Sa mga hindi nakakakilala sa akin, ako si Graham Hancock.
Tinutuklas ko ang posibilidad ng isang nawawalang sibilisasyon noong prehistory
may higit 30 taon na.
Ayon sa archeology, kung mayroon mang nawawalang sibilisasyon,
nahanap na dapat nila ito.
Hindi ako sang-ayon do'n.
At magpapatuloy ang aking paghahanap…
sa parte ng mundo na madalas di napapansin ng mga historian…
Ang pinakamatagal na petsa na nakuha namin ay nasa 13,200 bago ang kasalukuyan.
…sisiyasatin ang mga pinakakataka-takang bagay noong sinaunang panahon.
May numerology. May mathematics. May astronomy.
Maituturing itong isang nawawalang teknolohiya.
At tutuklas pa ng mga bago.
Wow.
Imposible.
No'ng bata ako, naisip ko na mali 'yong timeline.
Nang may radikal na bagong suhestiyon.
Ang susi kaya sa pagtuklas sa isang nawalang sibilisasyon
noong Ice Age ay narito,
sa Americas?
Ang paghahanap sa ating pinagmulan
at paghahanap sa pinagmulan ng sibilisasyon,
ay napakahalaga sa kung ano ito, sa pagiging tao.
Pero parte ito ng katangian ng tao.
Pag kumbinsido tayo na wala ang isang bagay,
di natin ito hahanapin.
Dinala ako rito ng paghahanap ko sa mga pinagmulan na 'yon,
sa isa sa mga pinakamagandang lugar sa North America.
sa White Sands.
Isa itong lugar na may lubos na kagandahan at hiwaga
na may inililihim sa loob ng libo-libong taon.
Isang lihim na isiniwalat na
na pipilit bumago sa sinaunang kasaysayan ng Americas.
Hanggang noong 1990s, itinuro sa atin na noong Ice Age,
naglakbay ang mga tao mula North Asia papuntang Alaska,
tawid ng Bering land bridge,
at makalipas ang nasa 13,500 taon,
naglakad pababa sa walang yelong daan, bago magsikalat sa Americas.
Isang bagay na napakatagal na pinaniwalaan
kaya naghanap ang ilang archeologist ng mga bakas ng nauna pang paglalakbay.
Sa mahabang panahon, may matibay na paniniwala
na walang mahahanap na ebidensiya ng presensiya ng tao
na mas matagal pa sa nakalipas na 13,500 taon.
Pero mali pala ang paniniwalang 'yon. Maling-mali.
Ang manager ng White Sands National Park na si David Bustos
ay nagsimulang magtrabaho rito noong 2005,
na umaasang maibahagi sa iba ang pagmamahal niya
sa lugar na ito at mga hayop nito.
Pero natagpuan niya ang sarili na hinahanap ang isang bagay,
isang bagay na tila kabaliwan noong una.
Bandang 2006, may narinig akong kuwento tungkol sa mga bakas ng paa ng Bigfoot.
At may isang government trapper na nakakita sa mga bakas.
Sinabi niya na 22 inches 'yong haba at 8 inches 'yong lapad.
-Oo. -Ano kaya 'yon? Baka Bigfoot.
At maraming bumatikos sa kanya. Walang Bigfoot.
-Pero iniisip ko, "Nakita ko na 'to." -Oo.
Kaya pinuntahan namin, at no'ng nilinis namin 'yong mga bakas,
makikita mo na meron itong mga marka ng kuko.
Malinaw na hindi ito Bigfoot.
Yapak ng giant ground sloth 'yong nakita niya.
-'Yon pala 'yon. -Giant ground sloth.
Alam nilang napakatagal na ng mga bakas.
Naubos ang mga giant ground sloth mga 11,500 taon na ang nakalipas.
Pagkatapos ay nakakita sila David ng mas malalaking bakas mula sa mga mammoth,
na napakatagal na ring naubos.
Nasa 13 talampakan 'yong haba ng mga hakbang. Nakakamangha.
Magtingin ka pa, makakakita ka ng giant camel, American camel.
Minsan, makakakita ka ng mga dire wolf.
Lahat ng mga bakas na ito ay mula sa megafauna,
mga higanteng mammal na biglang naglaho sa katapusan ng huling Ice Age.
