Αυτές οι τεράστιες κατασκευές στον Αμαζόνιο
μαρτυρούν μνημειώδη ανθρώπινη προσπάθεια.
Αλλά πόσες τέτοιες υπάρχουν;
Πες μας τι βρήκες.
-Βλέπεις τα δέντρα; -Ναι.
-Και τώρα το έδαφος. -Κατεβαίνουμε.
Απίστευτο.
Ο καθηγητής Πάρσινεν και η ομάδα βρήκαν εννέα νέα γεωγλυφικά
κρυμμένα κάτω από τη φυλλωσιά της ζούγκλας.
Εδώ έχουμε κυκλικό οκτάγωνο.
Αυτό το οκτάγωνο είναι περίπου 100 μέτρα.
-Εκατό μέτρα διάμετρος. -Διάμετρος.
Απίστευτο. Και κανείς δεν το ήξερε μέχρι που φτάσατε εκεί με το LiDAR.
Κανείς δεν το ήξερε.
Ναι. Απίστευτο τι αποκαλύπτει αυτή η τεχνολογία.
Πάμε πάνω να δούμε αυτό το ενδιαφέρον.
Αυτά τα δύο σχεδόν αλληλεπικαλύπτονται
και φαίνονται να συνδέονται,
ίσως με άλλες τοποθεσίες.
Αυτός είναι δρόμος με αναχώματα και στις δύο πλευρές.
-Αρχαίος δρόμος. -Αρχαίος.
Που οδηγεί στο μεγάλο τετράγωνο.
-Ναι. -Συγκλονιστικό.
Αν αυτά τα γεωγλυφικά φτιάχτηκαν την ίδια εποχή με άλλα εκεί κοντά,
οι δρόμοι δείχνουν ότι εδώ άνθισε ένας οργανωμένος πολιτισμός,
τουλάχιστον 2.500 χρόνια πριν.
Και βάσει των ενδείξεων, ίσως υπήρχε από πολύ παλιότερα.
Είδαμε ότι πολλές από αυτές τις τοποθεσίες είχαν δημιουργηθεί
ήδη 10.000 χρόνια πριν.
Δεν ξέρουμε αν βλέπουμε ανακατασκευές πολύ παλιότερων γεωγλυφικών.
Ξέρουμε όμως ότι υπήρχαν άνθρωποι στην περιοχή.
Και πως αυτά τα τεκμήρια είναι ηλικίας μεγαλύτερης των 10.000 ετών,
κοντά στα τέλη της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων.
Όσο παλιά κι αν είναι,
η κλίμακα του εγχειρήματος είναι στ' αλήθεια εκπληκτική.
Εγείρεται λοιπόν το ερώτημα, πόσοι άνθρωποι χρειάζονταν γι' αυτό;
Μιλάμε για εκατοντάδες χιλιάδες.
Ναι. Εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι.
Φοβερό.
Ο καθηγητής Πάρσινεν δεν εννοεί
ότι τα γεωγλυφικά τα έφτιαξαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι.
Όμως, ένας τόσο μεγάλος πληθυσμός πρέπει να υπήρχε πολύ καιρό εδώ
για να παρέχει και να συντηρεί το αναγκαίο εργατικό δυναμικό.
Λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά από γνωστά γεωγλυφικά,
η ομάδα του LiDAR έβρισκε κι άλλα, που δεν τα ήξερε κανείς.
Τι πρέπει να προσδοκούμε λοιπόν ότι θα ανακαλύψουμε
εκατοντάδες χιλιόμετρα μέσα στο πυκνό τροπικό δάσος;
Αυτό άλλαξε ολοκληρωτικά την αντίληψή μας για την Αμαζονία.
Είναι ένα τεράστιο φαινόμενο
που θα αλλάξει την ιστορία της Αμερικής
αλλά και την ιστορία του κόσμου.
ΑΡΧΑΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ Η ΑΜΕΡΙΚΗ
Δεν μπορούμε ν' αρχίσουμε να λέμε την ιστορία της Αμερικής
αν δεν αποκτήσουμε πληρέστερη γνώση
του τι γινόταν στον Αμαζόνιο.
Όχι 1.000 χρόνια πριν αλλά 10.000, 20.000, 30.000 χρόνια πριν.
Πρέπει να πάμε πίσω.
Να μην αποκλείουμε αυτές τις πιθανότητες.
Και υπάρχουν σαγηνευτικά τεκμήρια αυτής της βαθύτερης ιστορίας
1.600 χλμ. βορειοανατολικά του Άκρε.
Ήρθα στο εθνικό πάρκο του Μόντε Αλέγκρε,
στη βόρεια όχθη του Αμαζονίου.
ΜΟΝΤΕ ΑΛΕΓΚΡΕ
Παρότι η λεκάνη του Αμαζονίου είναι επίπεδη και καλυμμένη από δέντρα,
εδώ, χαρακτηριστικές βραχώδεις προεξοχές υψώνονται πάνω από τη βλάστηση.
Ο αρχαιολόγος και ανθρωπολόγος δρ Κρίστοφερ Ντέιβις
ερευνά επί σειρά ετών μια ανακάλυψη που είναι πιθανό να αλλάξει την ιστορία,
ψηλά σε μία από αυτές τις κορυφές.
