc przy tych wielkich megalitach, czuję się jak miniaturka człowieka.
Tysiące wielokątnych bloków.
Są idealnie ukształtowane i dopasowane.
Każdy blok ma unikalny rozmiar i kształt.
A mimo tego pasują do siebie idealnie.
Jakby stopiły się w całość.
To byłoby trudne nawet z dzisiejszą technologią.
Jak to zrobiono?
Żeby zrozumieć Sacsayhuaman, musimy poznać jego historię,
która jest powiązana z poniższym miastem.
Dziś Cusco to metropolia licząca 500 000 mieszkańców.
Każdego roku przybywają tu miliony turystów.
Ale ja szukam tu czegoś więcej.
Cusco było stolicą niegdyś potężnego Państwa Inków,
wyjątkowej i zdumiewającej cywilizacji.
Owa cywilizacja rozkwitła wśród wysokich Andów
słynących z kamiennych budowli takich jak Machu Picchu.
Ale jak w przypadku Rapa Nui,
prawdziwa historia przepadła w wyniku katastrofy.
W 1532 roku
hiszpańscy konkwistadorzy sprowadzili na Inków chaos i zniszczenie.
Z powodu wyniszczania rdzennych kultur w trakcie i po podbojach Hiszpanów
nasza wiedza o Inkach
pod wieloma względami pozostaje czarną dziurą historii.
Dlaczego? Ponieważ historię piszą zwycięzcy.
Niewielu konkwistadorów postanowiło nauczyć się czegoś
o kulturze, którą wyniszczyli.
Inkowie byli wspaniałą cywilizacją.
Mimo wielkich osiągnięć nie istnieli długo.
Mimo bogactw i potęgi
Państwo Inków istniało niecały wiek
przed przybyciem konkwistadorów.
Hiszpanie o tym nie wiedzieli
i założyli, że wszystko, co tu zobaczyli, łącznie z tymi murami,
było dzieło nowo poznanych Inków.
Trudno sobie wyobrazić, jak je stworzono
przy użyciu narzędzi Inków,
które w większości były mniejszymi kamieniami,
którymi rzekomo mieli uformować te bloki.
To nie ma sensu.
Inkowie nie mieli pisma.
Ale zapiski Hiszpanów mówią nam,
że Sacsayhuaman to wizja wodza Pachacuti Inca Yupanqui,
który założył Państwo Inków ponad 500 lat temu.
Chcę dowiedzieć się więcej od eksperta Amadeo Valera Farfána.
Jak uważasz, około którego wieku
powstało to dzieło architektury?
Budowa rozpoczęła się około 1440 roku.
Ukończono ją po 90 latach.
Dobrze.
Zaraz przed przybyciem konkwistadorów.
Pachacuti kazał zbudować Sacsayhuaman przy użyciu lokalnych kamieni,
które są dość miękkie.
Choć teraz jest 3500 metrów nad poziomem morza,
kiedyś był częścią dna oceanu.
Dawno temu ta część Ameryki Południowej była częścią morza.
W innych częściach doliny można znaleźć wapienne podłoże.
To skała osadowa.
Tak.
I dlatego jest miększa.
Archeolodzy mówią nam, że te wapienne bloki
pochodzą z kamieniołomów oddalonych o 14 kilometrów.
Rozumiem, że wapień jest miękki i łatwy w obróbce,
ale to były ogromne bloki.
Ile ważą?
Najcięższy waży ponad sto ton.
Boże.
Zastanawiam się nad transportem tych bloków.
Nie mogę zrozumieć, jak to robiono.
Moim zdaniem to zasługa pokaźnej siły roboczej.
Pedro Cieza de León, hiszpański żołnierz i kronikarz, twierdzi,
że każdego dnia pracowało tu 20 000 osób.
To ogromne przedsięwzięcie.
Zorganizowanie 20 000 pracowników to nie lada wyzwanie.
Budowa Empire State Building w Nowym Jorku
wymagała około 3400 osób w XX wieku.
Nawet z sześciokrotnie większą liczbą pracowników
przeniesienie tych kamieni przy użyciu dawnej technologii
musiałoby być ogromnym wyzwaniem narażonym na wiele czynników.