Marami dito ay higit pa sa siksik na buhangin,
natabunan at naprotektahan ng patong-patong na lupa mga libong taon na,
hanggang sa lumitaw ulit sila dahil sa erosion.
Kasama sa mga bakas ng mammoth,
nakita rin ni David ang isa pang kataka-takang bakas,
at nagpasya sila ng mga kasamahan niya na suriin ito.
No'ng nilinis namin 'tong isa pang bakas,
nakita namin ang isang malinaw na hugis ng daliri.
-Yapak ng tao? -Yapak ng tao.
Lumalabas na sa kaparehong panahon ng megafauna.
Nakakamangha talaga.
-Nakakamangha. -Oo.
Nalikha itong mga napreserbang yapak ng mga tao
sa panahon ng mga mammoth at mga giant sloth.
Hindi bababa sa 11,500 taon na ang nakalipas.
At libo-libo ang mga ito.
May bagay na personal at espesyal sa White Sands. Hindi 'yong mga kagamitan.
Hindi isang baling buto sa hita ng isang nilapang hayop.
Bakas ito ng paa ng tao. Tayo ito.
Personal at direkta nating nakikita ang presensiya ng tao
doon sa mga bakas ng paa.
Pero kailan sila nawala rito?
Ilang taon na kaya ang mga yapak na ito?
Walang teknolohiya na magkukumpirma kung kailan.
Kaya nakipagtulungan ang National Park Service sa US Geological Survey
para maghanap pa ng ebidensiya.
At may natagpuan sila,
patong-patong na bakas ng mga hayop at mga tao mula pa sa malayong nakaraan.
Kasamang nakabaon sa kanila ay mga buto ng damong nabubuhay sa tubig,
mga buto na pwedeng isalang sa carbon dating.
At kamangha-mangha ang mga resulta.
Alam naming libo-libong taon na ang mga yapak na ito,
na di bababa sa 23,000 taon hanggang 21,000 taon.
Wow.
Ang pagkakatuklas sa mga yapak ng tao sa White Sands ay isang malaking hakbang
para maunawaan ang pagdami ng tao sa Americas.
Nakikita natin ang hindi maitatangging ebidensiya
na meron nang mga tao sa New Mexico noong panahon ng Ice Age,
mula pa sa 23,000 taong nakalipas.
Patunay ito na bago pa naging posible na magsikalat sa timog ng Americas
gamit ang walang yelong daan,
meron nang mga tao.
NAKALIPAS NA 22,860 TAON
Babaguhin nito ang kasaysayan ng Americas, pati kasaysayan ng mundo.
Mga tao ito na katulad natin,
pero mga tao na nakakubli sa belo ng mga lumipas na panahon.
At ang tungkulin natin ngayon ay iangat ang belong iyon
at ibalik ang ugnayan sa ating mga ninuno at sa malayong nakaraan.
May espesyal na kahulugan at halaga ang mga yapak
para sa mga katutubo ng lugar na ito.
Sumangguni sa team si Kim Pasqual-Charlie ng Pueblo of Acoma
tungkol sa natuklasang ito.
Ikuwento mo ang relasyon ng Acoma sa lugar.
Gaano na kayo katagal narito?
May mga kuwento at tradisyon ba tungkol sa pinagmulan n'yo?
Oo. Nagsimula ang kuwento ng pinagmulan namin sa bandang hilaga.
At sa kuwento ng aming paglalakbay na ipinasa sa loob ng maraming salinlahi,
nanirahan kami kung saan-saan, at napunta rito.
At dito na nanatili 'yong lahi namin.
Napakatagal na naming nasa southwest.
Oo.
Para kay Kim at mga kalahi niya,
higit pa sa archeological records ang mga yapak.
Iniwan ng mga ninuno n'yo 'yong mga yapak nila.
Kasama ka raw sa pagtuklas ng ilan sa mga 'yon?
Oo. Napakahirap ipaliwanag.
Nakita namin kung saan namuhay 'yong mga ninuno namin.
At nailagay ko 'yong mga kamay ko sa maliliit na yapak ng mga bata.
Alam mo 'yon? Naging emosyonal ako.
-Alam mo 'yon? -Oo.