Αυτή είναι η Σέρα ντο Παϊτούνα,
ο λόφος της λίμνης μαύρου νερού…
ένας επιβλητικός απόκρημνος βράχος
διακοσμημένος με σειρά από αρχαίους πίνακες ζωγραφικής.
Ευχαριστώ που με οδηγείς.
Είμαστε προφανώς περικυκλωμένοι από αυτά τα υπέροχα έργα τέχνης εδώ.
Τι σ' έκανε ν' αρχίσεις να ψάχνεις και να τα εξερευνάς;
Άρχισα να ασχολούμαι με την αρχαιολογία ως τελειόφοιτος.
Δεν είχα ιδέα ότι υπήρχαν βραχογραφίες στην Αμερική.
Κι έτσι έμεινα άναυδος με αυτό.
Οι παραστάσεις είναι γνωστές ως εικονογράμματα.
Κάποιες είναι πολύ απλές.
Ίσως ένα φίδι που γλιστράει στον βράχο.
Άλλες απεικονίζουν πιο σύνθετα γεωμετρικά μοτίβα.
Το μεγάλο ερώτημα είναι πότε έγιναν αυτές οι παραστάσεις.
Τα ίδια τα έργα δεν χρονολογούνται.
Έτσι, ο δρ Ντέιβις και η ομάδα του αναζήτησαν άλλες ενδείξεις.
Πού βασίζεται για την ώρα η χρονολόγησή σου;
Στην ανασκαφή που κάναμε πίσω από δω.
Υπήρχαν θραύσματα ανθρακούχου ξύλου, κυρίως φοίνικα, ανθρακούχοι σπόροι.
Βρήκαμε επίσης ενδείξεις φωτιάς.
Τα αποτελέσματα ήταν εντελώς απρόσμενα.
Από τη χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα,
οι παλαιότερες χρονολογίες που έχουμε ήταν κάπου 13.200 χρόνια πριν.
Συναρπαστικό.
Ηλικίας άνω των 13.000 ετών,
είναι από τα αρχαιότερα έργα τέχνης που έχουν βρεθεί στην αμερικανική ήπειρο.
Έργα φτιαγμένα την τελευταία Εποχή των Παγετώνων.
Από ανθρώπους, μας είπαν, που ξαφνικά εμφανίστηκαν εδώ,
στα βάθη της ερημιάς του Αμαζονίου.
Φαντάζεσαι ότι χιλιάδες χρόνια πριν
θα ήταν πιο φωτεινά και ζωντανά.
Οι παραστάσεις ζωγραφίστηκαν με κόκκινη και κίτρινη ώχρα
και τις επεξεργάστηκαν με τρόπο ώστε να κρατήσουν.
Έκανα πειράματα με ώχρα που την παίρνεις και σχεδιάζεις στον βράχο.
Σβήνεται.
-Πρέπει να υπάρχει συνδετικό υλικό. -Πρέπει.
Και μάλιστα πολύ καλό.
Υποπτευόμαστε ότι την ανακάτευαν με ρετσίνι,
που γίνεται σχεδόν σαν κεχριμπάρι, αλλά είναι διαφανές.
Άρα, αυτοί που δημιούργησαν τους πίνακες
είχαν κατ' αρχάς εμπειρία στη δημιουργία τους.
Και ανέπτυξαν γνώσεις για τη συντήρησή τους.
Οπωσδήποτε. Και επιπλέον, όλο αυτό δείχνει ότι υπήρξε προετοιμασία και χρόνος.
Το πιο ενδιαφέρον για μένα είναι τα πολλά αποτυπώματα χεριών.
Η στενή ανθρώπινη επαφή που εκφράζουν τα αποτυπώματα πάνω στις βραχογραφίες.
Είναι σχεδόν σαν να άγγιζαν τον τοίχο
και μέσω του τοίχου να άγγιζαν εμάς,
να έστελναν μήνυμα στο μέλλον.
ΣΕΡΑΝΙΑ ΔΕ ΛΑ ΛΙΝΤΟΣΑ ΚΟΛΟΜΒΙΑ
Στον δυτικό Αμαζόνιο βρέθηκαν κι άλλα έργα παλαιολιθικής τέχνης.
Όπως μια περίτεχνη τοιχογραφία στις ζούγκλες της Κολομβίας,
όπου παραστάσεις 12.600 ετών απεικονίζουν ανθρώπους
μαζί μάλλον με πλάσματα από την Εποχή των Παγετώνων.
Βλέπουμε μια μαρτυρία της συνύπαρξης ανθρώπων
με εξαφανισμένη μεγαπανίδα της Εποχής των Παγετώνων.
Και ανατολικά του Αμαζονίου, οι πίνακες αυτοί μεταθέτουν τη χρονολογία
πάνω από 25.000 χρόνια πιο πίσω.
Κι αυτό σημαίνει ότι 2.000 χρόνια προτού οι κυνηγοί-συλλέκτες βαδίσουν
στο Γουάιτ Σαντς του Νέου Μεξικού,
άλλοι άνθρωποι ζούσαν ήδη στα δάση της Νότιας Αμερικής
και δημιουργούσαν τέτοια τέχνη.
Και μάλιστα αθρόα.
Αυτό θα έπρεπε να διευρύνει την έρευνα
για το τι ενδεχομένως έκαναν αυτοί οι άνθρωποι στην Αμερική
αυτές τις δεκάδες χιλιάδες χρόνια
που κατά τους αρχαιολόγους δεν υπήρχαν άνθρωποι εκεί.