Jedyny zapis dotyczący przenoszenia megalitów przez Inków
jest autorstwa hiszpańskiego kronikarza, parę dekad po podbojach.
Według tego, co usłyszał od lokalnej ludności,
próba skończyła się katastrofą.
Mówi nam o wielkim głazie przenoszonym przez górę
przez ponad 20 000 osób.
Nagle głaz wymknął im się z rąk i spadł z urwiska,
miażdżąc ponad 300 osób.
Skoro mieli takie problemy z przeniesieniem jednego megalitu,
jak sprowadzili tu całe tysiące?
Według Hiszpanów Inkowie posługiwali się linami, rolkami i dźwigniami.
Przy ogromnych staraniach mogliby złożyć ze sobą ze trzy takie bloki.
Ale czy potrafiliby tak starannie ułożyć całe setki?
To wbrew logice.
Może ten inkaski władca nadzorował budowę fortecy
na megalitycznych murach, które były tam już wcześniej.
Trudno sobie wyobrazić,
jakie widoki przywitały tu hiszpańskich zdobywców.
Łącząc najnowsze dane naukowe
z zeznaniami pierwszych konkwistadorów,
możemy dość dobrze określić, jak wyglądał Sacsayhuaman
u szczytu Państwa Inków.
Hiszpanie mówią nam, że główny kompleks
służył jako baraki mieszczące tysiące żołnierzy.
Opisują trójwarstwową okrągłą, 15-metrową wieżę
otoczoną przez prostokątne budynki i dziedzińce
z własnym systemem nawadniania i spichlerzem.
Najeźdźcy wierzyli, że Sacsayhuaman miał być fortecą,
ponieważ po upadku Cusco
Inkowie zajęli ostatnie stanowisko obronne za murami,
które stoją tu do dziś.
Ale czy to dlatego zostały zbudowane?
Co archeolodzy myślą o tym, jak i dlaczego zbudowano Sacsayhuaman?
Wiele osób uważa, że był to obiekt wojskowy.
Tak mówili Hiszpanie czy konkwistadorzy,
ale to nieprawda.
To była świątynia, w której odbywały się rytuały i ceremonie.
Więc myśl, o której często czytamy,
według której Sacsayhuaman miał być fortecą wojskową, jest błędna?
Absolutnie.
Pozostałości po budowlach
stworzonych z jednakowych prostokątnych bloków
sugerują, że powstały w innym czasie niż megalityczne mury.
Można uznać, że Inkowie odziedziczyli te budowle
i że trudno ustalić, jaka jest ich historia.
Tak.
Widzimy też, że skonstruowano je
przy użyciu innej, wciąż nieznanej techniki.
Można powiedzieć, że to utracona technologia.
Stoi przed nami zagadka, której nie potrafimy rozwiązać.
Być może gładkie, wielkie, zygzakowate mury
zostały zbudowane nie przez Inków, ale przez kogoś innego.
Może tutejsze budowle przypisywane Inkom
wykorzystują o wiele starszą wiedzę.
Może być to dziedzictwo
o wiele starszej cywilizacji, wciąż nieokreślonej przez archeologów.
W końcu w całym Peru nie znaleziono
prostszych wersji takich murów.
Ale widzieliśmy coś podobnego na Rapa Nui.
Mury Ahu Vinapu,
rzekomo zbudowane o wiele wcześniej i 3200 kilometrów stąd.
Bloki są stworzone z litego bazaltu.
Są pięknie dopasowane
i wykorzystują wielokątne elementy, tak jak mury Sacsayhuaman.
Podobne starożytne budownictwo znajdujemy w Turcji i Egipcie.
Jest tam charakterystyczna mała cegła umieszczona między większymi blokami.
W Cusco jest identyczna konstrukcja.
Niektórzy sugerują, że budowniczy po prostu
wydajnie wykorzystywali materiały.
Ale spójrzcie na tę precyzję.
Czuję, że to dawna technologia,
którą wykorzystano nie tylko w Peru.
A jeśli Inkowie zbudowali swoje struktury
na o wiele starszych fundamentach?
Te fundamenty mogą sięgać
korzeni amerykańskich cywilizacji.
Ta możliwość prowadzi mnie do miasta pod Sacsayhuaman,
którego nazwa może być wskazówką.
W języku Inków, keczua,
Cusco oznacza „pępek ziemi”.