Sorry, Graham, pero…
May mga oras na maiiyak ka.
-Oo naman. -Alam mo 'yon?
Pero sa paglitaw ng mga yapak ng paa,
ang parehong erosion na naglantad sa kanila
ang unti-unting bubura sa kanila.
Itong mga yapak na nagpapatunay sa sinaunang presensiya ng mga kalahi mo
ay maselan din. Maaaring mawala sila agad.
Alam mo, siguro 50 taon mula ngayon,
di na makikita ng susunod na henerasyon ang mga yapak.
-Oo. -Pero magpapatuloy ang mga kuwento.
Magpapatuloy ang mga kuwento namin.
Pero may katanungan para sa disyerto.
Bakit pupunta rito ang mga tao at mga hayop na ito?
Tandaan, iba ang North America noong Ice Age.
Nababalot ng yelo ang hilagang kalahati ng kontinente.
At ibang-iba ang parteng ito ng New Mexico.
Sa unang tingin,
itong malawak na disyerto na may patse-patseng tumpok ng buhangin
ay mukhang malupit at mahiwaga.
Pero kung ibabalik natin ang oras sa kasagsagan ng Ice Age,
ibang-iba ang itsura nito.
May malaking anyo ng tubig-tabang sa Tularosa Basin na kilala bilang Lake Otero
na napalilibutan ng mga halaman.
Pumupunta rito ang mga sinaunang mammoth, mga ground sloth, at mga camel
para manginain sa mga damo at mga puno.
At, gaya ng alam natin, sinundan sila ng mga tao.
Komplikadong siyentipikong problema ang pagkumpirma sa edad ng mga yapak.
Inabot ng higit isang dekada si David at mga eksperto sa pagbuo ng ebidensiya.
Pero nang ilathala nila ang kanilang mga natuklasan sa Science noong 2021,
di lahat ng reaksiyon ay kanais-nais.
Lahat ng bagay na pambihira at kakaiba
ay kailangan ng science para masuportahan ito.
Kinuwestiyon ang carbon dating sa mga buto.
Pero kinumpirma ng team ang resulta gamit ang ibang sample ng pollen at lupa
na nagpatahimik sa mga kritiko.
May kontrobersiya pa rin ba sa petsa na 23,000 taon?
Siguro hangga't di nagkakaro'n ng time machine, di mawawala 'yon.
Pero bukod pa sa mga petsang ito, kung magtitingin ka,
makakakita ka pa rin ng yapak ng mammoth
na isa o isa't kalahating metro sa ibabaw ng yapak ng tao.
At marami pang yapak ng mammoth sa ilalim,
kaya nasa ganitong horizon 'yong megafauna at mga tao
na magkasama sa libo-libong taon.
Ang natuklasan sa White Sands ay makakatulong malutas
ang isa sa mga misteryo ng prehistory,
ang biglaang pagkaubos ng Ice Age megafauna ng America
sa pagitan ng 13,000 at 11,000 taong nakalipas.
Ayon sa archeology, hinuli ng mga tao ang lahat ng megafauna
at kinatay sila.
Wala akong alam na grupo ng mga mangangaso
na nanaising ubusin ang suplay nila ng pagkain.
Kaya 'yong paniwala na ang mga tao ang responsable sa paglaho ng megafauna,
para sa 'kin, medyo kaduda-duda.
Patunay ang mga bakas dito na nagkasama ang mga tao at mga hayop
sa loob ng di bababa sa 10,000 taon bago sila naglaho.
Siguro ang mas magandang paliwanag
para sa paglaho ng Ice Age megafauna
ay ang pandaigdigang kalamidad na naganap mga 12,800 hanggang 12,900 taon na,
ang Younger Dryas.
May biglaang pagbagsak sa temperatura ng mundo,
biglaang pagtaas sa lebel ng dagat,
at agad naging napakahirap na lugar ang mundo para mabuhay.
Ito ang panahon na tinawag naming ancient apocalypse.
North America ang pinakamatinding tinamaan,
na makapagpapaliwanag sa paglaho ng megafauna nito
at malalayong pagitan sa kasaysayan ng tao rito.
Kailangan nating baguhin ang kuwento ng pagdami ng tao sa Americas
dahil sa bagong ebidensiya.