Στη Σέρα ντο Παϊτούνα, για ένα πράγμα είναι σίγουρος ο δρ Ντέιβις.
Όποιοι κι αν ήταν και ό,τι κι αν έκαναν,
οι βραχογράφοι εδώ σταμάτησαν ξαφνικά.
Οι πρώτοι άνθρωποι που βρέθηκαν στην περιοχή ήταν εδώ,
έφτιαχναν αυτά τα έργα και περίπου 12.700 χρόνια πριν
έφυγαν.
Η περιοχή εγκαταλείφθηκε εκείνη την εποχή;
Έτσι φαίνεται.
Για καιρό. Για χιλιάδες χρόνια.
Για μένα, τα 12.700 χρόνια πριν είναι πολύ σημαντική χρονολογία.
Οι χρονολογίες έχουν πάντα περιθώριο λάθους.
Αλλά αυτή είναι κοντά στην αρχή
της κλιματικής ανωμαλίας της Νεότερης Δρυάδας.
Γι' αυτό αναρωτιέμαι αν υπάρχει σχέση.
Εκείνη την εποχή, οι θερμοκρασίες έκαναν ξαφνικά βουτιά,
ενώ πυρκαγιές άρχισαν αναπάντεχα να μαίνονται στον πλανήτη.
Κι η θάλασσα ανέβηκε.
Ακούμε αντίλαλους αυτής της καταστροφικής εποχής
στις προφορικές παραδόσεις της Αμαζονίας.
Υπάρχουν αμέτρητοι μύθοι και θρύλοι για έναν αρχαίο κατακλυσμό
που λέγονται ακόμα στον Αμαζόνιο.
Και ένας από αυτούς μου φαίνεται εξαιρετικά ενδιαφέρων.
Σύμφωνα με τους αυτόχθονες Τιριγιό,
καιρό πριν, τα πνεύματα του ουρανού είπαν σε έναν σαμάνο
ότι θα γινόταν μια τρομερή πλημμύρα,
τιμωρία για την αχρειότητα των ανθρώπων.
Κάποιοι άκουσαν την προειδοποίηση
και κατέφυγαν στην κορυφή του όρους Καντάνι.
Αλλά οι περισσότεροι χάθηκαν στον κατακλυσμό.
Τελικά, τα νερά υποχώρησαν και οι επιζήσαντες ξεκίνησαν από την αρχή.
Είναι παγκόσμια παράδοση. Υπήρξε μια χρυσή εποχή.
Μια εποχή όπου οι άνθρωποι ζούσαν αρμονικά ο ένας με τον άλλον.
Αλλά κάπως ξέπεσαν από τα υψηλά τους πρότυπα
και τιμωρήθηκαν με μεγάλη πλημμύρα, μια παγκόσμια καταστροφή,
που τους έσβησε από προσώπου Γης.
Η διάδοση αυτού του κοινού μύθου διεθνώς δεν μπορεί να είναι σύμπτωση.
Πιστεύω ότι αυτές οι αρχαίες ιστορίες ίσως είναι οι τελευταίες αναμνήσεις μας
από πραγματικά γεγονότα που συνέβησαν παντού
στα τέλη της Εποχής των Παγετώνων,
σε μια περίοδο κατακλυσμών
που αποκαλούμε Αρχαία Αποκάλυψη.
Πληθαίνουν διαρκώς οι ενδείξεις
ότι η Γη διασταυρώθηκε με συντρίμμια κομήτη.
Υποστηρίζεται ότι υπήρξαν πολλαπλές συγκρούσεις
με θραύσματα αυτών των συντριμμιών,
που πυροδότησαν την κλιματική έκτακτη ανάγκη της Νεότερης Δρυάδας,
12.800 χρόνια πριν.
Μια υπόθεση που συναντάμε διαρκώς λέγεται Θεωρία Πρόσκρουσης της Νεότερης Δρυάδας.
Σε αμφότερα το νότιο και βόρειο ημισφαίριο,
οι επιστήμονες έχουν βρει μαύρα στρώματα όπως αυτό,
που περιέχουν ίχνη νανοδιαμαντιών, πλατίνας και ιριδίου,
υποδηλώνοντας κοντινή κοσμική σύγκρουση ή έκρηξη.
Αλλά στον Αμαζόνιο ίσως υπάρχουν κι άλλες ενδείξεις
χαραγμένες στους τοίχους.
Έχουμε πολλές απεικονίσεις κομητών,
αλλά μια πλάκα συγκεκριμένα
δείχνει έναν κομήτη σε θέση τέτοια ώστε να κοιτάζει προς τα πάνω.
-Η ουρά από κάτω, η κεφαλή από πάνω. -Ναι.
Πάνω από τον κομήτη είναι ζωγραφισμένος ο ήλιος.
Κι αυτό με μπέρδεψε όταν το είδα, επειδή κανονικά βλέπεις κομήτες
μόνο αφού δύσει ο ήλιος.
Οι περισσότεροι κομήτες διακρίνονται εύκολα από την ουρά,
που συνήθως είναι ορατή μόνο πάνω από τον ήλιο που δύει
και τη φωτίζει.
Θα ήταν αδύνατο να δει κανείς κομήτη κάτω από τον ήλιο στο φως της μέρας;
Έτσι λοιπόν σκέφτηκα, πότε βλέπεις κομήτη να κοιτάζει πάνω
πριν δύσει ο ήλιος;
Ίσως σε μια έκλειψη.