Jak te inne święte, starożytne pępki, w tym Rapa Nui.
Fakt, że na całym świecie znajdujemy różne „pępki”,
nie powinien być lekceważony.
Czy wyjątkowe budownictwo tego „pępka ziemi”
może być kolejną spuścizną po starszej, zaawansowanej cywilizacji,
której szukałem?
Gdzie nie spojrzymy w tym mieście,
widzimy warstwy pięknych, skomplikowanych murów.
Niektóre wykorzystują wielkie megality.
Tajemnica tkwi w tym, że każdy z tych murów
wykorzystuje różne style architektoniczne.
Niektóre są bardzo wyrafinowane, niektóre prymitywne.
To prowadzi mnie do Calle Loreto w Cusco
i badacza archeologicznego Jesusa Gamarry.
To potomek Inków,
który od dziesiątek lat przygląda się tym unikalnym budowlom.
Opowiedz o swojej pracy w Cusco i Świętej Dolinie Inków.
Moją pasją jest tajemnica ludzkiego pochodzenia.
Odzwierciedla ją ten kamień
będący najstarszym świadkiem w historii.
Tak jak w Sacsayhuaman,
te bloki są ze sobą idealnie połączone.
Jedna krawędź przepływa w drugą.
To zdumiewające.
Jestem oszołomiony i nie potrafię stwierdzić,
jak ktoś zbudował te mury,
idealnie dopasowując do siebie te wielkie kamienie.
Archeolodzy twierdzą, że to dzieło Inków,
którzy wyklepali je przy użyciu mniejszych kamieni.
Czegoś takiego nie można stworzyć przy pomocy tak prostych narzędzi.
Nie pozwoliłyby na precyzję,
którą widzimy w tych budowlach.
Najlepszym odzwierciedleniem owej precyzji
jest ten 12-kątny kamień,
którego krawędzi są idealnie dopasowane do 11 pozostałych bloków.
Jest coś jeszcze w tych rzekomo inkaskich murach.
Widzę tu wiele różnych stylów architektonicznych.
Nadzwyczajne budownictwo
połączone z przeciętną robocizną.
Pomóż mi to zrozumieć.
To nie wygląda na architekturę Inków.
Inkowie nie wykorzystywali takich wielokątów i warstw.
Ich architektura wygląda inaczej.
Cechują ją kąty proste.
Na blokach z wyższych sekcji znajdziemy ślady
po podstawowych narzędziach Inków.
Ich konstrukcja, w przeciwieństwie do niższych warstw, nie jest tajemnicą.
Twoim zdaniem to nie jest dzieło Inków?
Nie.
Jesus wierzy, że Inkowie budowali nad i wokół starożytnych murów,
które były tu przed nimi.
Historia Cusco jest o wiele starsza
niż tylko historia Inków.
Jesus Gamarra jest przekonany, że widzimy tu trzy style architektoniczne
pochodzące od trzech kultur.
Jego zdaniem najnowsze, surowe budownictwo jest dziełem Inków.
Wierzy, że gładkie kamienie sprzed epoki Inków,
tutaj i w Sacsayhuaman,
sięgają o wiele starszej techniki.
Inkowie szanowali ją, ale nie potrafili jej odwzorować.
Te rzeczy są niemożliwe
dla późniejszych cywilizacji.
To starsze budowle,
do których użyto miększych skał.
Jesus Gamarra nazywa ten styl Hanan Pacha.
Wysyła mnie do intrygującego miejsca, gdzie mogę zobaczyć ten styl z bliska.
Zbocze pod Sacsayhuaman.
To tajemnicze miejsce,
którego wejście jest niemal ukryte.
Tu również widzimy mieszankę różnych stylów budownictwa.
Nazywane jest Świątynią Księżyca.
ŚWIĄTYNIA KSIĘŻYCA
To dziwne, tajemnicze i skomplikowane miejsce.
Niskie kamienne mury są typowe dla Inków.
Ale za nimi kryje się coś zupełnie innego.
Wciąga nas wąskie przejście,
otacza cisza.
To niemal jak wejście do labiryntu.
Wygląda to na dzieło technologii, której nie rozumiemy,
która nie ma dla nas sensu.
Napisy: Filip Bernard Karbowiak