Binubuksan na ng mga archeologist ang mga mata at isipan nila
sa posibilidad ng mas maagang presensiya ng tao.
'Yong ibabaw lang ng dapat suriin 'yong nililinis natin.
Kung maghahanap sa buong Southwest,
makakakita sila ng mga lugar na kasintagal na ng White Sands.
Para kang nagbukas ng pinto sa nakaraan,
-na wala pang nakapasok? -Oo.
Hindi agad nangyayari ang mga pagbabago ng pananaw.
Ang pagtitipon ng ebidensiya ang babasag sa isang lumang pananaw
at magbubukas ng mga mata sa mga bagong posibilidad.
'Yon ang nakikita natin sa Americas.
Ang natuklasan dito sa White Sands ay parte ng mas malaking kuwento,
isang pandaigdigang kuwento na aking iniimbestigahan higit 30 taon na.
Kung nais nating mawala ang amnesia na bumabalot sa ating nakaraan,
kailangan nating magsiyasat nang mas malalim na malalim pa
kaysa sa mga nagawa natin noon, dito sa Americas
kung saan ang timeline ng prehistory ay patuloy na umaatras sa bawat natutuklasan.
Mga bagong tuklas
na hindi lang mga archeologist ang sumusubaybay.
Keanu.
-Graham. -Pag-usapan natin ang nakaraan.
-Okay. -Bakit mahalaga sa 'yo ang nakaraan?
Buweno, alam mo na.
Naaalala ko no'ng bata pa 'ko, matanong ako.
At habang lumalaki ako,
dumating 'yong napakahalagang tanong na
"sino ba tayo?"
Oo. At ang nagtulak sa 'kin sa paghahanap na ito sa loob ng higit 30 taon
ay subukang balikan 'yong pinagmulan.
Pinagmulan ng ano?
Pinagmulan ng kung sino tayo.
At 'yong timeline.
Mali 'yong timeline.
Kaya napakahalaga sa 'kin no'ng mga bakas ng paa sa White Sands.
Pakiramdam ko umpisa pa lang 'yong 23,000 taon.
Mas aatras pa tayo ro'n.
Oo. 'Yon din 'yong pakiramdam ko.
At malapit na nating mas matuklasan pa 'yong nakaraan natin.
At parang ang America ang lugar kung saan nangyayari 'yong kuwento.
Nakakasabik na idea 'yan.
Tingin ko nasa isang misyon ka, Graham,
na magturo at siguro magbigay-unawa.
Buweno, ang problema sa Americas,
napakarami na nating nakalimutan sa nakaraan natin.
At ang tungkulin ko lang ay subukang maibalik
'yong mga nawalang alaala.
Pag iniisip ko nang ganyan 'yong nakaraan, nakaka-excite.
Oo. Para sa 'kin, misteryoso ang nakaraan.
Di ito tungkol sa alam natin, kundi sa di natin alam.
'Yong malalaking bahagi na di pa nasiyasat o naimbestigahan.
-'Yong mga posibilidad na di pa nasiyasat. -Oo.
Kailangan nating maghanap ng ebidensiya
sa mga lugar na maaaring di natin natingnan noon.
Noong Ice Age,
nagyeyelong disyerto ang hilagang parte ng North America.
Ang mga dapat suriing lugar ay 'yong malapit sa tropiko.
Malapit sa equator.
Maiinit na lugar, maginhawa, mapag-alaga, kanais-nais.
Marahil kahit ang malawak na rehiyon
na matagal nang pinaniniwalaang isang arkeolohikong disyerto,
pero may mga nakakagulat na lihim ng nakaraan ng tao
ay nagsisimula nang mabunyag.
Ito ang Amazon.
ANG AMAZON
Pinagmamasdan mo ang higit 6 million square kilometers ng lupa
na isa pa ring masukal na kagubatan.
Iyang napakalawak na lupain na 'yan ay isang malaking misteryo
sa gitna ng kuwento ng tao.
At unti-unti na nating naiintindihan kung gaano kalaki ang misteryong 'yon.
Sa ilang dekada, ang namamayaning pananaw ng mga archeologist
ay ang tanging naninirahan sa Amazon
ay 'yong maliliit na tribo ng mga mangangaso,
tulad ng mga namumuhay pa rin ngayon dito.