Κι έτσι άρχισα να ψάχνω σε λογισμικό αστρονομίας
και είδα ότι έγινε μια έκλειψη απέναντι σ' αυτό
περίπου 13.027 χρόνια πριν.
Μάλιστα.
Κι έναν κομήτη που ήταν κοντά στον ήλιο,
αν έγινε έκλειψη που μαύρισε τον ήλιο,
πιθανόν να μπορούσες ξαφνικά να τον δεις
και η κεφαλή του θα κοίταζε τον ήλιο.
Αυτό βλέπουμε στο έργο;
Αυτό φαίνεται να δείχνει.
Μπορεί να απεικονίζεται εδώ ο κομήτης που θεωρούμε ότι διαλύθηκε
θάβοντας τη Γη κάτω από συντρίμμια και πυροδοτώντας τη Νεότερη Δρυάδα;
Νομίζω ότι οι αρχαίοι ήδη λάμβαναν προειδοποιήσεις από τον ουρανό.
Σιγά σιγά καταλάβαιναν ότι κάτι είχε αλλάξει στα ουράνια
και ίσως ζωγράφιζαν τα πρώτα σημάδια
της επικείμενης αποκάλυψης.
Ο χρόνος σίγουρα ταιριάζει με την εποχή που έφυγαν οι άνθρωποι από τον βράχο.
Οι αρχαιολόγοι δεν εικάζουν, εγώ όμως θα σου το ζητήσω.
Λες η Νεότερη Δρυάς να είχε σχέση με την ξαφνική παύση δραστηριότητας;
Δεν μπορείς να την αγνοήσεις,
επειδή συμβαίνει ακριβώς εκείνη την περίοδο.
Σε προσωπικό επίπεδο, ποια είναι η εκτίμησή σου
γι' αυτούς που δημιούργησαν αυτά τα έργα;
Πώς τους φαντάζεσαι στο μυαλό σου;
Δύσκολο να φανταστώ πόσο γενναίος πρέπει να είσαι
για να πας σε νέο περιβάλλον.
Θέλω να πω, ήταν πρωτοπόροι.
Πρώτα απ' όλα, όμως, πώς αυτοί οι πρωτοπόροι έφτασαν εδώ;
Το 2015, οι επιστήμονες που διερευνούσαν αυτήν την ερώτηση πέταξαν μια βόμβα.
Βρήκαν ότι μέλη μιας συγκεκριμένης φυλής αυτοχθόνων του Αμαζονίου
έχουν κοινό ιχνηθέτη DNA
με ανθρώπους στην αντίπερα όχθη του Ειρηνικού Ωκεανού.
Το γεγονός ότι τον βρίσκουμε σε απομονωμένες φυλές του Αμαζονίου
όσο και στην Παπούα Νέα Γουινέα, την Ταϊβάν και την Αυστραλία
υποδηλώνει σαφέστατα ότι υπήρξε απευθείας διέλευση
από τον Ειρηνικό Ωκεανό.
Ακόμα πιο αναπάντεχο είναι το πού δεν υπάρχει αυτό το μοτίβο DNA.
Αυτό το μοτίβο DNA δεν βρίσκεται πουθενά στη Βόρεια Αμερική.
Αν η ήπειρος εποικίστηκε εξ ολοκλήρου από ξηράς,
έπρεπε να βρούμε το μοτίβο DNA εξίσου στη Βόρεια Αμερική
όσο και στη Νότια.
Επιπλέον, το μοτίβο DNA είναι πολύ παλιό, ηλικίας τουλάχιστον 10.000 ετών.
Υποτίθεται ότι κανείς δεν μπόρεσε να διασχίσει τον Ειρηνικό
από τη μία όχθη στην άλλη πριν από 10 ή 11.000 χρόνια.
Αν συνέβη αυτό, ανατρέπεται ολόκληρη η ιστορία.
Αν υπάρχει ένα μέρος στη Γη με στοιχεία
για το ποιος διέσχισε τότε τον Ειρηνικό…
είναι εδώ.
Ήρθα σε ένα από τα πιο μακρινά κατοικημένα νησιά του κόσμου,
σχεδόν 4.000 χιλιόμετρα δυτικά της Νότιας Αμερικής
και λίγο παραπάνω από 4.000 ανατολικά της Ταϊτής.
Την Κυριακή του Πάσχα του 1722,
Ολλανδοί εξερευνητές βρήκαν τυχαία αυτό το μικρό κομμάτι γης
χαμένο στη μέση του Ειρηνικού Ωκεανού.
Το ονόμασαν λοιπόν Νησί του Πάσχα.
Έμειναν έκπληκτοι όταν είδαν ότι κατοικούνταν
από έναν λαό που σήμερα αποκαλεί την πατρίδα του
Ράπα Νούι.
ΡΑΠΑ ΝΟΥΙ
Δείτε τα γεωγραφικά στοιχεία.
Βρίσκεται εδώ, στη μέση του Ειρηνικού Ωκεανού,
μια μικροσκοπική κουκίδα γης.