Pero naniniwala ako na mali ang namamayaning pananaw.
Papunta ako sa dulong kanluran ng Brazil, sa estado ng Acre.
Tulad ng karamihan sa Amazon basin,
matagal na itong nababalot ng malawak na kagubatan
hanggang sa ang karamihan dito ay sinimulang sunugin
para magbigay-daan sa mga bakahan.
Parehong nakakasabik at nakakalungkot ang pagpunta sa kagubatan ng Amazon.
'Yong lawak ng lupain ng mga kinalbong puno
ay isang lantad na modernong sakuna na walang madaling solusyon.
Pero dahil sa mga bagong linis na lupain, nagkaroon ng isang bagay na di inaasahan.
Kikilalanin ko si Dr. Alceu Ranzi,
isang paleogeographer na nagsimula ng career
sa pag-aaral ng mga hayop sa Amazon noong Ice Age.
Gusto niyang ipakita ang ebidensiya ng isang misteryo na hindi pa nalulutas.
-Uy! -Uy!
Roller coaster.
Mula rito sa itaas, kitang-kita ang nangyayaring pamiminsala.
Makikita 'yong lawak ng kinalbo.
-Napakalawak. -Oo.
Dalawampung taon mula ngayon, mawawala na ang buong kagubatan.
Pero ang pagkalbong ito ang nagbukas ng bintana sa isang malaking misteryo.
Noong 1986, lumilipad si Dr. Ranzi sa rehiyong ito
nang masulyapan niya ang isang hindi inaasahan.
Sakay ako ng isang commercial jet papuntang Rio Branco.
Oo.
Nakaupo ako sa window seat.
-Tinitingnan ko 'yong paligid, gaya nito. -Oo.
Tapos may nakita akong malaking bilog.
Diyos ko. Ano 'to?
-Napakabilis no'ng jet. Nawala na. -Oo.
Nawala.
Hindi niya agad napagtanto,
pero sa ilang segundong 'yon, may nakita si Dr. Ranzi,
na kung totoo ang dating paniniwala tungkol sa Amazon, wala dapat 'yon.
-Wow. -Oo.
Malalaking geometrical shape na hanggang 1,000 talampakan ang lapad,
na binubuo ng mga hukay at malalaking tumpok ng lupa,
na tinatawag ngayong mga geoglyph.
Napakagandang disenyo. Pambihira.
Napakagandang disenyo. At napakalaki.
At napakalaki.
Sobrang laki. Napakalaki.
Oo.
-Ang ganda. -Ang ganda.
At ang nakikita ko ay isang parisukat na napalilibutan ng mga oval.
Tingnan mo. May isa pa.
Oo. Nagkalat sila.
Nagkalat.
May isa pa rito.
Isa pa rito.
Wow. Pambihira.
Makikita lang ang perpektong geometry mula sa daan-daang talampakan sa ere.
Pero ang lahat ng ito ay gawa ng mga tao
na nakatapak ang mga paa sa lupa.
Para sa 'kin, nakapagbibigay ito ng matinding paggalang.
Paano nila nakikita kung ano ang magiging itsura nito mula sa itaas?
Pambihirang karanasan.
Marami na 'kong napuntahan na templo at pyramid
at mga sagradong lugar sa buong mundo, at may espesyal na pakiramdam dito.
Alam mo 'yon, napakaespesyal.
Natutuwa 'yong puso ko.
Pinagmamasdan ko ang isang napakagandang bagay.
Para bang inaangat 'yong kurtina ng Mona Lisa.
Nakikita ko na ang isang bagay na di ko alam na naroon,
at may emosyonal na epekto 'yon sa 'kin.
Parang personal akong kinakausap ng mga sinaunang tao.
"Tingnan mo 'yong magagawa namin. Wag mo kaming maliitin.
Mga scientist kami."
No'ng una mong sinabi sa mga archeologist ang tungkol dito, ano'ng sinabi nila?
Isang tanyag na archeologist 'yong una.
Ipinakita ko sa kanya 'yong litrato,
tiningnan niya at sinabing, "Saan 'yan? Sa Amazon? Imposible."
Imposible? Tingnan mo 'yong litrato.