Και το πρώτο παράδοξο πράγμα πάνω του είναι
πώς το βρήκαν οι άνθρωποι;
Πώς έγινε και κατέληξε κάποιος να εγκατασταθεί στο Νησί του Πάσχα,
σ' αυτήν την τεράστια ερημιά του Ειρηνικού Ωκεανού;
Αυτό το πανειρηνικό μοτίβο DNA με πείθει ότι το νησί ίσως αποδειχθεί καταλυτικό
στις προσπάθειές μου να ανασυνθέσω την ιστορία
ενός χαμένου πολιτισμού της Εποχής των Παγετώνων.
Γιατί;
Γι' αυτά.
Τεράστια μεγαλιθικά αγάλματα που υψώνονται πάνω από το τοπίο…
για τα οποία είναι σήμερα διάσημο το Ράπα Νούι.
Σε όλο τον Ειρηνικό,
πολλά νησιά φιλοξενούν συλλογές απίστευτων μεγαλιθικών κατασκευών.
Ωστόσο, τα περισσότερα τέτοια μνημεία βρίσκονται συγκεντρωμένα εδώ.
Οι νησιώτες τα αποκαλούν μοάι.
Υπάρχουν πάνω από 1.000 τέτοια
σ' έναν μακρινό βράχο μικρότερο από την Ουάσινγκτον.
Πολλά στέκουν μαζί στην ακτογραμμή,
κοιτάζοντας την ενδοχώρα…
ενώ άλλα βρίσκονται φαινομενικά τυχαία,
σαν ένα τεράστιο έργο να εγκαταλείφθηκε στα μισά.
Για μένα, το Νησί του Πάσχα είναι από τα πιο παραμυθένια μέρη στη Γη.
Τα μεγάλα αγάλματα μοάι,
ανθρώπινες φιγούρες που λαξεύτηκαν στο μαλακό ηφαιστειακό πέτρωμα.
Μας φέρνει αντιμέτωπους εδώ και τώρα με ένα μυστήριο
που πρέπει να εξηγηθεί.
Ποιοι ήταν οι γλύπτες αυτών των γιγάντιων αγαλμάτων;
Τι προσπαθούσαν να πετύχουν
και γιατί αναλώθηκαν σε τόσες προσπάθειες για να το πετύχουν;
Αινίγματα στα οποία καμιά οριστική λύση,
παρά μόνο εικασίες, δεν έχει διατυπωθεί.
Το κενό στις γνώσεις μας οφείλεται κυρίως στην καταστροφή
που έφεραν εδώ οι ξένοι.
Τον 19ο αιώνα,
ο λαός των Ράπα Νούι κατέληξε ένα μικρό απομεινάρι
από τις επιδρομές των δουλεμπόρων και την αρρώστια.
Όσοι ελάχιστοι άντεξαν
βρήκαν καταφύγιο σε υπόγειους κρατήρες όπως αυτός.
Λέω συχνά ότι είμαστε ένα είδος με αμνησία,
κι αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το Νησί του Πάσχα,
λόγω της τραγικής ιστορίας του.
Επειδή από τη στιγμή που το νησί συνάντησε τη δυτική κουλτούρα,
ήρθε η καταστροφή.
Τους πρεσβύτερους, που είχαν διατηρήσει τις μνήμες, τους πήραν.
Κάποιοι σκλάβοι ξαναγύρισαν αργότερα,
αλλά έφεραν μαζί τους φονικές ασθένειες,
με αποτέλεσμα να ξεκληριστούν όλοι οι υπόλοιποι νησιώτες.
Ο Λίο Πακαράτι είναι αυτόχθων ντοκιμαντερίστας
που η οικογένειά του διατήρησε τις προφορικές παραδόσεις των Ράπα Νούι
επί σειρά γενεών.
Έχει οδυνηρή επίγνωση του τι χάθηκε
τις μαύρες εποχές των δουλεμπόρων.
Η μόνη μνήμη που διατηρήθηκε για την προέλευση του νησιού
είναι εκείνη που επιβίωσε μετά τον 19ο αιώνα.
Εκείνη τη στιγμή της ιστορίας ήμασταν μόνο 111 άτομα στο νησί.
Μεγάλη καταστροφή.
Και πολιτιστική καταστροφή,
επειδή χρειάζονται πολλοί για να διατηρηθεί η γνώση.
Λίγοι άνθρωποι, λίγη γνώση.
Και χάσαμε μεγάλο μέρος της ιστορίας μας.
Κι όμως, παρότι οι πιθανότητες ήταν συντριπτικές,
οι Ράπα Νούι διατήρησαν μνήμες
για το πιο ενδιαφέρον μυστήριο του μικροσκοπικού νησιού.
Πες μου τι λέει η παλιά παράδοση για τα μοάι.
Το αληθινό όνομα των μοάι είναι "τε αρίνγκα όρα ο τε Τουπούνα".
"Το ζωντανό πρόσωπο των προγόνων μας".
Έτσι τα λένε.
Το σκεπτικό είναι ότι τα μοάι αντιπροσωπεύουν αληθινό άνθρωπο.
Και στη ζωή, αυτός ο άνθρωπος είναι ξεχωριστός, σημαντικός.
Στην παράδοση των Ράπα Νούι,
αυτοί οι σημαντικοί πρόγονοι τιμήθηκαν στο μοάι
με ξεχωριστά χαρακτηριστικά αναλόγως της τάξης τους.
Κάποια μοάι έχουν κοντά αυτιά. Κάποια μακριά. Τι σημαίνει αυτό;
Είναι από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις.
Κάποιοι έχουν χρόνο για μακριά σκουλαρίκια.
Έχουν και μακριά νύχια. Είναι θέμα κοινωνικής τάξης.
Άρα, αυτά τα μακριά δάχτυλα των μοάι είναι νύχια;
Έχουν μακριά δάχτυλα,
και κάποια μοάι έχουν πολύ μακριά νύχια με καμπύλες.
Το βρίσκω αναπόφευκτο να διακρίνω ομοιότητες
με αντίστοιχα πολύ αρχαία αγάλματα που βρέθηκαν αλλού.
Στο νησί Σουλαουέσι της Ινδονησίας
βρίσκουμε μεγαλιθικές φιγούρες 4.000 ετών σε εντυπωσιακά παρόμοια στάση
και με παρόμοιες θέσεις των χεριών.
Ακόμα και στην άλλη άκρη του κόσμου, στην Τουρκία,
ένα άγαλμα γνωστό ως Άνθρωπος της Ούρφα από την Εποχή των Παγετώνων
έχει παρόμοια στάση, με τα χέρια του να αγκαλιάζουν την κοιλιά.
Εξίσου ενδιαφέρουσα ομοιότητα βρίσκουμε επίσης στην Τουρκία,
στους μεγαλιθικούς στύλους δέκα τόνων του Γκεμπεκλί Τεπέ.
Οι στύλοι αυτοί είναι 11.600 ετών.
Μπορεί οι ομοιότητες αυτών των σχεδίων πέρα από χρόνο και τόπο
να είναι ενδείξεις μιας κοινής προγονικής κουλτούρας
η οποία κληροδότησε ιδέες που τις εξέφρασαν μετέπειτα λαοί;
Κανένα αρχείο δεν εξηγεί την προέλευση τέτοιων συμβολισμών.
Αλλά βάσει της προφορικής παράδοσης των Ράπα Νούι,
τα μοάι, εκτός από μεγαλιθικά μνημεία,
είναι και φορείς μιας ιερής πνευματικής δύναμης των προγόνων τους,
μιας ενέργειας γνωστής ως μάνα.
-Πες μου για το μάνα. -Το μάνα είναι πολύ σημαντικό.
Το μάνα είναι η ενέργεια.
Όλοι έχουμε μάνα.
Κάθε πέτρα, κάθε στοιχείο του σύμπαντος έχει μάνα.
Άρα, τα μοάι περιβάλλονται από μάνα;
Ναι. Όταν πεθαίνει κάποιος, η οικογένεια αναθέτει την κατασκευή ενός μοάι
με σκοπό να μπει μέσα του η ψυχή, το μάνα, το πνεύμα αυτού του ανθρώπου.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το μάνα αρχίζει να ρέει
μόνο αφού το μοάι δρομολογηθεί και ολοκληρωθεί όπως πρέπει.
Από τη στιγμή που το μοάι βρεθεί με ασφάλεια στη βάση,
οι τουπούνα, οι πρόγονοι, σκαλίζουν πρώτα τις τρύπες για τα μάτια
και μετά βάζουν κοράλλια για το λευκό κομμάτι
και καμιά φορά οψιδιανό ή άλλες πέτρες για τα μάτια.
Από κει και πέρα δεν είναι πια μοάι.
Είναι το ζωντανό πρόσωπο των προγόνων μας.
-Όταν έχει τα μάτια. -Τα μάτια.
Κι από τη βάση, το άχου,
το μοάι κοιτάζει την πόλη και φυλάει την οικογένεια.
Αυτός είναι ο ρόλος του.
Σαφώς τα μοάι είναι βαθύτατα ιερά για τους Ράπα Νούι.
Όμως, αυτό θα πει ότι τα λάξεψαν εκείνοι;
Ή μήπως τα μοάι βρίσκονταν ήδη εδώ;
Αν ναι, πρέπει να επανεξετάσουμε όλο το χρονοδιάγραμμα
του εποικισμού του Ράπα Νούι.
Ας σκεφτούμε ένα εναλλακτικό σενάριο.
Ότι το εξερεύνησε πρώτα μια μικρή ομάδα πολύ εξελιγμένων πλοηγών,
πολύ πιο πίσω στην προϊστορία απ' όσο δεχόμαστε τώρα.
Βάσει γενετικών δοκιμών,
ξέρουμε ότι οι Ράπα Νούι
κατάγονται από κάποιους σπουδαίους αρχαίους πλοηγούς,
τους Πολυνήσιους.
Οι Πολυνήσιοι ήταν απίστευτα προηγμένοι πλοηγοί και ναυτικοί
και εγκαταστάθηκαν σε πολλά μέρη του Ειρηνικού
κατά την πολυνησιακή επέκταση, πριν από περίπου 3.000 χρόνια.
Η χρονολόγηση με άνθρακα των παλιότερων καταυλισμών εδώ δείχνει
ότι το Ράπα Νούι ήταν από τα τελευταία νησιά όπου έφτασαν πριν από 1.100 χρόνια.
Σύμφωνα με νέα μελέτη, οι πρώτοι άνθρωποι έφτασαν εδώ ακόμα πιο πρόσφατα,
μόλις 800 χρόνια πριν ή λιγότερο.
Κι όμως, θραύσματα μιας διαφορετικής, παλιότερης ιστορίας καταγωγής,
που αντικρούουν αυτό το χρονοδιάγραμμα,
έχουν διατηρηθεί ζωντανά εδώ.