Tulungan mo 'ko.
-Di ko alam kung ano 'to. -Oo.
Hindi maikakaila ang ebidensiya
at nagkalat sa isang lugar na kasinglaki ng West Virginia.
Noong una, inakalang mga pangdepensa ang mga tumpok na ito.
Pero walang ebidensiya ng digmaan dito.
At nasa loob ng tumpok 'yong mga kanal, kaya di sila pananggalang na kanal.
At walang ebidensiya na ginamit sila bilang mga pamayanan.
Di maiiwasan ang haka-haka pag tinitingnan ang mga geoglyph ng Amazon. Bakit?
Dahil walang mga dokumento mula sa mga lumikha sa kanila
na nagsasabi kung bakit sila ginawa. Hindi natin alam.
Sa palagay mo, gaano sila karami sa buong lugar?
-Libo-libo. -Libo-libo.
-Okay.
Libo-libo.
Lalabas ang mga katanungan.
Gaano na katagal ang mga earthwork na ito?
Mas nauna ba sila o nahuli sa kagubatan ng Amazon na matagal nagkubli sa kanila?
Gaano karami ang mga gumawa sa kanila?
At anong kaalaman ang kailangan para matagumpay na pangasiwaan ang trabaho?
Di ito gawa ng baguhan.
Mga tao ito na alam na 'yong ginagawa nila.
Maraming beses na nila 'tong nagawa noon.
Gusto kong malaman 'yong nasa isip nila no'ng ginagawa nila 'to.
Oo.
Matrabaho ito at nakakapagod.
Ang paggawa ng geoglyph ay isang malaking misteryo,
na inaalam ngayon ng maraming mananaliksik.
Sa paglapag namin, kikilalanin namin si Professor Martti Pärssinen,
archeologist at anthropologist sa University of Helsinki,
na dalawang dekada nang naghahanap ng kasagutan kasama si Dr. Ranzi.
Malinaw na isa itong malaking phenomenon,
di isang simpleng bagay.
Phenomenon na nagpapakita ng kaalaman sa geometry
at resulta ng isang maunlad na organisasyon.
Oo, dahil napakakomplikado ng karamihan sa mga ito.
Napakakomplikado.
Nangangailangan ito ng pagpaplano kung paano gagawin at aayusin.
Matapos suriin ang daan-daang geoglyph,
natuklasan ni Professor Pärssinen ang isang mahalagang ebidensiya
na tumutukoy sa uri ng lipunan na gumawa sa mga estrukturang ito,
mga sinaunang nakaangat na kalsada na nagkokonekta sa maraming geoglyph.
Puno ng kalsada ang lugar na 'to.
Hindi gumagawa ng kalsada ang mga mangangaso.
Hindi nila kailangan 'yon.
Kailangan ito ng lipunan na may mas mataas na antas ng pag-iisip.
At may mga kaugnayan sa isa't isa.
Isang maunlad na lipunan 'yon.
At kung tama ako, di ito inaasahan noon sa Amazon.
Hindi, malaking sorpresa ito sa 'min.
Para mas makilala pa kung sino ang mga gumawa,
naghuhukay ang team ni Professor Pärssinen sa paligid ng mga geoglyph,
kabilang ang isang ito na kilala bilang Tequinho.
Sa usaping archeology, ano ang nakita n'yo sa mga earthwork?
Sa Tequinho, nakakita kami ng 40,000 tipak ng mga seramika.
Nasa 2,000 taon na ang mga tipak na ito.
Ang mismong earthwork ay sinasabing nasa 2,500 taon na.
Pero di inaasahang gano'n kasopistikado ang mga palayok.
-Mataas ang kalidad ng karamihan dito… -Oo.
…at mga polychrome ceramic.
Modernong klase ng seramika ang polychrome.
Oo, ang polychrome ceramic ay itinuturing na bahagi na ng sibilisasyon.
Ang makulay na mga seramika ay nagkaroon ng di inaasahang pagkakatulad
sa isa pang malayong kultura
na kilala sa malalim nilang kaalaman sa geometry,
ang mga sinaunang Greek.
Kadalasan, sinasabi ng mga historian at archeologist
na ang mga Greek ang isa sa mga naunang lumikha ng geometry,
pero malinaw na kailangan nating pag-isipan ulit 'yon.
Tingin ko tama ka dahil
itong geoglyph culture ay nasa parehong panahon
noong ang Greek culture ay nasa archeological period
na tinatawag na Geometric Greek period.
SINAUNANG GREEK SINAUNANG AMAZONIAN
Ang katotohanang ang dalawang magkalayong kultura ay gumagawa ng geomic art
at gumagawa ng sopistikadong mga palayok sa magkasabay na panahon
ay tila hindi nagkataon lang.
Nakakamangha na nakikita natin itong pantay na pag-unlad ng kaalaman
sa magkahiwalay na kultura.
Oo, tama.
Di ko sinasabing may ugnayan ang kultura ng mga Greek at Amazonian.
Pero maaari kaya na pareho silang may minanang kaalaman
mula sa isang mas naunang sibilisasyon,
na naglakbay sa Earth matagal na panahon na,
na nag-iiwan ng karunungan saan man ito magpunta?
Ngayon, ang paliwanag dito ng archeology,
"Lahat tayo ay may parehong pag-iisip ng tao,
kaya gagawin nating lahat ang parehong mga bagay."
At dahil sabay nila 'yon ginawa sa malayo at magkahiwalay na lokasyon,
ang parehong pag-iisip ng tao ang paliwanag do'n.
Hindi ako naniniwala ro'n.
Malinaw na, pag tiningnan 'yong disenyo, may impormasyon sa likod nito.
Hindi ito isang bagay na bigla na lang lumitaw isang gabi.
Gaano kaaga ang matutukoy mo sa prehistory ng lugar na 'to?
At may ebidensiya ba na espesyal ang mga lugar na 'to
bago pa gawin 'yong mga geoglyph d'yan?
Magandang tanong 'yan dahil may isang metro na 'yong nahukay namin,
at paglagpas do'n, nawala na 'yong mga seramika.
Pero napansin ko na nagtuloy-tuloy pa 'yong uling.
At nilaliman pa namin nang nilaliman,
at sinimulan naming kumuha ng mga radiocarbon sample,
at sa wakas, natuklasan namin na marami sa mga lugar na ito
ay naitatag na 10,000 taon na ang nakalipas.
Pambihira. Wow. Mula sa malayong nakaraan.
-Sa malayong nakaraan. -Nakakamangha.
Sampung libong taon na, pagkatapos lang ng Ice Age,
mukhang ang mga lugar na ito ay nagkaroon
ng malaking halaga sa mga taong bumisita sa kanila.
Dumadagdag 'yon sa buong usapin.
Itong tinitingnan natin ay parang ang pinakabagong pagkabuhay
ng isang pangmatagalang ugnayan sa lugar,
isang pangmatagalang proyekto.
May ebidensiya tayo ng organisado at sopistikadong sibilisasyon ng mga katutubo
na ginagawa ang mga bagay na aasahan mo sa maunlad na sibilisasyon.
Ang research na ito ay bagong-bago
para sa ating lumalawak na kaalaman sa kasaysayan ng tao.
Kailangan nating pag-isipan ulit ang pananaw sa sinaunang Amazon
at pananaw natin sa mga sinaunang sibilisasyon.
Isa 'to sa mga kapana-panabik na natuklasan sa huling 100 taon.
Napakaespesyal nito.
At hindi pa tapos ang trabaho.
Alam na natin ngayon ang isang phenomenon na di natin alam sa nakalipas na 20 taon.
Ang kasunod na tanong ay gaano sila karami dito?
Ilan lahat ang mga earthwork na ito?
Sa ngayon, higit 1,000 geoglyph na ang natuklasan
sa rehiyon pa lang ng Acre.
Walong milya mula sa paliparan,
umaasa si Professor Pärssinen na makapagdagdag sa bilang
sa di pa nagalugad na parte ng gubat
malapit sa nakalantad na geoglyph, ang Fazenda Cipoal.
Tumigil 'yong nalalaman namin sa border ng gubat,
at ngayon, aalamin natin kung ano'ng meron do'n.
Para makita ang nasa ilalim ng mga puno,
aasa ang team sa teknolohiya na makakakita sa kanila.
Ang LiDAR.