Έχω το προνόμιο να παρίσταμαι στον εορτασμό της.
Οι προφορικές παραδόσεις κάνουν λόγο για μια πανάρχαιη πατρίδα, τη Χίβα,
ένα μεγάλο νησί που το κατέστρεψε μια παγκόσμια πλημμύρα,
αναγκάζοντας τους προγόνους τους να φύγουν.
Σ' αυτό το αφήγημα, ο μέγας βασιλιάς του Χίβα, Χότου Ματούα,
ειδοποιήθηκε ότι το νησιώτικο έθνος του θα ζούσε έναν τρομερό κατακλυσμό
και θα βυθιζόταν για πάντα.
Με οδηγό ένα όραμα,
έστειλε επτά εκλεκτούς άνδρες με μονόξυλα ναυσιπλοΐας
προς την ανατολή του ήλιου, σε αναζήτηση νέας πατρίδας.
Έπειτα από ταξίδι εβδομάδων, έφτασαν με ασφάλεια στο νησί Ράπα Νούι,
όπου αργότερα τους βρήκε ο Χότου Ματούα και εκατοντάδες άνθρωποι του λαού του
για να δημιουργήσουν ξανά τον πολιτισμό τους.
Άρα, έχουμε μια παράδοση πλημμύρας και εξερεύνησης
και πρέπει να αναρωτηθούμε "Συνέβη όντως αυτό;"
Πρέπει να γυρίσεις στην τελευταία Εποχή των Παγετώνων
για να βρεις το είδος της πλημμύρας που θα βύθιζε ολόκληρη γη.
Το όνομα του βυθισμένου νησιού, Χίβα,
στη γλώσσα των Ράπα Νούι σημαίνει μακρινή γη,
κάτι που δείχνει ότι αυτήν τη γη δεν τη γνώριζαν οι Πολυνήσιοι.
Όμως, η άφιξη μιας επταμελούς ομάδας διά θαλάσσης έπειτα από μεγάλο κατακλυσμό
είναι μια παράδοση που συναντάται σε όλο τον αρχαίο κόσμο,
από τους Απκαλού της Μεσοποταμίας
ως τους επτά σοφούς της Αιγύπτου
και τους επτά ρίσι της Ινδίας.
Τέτοιες παραδόσεις μιλούν συχνά για μια μικρή ομάδα επιζώντων πλημμύρας
που φτάνουν σε μια μακρινή γη σε εποχή χάους
με αποστολή να επανεκκινήσουν τον πολιτισμό.
Σύμπτωση; Μπορεί αυτές οι ιστορίες να είναι μνήμες πραγματικών γεγονότων
που έζησαν πολλές αρχαίες κουλτούρες σε όλο τον κόσμο;
Είναι σημαντικό ότι ο θρύλος του Χότου Ματούα και του Χίβα
δεν διευκρινίζει εποχή.
Αυτό με κάνει να αναρωτιέμαι μέσα μου
πότε πρωτοκατοικήθηκε το Νησί του Πάσχα.
Δεν αμφισβητώ την πολυνησιακή επέκταση.
Δεν αμφισβητώ ότι ο πληθυσμός του Νησιού του Πάσχα σήμερα
είναι πολυνησιακός πληθυσμός.
Μήπως όμως εγκαταστάθηκε πιο παλιά;
Αλίμονο, τα ίδια τα μοάι δεν βοηθούν να βρούμε την απάντηση.
Τα χαρακτηριστικά μοάι
κόπηκαν από ένα σχετικά μαλακό είδος βράχου, τον τόφφο,
μια μορφή ηφαιστειακής τέφρας που πέτρωσε.
Δεν μπορούν να χρονολογηθούν τα ίδια.
Χωρίς απευθείας ενδείξεις
για την εποχή που λαξεύτηκαν τα μεγαλιθικά αγάλματα,
οι αρχαιολόγοι στηρίχτηκαν στη χρονολόγηση της οργανικής ύλης
που είναι ενσωματωμένη στα άχου όπου στέκουν πολλά από τα μοάι.
Για παράδειγμα, το Άχου Νάου Νάου
χρονολογήθηκε και βρέθηκε ηλικίας μεταξύ 400 και 900 ετών.
Άρα, τότε θεωρούν οι ιστορικοί ότι άρχισαν οι νησιώτες να φτιάχνουν τα μοάι.
Αν όμως ίσχυε αυτό,
σημαίνει ότι έπειτα από λίγους αιώνες,
ζώντας απλά, χωρίς σημάδια ανάπτυξης των απαραίτητων δεξιοτήτων,
οι Ράπα Νούι καταπιάστηκαν ξαφνικά με αυτό το έργο μαμούθ,
που συνεχίστηκε μέχρι λίγες δεκαετίες προτού φτάσουν οι Ευρωπαίοι.
Πολλές βάσεις είναι πολύ χοντροκομμένες σε σχέση με τα αγάλματα.
Και πρέπει να αναρωτηθούμε το εξής:
είναι όντως ίδιας ηλικίας με τα αγάλματα που στέκουν πάνω τους;
Ή είναι πιθανό να ξαναφτιάχτηκαν τα αγάλματα
από αργοπορημένους επισκέπτες,
δίνοντάς μας μια τελείως ψευδή ιδέα της ηλικίας τους
κρίνοντας μόνο από τις βάσεις;
Άλλωστε, σε όλη την ιστορία, πολλά αντικείμενα μεγάλης πολιτισμικής αξίας
μετακινήθηκαν αργότερα και εκτέθηκαν σε νεότερο περιβάλλον.
Στη Βενετία, οι τέσσερις τετράρχες της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου
λαξεύτηκαν στην Κωνσταντινούπολη 900 χρόνια προτού εγκατασταθούν εδώ.
Και το αναγεννησιακό συντριβάνι μπροστά από το Πάνθεον της Ρώμης
δεν είναι τόσο παλιό όσο ο αιγυπτιακός οβελίσκος που στηρίζει.
Πολλά από αυτά τα αγάλματα μετακινήθηκαν, μεταφέρθηκαν,
τοποθετήθηκαν αλλού.
Και πρέπει να μην αποκλείουμε την πιθανότητα
να υπήρχαν ήδη τα αγάλματα
όταν έφτασαν οι πρώτοι Πολυνήσιοι.
Κι ότι οι νέοι άποικοι κατά κάποιον τρόπο τα υιοθέτησαν
και τα ενέταξαν στην κουλτούρα τους.
Την ιδέα αυτή στηρίζει το Άχου Νάου Νάου,
που χρησιμοποιεί άλλο κεφάλι μοάι, πολύ φθαρμένο,
ως θεμέλιο λίθο του, που ανακυκλώθηκε γι' αυτόν τον σκοπό.
Άλλο ένα στοιχείο ότι τα μοάι ίσως είναι πολύ παλιότερα απ' όσο νομίζαμε
βρίσκεται στο σβησμένο ηφαίστειο,
απ' όπου εξορύχθηκαν και πήραν σχήμα σχεδόν όλοι οι μεγάλιθοι.
Στα νοτιοανατολικά του νησιού βρίσκεται ένα σβησμένο ηφαίστειο,
το Ράνο Ραράκου.
Είναι δραματικό χαρακτηριστικό του τοπίου.
Και στις πλαγιές του υπάρχουν τα απομεινάρια εκατοντάδων ημιτελών μοάι.
Είναι όντως ένα από τα πιο μυστηριώδη μέρη του κόσμου.
Σχεδόν 400 μοάι βρίσκονται σκόρπια γύρω από το ηφαίστειο…
σε διάφορα στάδια ολοκλήρωσης.
Κάποια απλώς κρυφοκοιτάζουν πάνω από το έδαφος,
ενώ οι σκυμμένοι κορμοί τους είναι θαμμένοι σε βαθύ ίζημα.
Αυτή η ιζηματογένεση ίσως οφείλεται σε κατολισθήσεις, χειμάρρους λάσπης,
ή ακόμα και σε τσουνάμι.
Αλλά παρότι ίσως γέρνουν, τα περισσότερα παραμένουν στητά,
όχι σωριασμένα στην τύχη,
όπως θα περίμενες αν ένα τέτοιο γεγονός ήταν η αιτία.
Άρα, τι συνέβη πραγματικά εδώ;
Επί αιώνες, το ίζημα έκρυβε τα τεκμήρια.
Μέχρι το 1914, όταν οι αρχαιολόγοι ξεκίνησαν τις ανασκαφές.
Όπως δείχνει αυτή η φωτογραφία,
κάποια μοάι είναι πολύ παραπάνω από κεφάλι και ώμους.
Περιλαμβάνουν ολόκληρο κορμό χωμένο βαθιά στην πλαγιά,
ένα εύρημα που αποκαλύφθηκε στον κόσμο μόλις τη δεκαετία του 1950
από τον διάσημο εθνογράφο Τορ Χάιερνταλ.
Ο Τορ Χάιερνταλ ήταν ξεχωριστός άνθρωπος.
Είχα την τύχη να τον συναντήσω πάνω από μία φορές.
Αμφισβητούσε πρόθυμα τις συμβάσεις.
Ήταν σίγουρος ότι έλειπαν κάποια κομμάτια από την ιστορία του παρελθόντος μας.
Και προσπάθησε να μας δείξει ότι βαθιά στην προϊστορία
οι αρχαίοι άνθρωποι ήταν ικανοί για επιτεύγματα
που τείναμε να αποδίδουμε σε πολύ μεταγενέστερες περιόδους.
Όπως αυτό το μυστηριώδες έργο της κατασκευής των μοάι.
Οι αρχαιολόγοι λένε
ότι το τελευταίο μοάι λαξεύτηκε πριν από 400 χρόνια περίπου.
Αλλά φαίνεται απίθανο, σε τόσο μικρό νησί,
να συσσωρεύτηκε γύρω τους μια τόσο τεράστια ποσότητα ιζήματος
σε τόσο σύντομο χρόνο.
Κανένα από αυτά τα μοάι δεν δείχνει να θάφτηκε σκόπιμα.
Άρα, υπάρχει άλλη εξήγηση;
Μήπως βλέπουμε απλώς το τελικό αποτέλεσμα μιας διαδικασίας ιζηματογένεσης
η οποία διήρκεσε όχι εκατοντάδες, αλλά χιλιάδες χρόνια;
Το πρόβλημα με αυτήν τη θεωρία;
Δεν υπάρχουν τεκμήρια ότι ζούσαν άνθρωποι εδώ τόσο παλιά.
Ή μήπως υπάρχουν;
Υποτιτλισμός: Σοφία Σκουλικάρη