Sa paggamit ng sistemang ito, mahahawi natin 'yong mga puno
at makukuha 'yong mga resulta mula sa ilalim.
Sa gano'ng paraan, makikita natin 'yong buong topography.
Gamit ang LiDAR, makikita mo ang mga nasa ilalim
nang walang sinisirang puno.
Di kailangang kalbuhin ang kagubatan o sirain ang kahit ano.
Kasama sa paghahanap si Fabio De Novaes Filho,
na siyang susuri sa gubat gamit ang drone-based LiDAR system.
Lilipad tayo sa taas na 80 metro.
Siguro makakakuha tayo ng nasa 100 hanggang 200 points kada square meter.
Mahusay.
Magiging detalyado 'yong topography.
Gagamit ng laser beam ang device pababa sa mga dahon,
para makuha ang mga pagbabago sa elevation.
At gagamitin ang data para gumawa ng 3D map ng lugar,
na magpapakita ng mga anomaly.
Babaguhin nitong mga drone ang lahat sa archeology.
Habang sinisiyasat ng team ang mga nakakubli sa ilalim ng mga puno,
ibang tanong ang inaalam ko.
Bakit ba ginawa ang mga geoglyph?
Walang maibigay na sagot ang mga paghuhukay kung bakit sila ginawa.
Pero may mga kaalaman at alaala ang mga katutubo rito
na tutulong ipaliwanag ang kahalagahan at kahulugan
nitong mga pambihirang earthwork.
Pumunta 'ko sa geoglyph na Jaco Sá para makilala ang tagapangalaga nito.
Si Antônio Apurinã ay katutubong Apurinã at nagtatrabaho para sa FUNAI,
ang ahensiya ng Brazil para sa mga katutubo.
Ang mga Apurinã ay mga tao
na ang pinagmulan ay may kaugnayan sa kalikasan, sa lupa.
Ano ang opinyon ng mga Apurinã tungkol sa mga estrukturang ito?
Ano ang pananaw mo?
Nakatayo ako sa isang lugar
na lubos kong iginagalang.
Para sa amin, sagradong lugar ito.
Hindi ito ginawa para sa digmaan. Hindi ito ginawa para maging depensa.
Ginawa ito para ipahayag ang isang bagay na may kaugnayan sa kultura.
Kung walang praktikal na pakinabang ang mga hugis,
may mas mataas na layunin sa pagsisikap na gawin sila.
Maaaring may palatandaan sa mga espiritwal na tradisyon ng mga Apurinã.
Nakikita natin dito ngayon
na parang may pagtitipon ng mga Apurinã
na sumasayaw at nagbibigay-pugay sila sa isang namatay na pinuno, isang shaman,
sa isang namatay na importanteng tao sa nayon.
Itinuturing namin ang lugar na ito na siyang tatanggap sa amin
kapag nilisan na namin ang pisikal na mundo.
Isa itong matinding paniniwala sa mga kulturang katutubo
sa buong Amazon hanggang ngayon,
na, pagkatapos mamatay, maglalakbay ang kaluluwa natin
sa kabilang buhay.
Isa itong paniniwala na umiiral sa buong mundo,
at ginawa ang mga estruktura para tumulong sa paglalakbay ng kaluluwa pagkamatay.
Halimbawa na lang, 'yong mga pyramid.
Wala akong alam na isang pyramid
sa buong mundo na walang kaugnayan
sa kamatayan at paglalakbay ng kaluluwa sa kabilang buhay.
Malinaw na malinaw 'yan sa mga sinaunang pyramid ng Egypt,
pero gano'n din sa mga pyramid ng Americas at ng Mexico.
Kaya kahanga-hangang malaman kay Antônio
na maaaring sa parehong paraan din ginamit ang mga Amazon geoglyph
ng mga taong unang lumikha sa kanila libo-libong taon na ang nakalipas.
Sa paliparan, oras na para malaman kung ang aming LiDAR survey
ay nakakita ng iba pang mga sagradong lugar sa ilalim ng mga puno.
Fabio, sabihin mo 'yong natuklasan mo.
Sinuri natin 'yong lugar gamit ang LiDAR.
Nakikita mo 'yong mga puno?
Oo.
Ngayon naman…
Wow. Pambihira.
Wow.
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz