Itong malalaking estruktura sa Amazon…
ay nagpapahiwatig ng pagsisikap ng tao.
Pero gaano ba sila karami?
Sabihin mo'ng natuklasan mo.
-Nakikita mo 'yong mga puno? -Oo.
-Ngayon naman, 'yong lupa. -Tatanggalin natin.
Wow.
-Wow. -Pambihira.
Siyam na bagong geoglyph ang nakita ni Professor Pärssinen at ng team
na nakatago sa ilalim ng kagubatan.
Meron tayo ritong octagon.
Nasa 100 metro itong octagon na 'to.
-100 metro ang diameter. -Diameter.
Pambihira. At walang nakakaalam nito hanggang sa makita ng LiDAR mo.
Walang nakakaalam nito.
Oo. Kahanga-hanga 'yong maipapakita ng technology na 'to.
Tingnan natin 'tong nasa ibabaw.
Halos maglapat ang dalawang ito
at tila konektado, marahil sa iba pang mga lugar.
Kalsada ito na may dike sa magkabilang gilid.
-Sinaunang kalsada? -Oo.
Papunta sa malaking dike.
-Oo. -Napakaganda.
Kung ginawa ang mga geoglyph na ito kasabay ng iba pang nasa malapit,
indikasyon ang mga kalsada na nagkaroon ng organisadong sibilisasyon dito
na di bababa sa 2,500 taon na ang nakalipas.
At may ebidensiya na maaaring namuhay sila nang matagal na panahon.
Natuklasan namin na marami sa mga lugar na ito ay ginawa
may 10,000 taon na.
NAKALIPAS NA 2,500 TAON
Di namin makumpirma kung ang mga ito ba ay kinumpuning mga naunang geoglyph.
Pero ang alam namin ay nagkaroon ng mga tao sa lugar na 'yon.
At ang ebidensiyang 'yon ay nasa higit 10,000 taon na ang nakalipas
at inilalapit tayo sa katapusan ng huling Ice Age.
Gaano pa man sila katagal,
talagang kahanga-hanga 'yong lawak ng operasyon.
Kaya ang tanong,
ilang tao ang makakagawa nito?
Nasa daan-daang libo.
Oo. Daan-daang libong mga residente.
Kahanga-hanga.
Hindi sinasabi ni Professor Pärsinnen
na lahat ng mga taong 'yon ang gumawa sa mga geoglyph.
Pero nasa gano'ng karami ang siguradong matagal na nanirahan dito
para masuportahan ang kinakailangang dami ng manggagawa.
Malapit sa mga lantad na mga geoglyph,
nakakahanap pa ang team ng mga geoglyph na di alam ninuman.
Ano pa kaya ang matutuklasan namin
pag pumasok sa daan-daang milya ng masukal na kagubatan?
Talagang binago nito 'yong kaalaman natin tungkol sa Amazonia.
Malaking phenomenon ang kaharap natin, na babago sa kasaysayan ng Americas
at babago sa kasaysayan ng mundo.
Hindi natin maisasalaysay ang kuwento ng Americas
hangga't wala tayong mas malawak na kaalaman sa nangyayari sa Amazon,
hindi sa nakalipas na 1,000 taon, kundi 10,000, 20,000, 30,000 taon.
Kailangan nating umatras pa.
Hindi tayo dapat maging sarado sa mga posibilidad na ito.
At may ebidensiya ng mas malalim na kasaysayang 'yon
1,600 kilometro sa hilagang-silangan ng Acre.
Nagpunta ako sa Monte Alegre National Park sa hilagang baybayin ng Amazon.
Bagama't patag ang halos buong Amazon basin at balot ng mga puno,
dito, nangingibabaw sa mga puno ang mga naglalakihang mga bato.
Ang archeologist at anthropologist na si Dr. Christopher Davis
ay ilang taon nang sinasaliksik ang posibleng makapagbabago sa kasaysayan
na nasa itaas ng mga batong ito.
Ito ang Serra do Paituna,
burol ng Blackwater Lake…
mataas at mabatong bangin na pinalamutian
ng mga tila sinaunang guhit-kamay.
Salamat sa paggabay.
Napaliligiran tayo rito nitong magagandang art.
Ano ang nag-udyok sa 'yo sa pagsasaliksik na ito?
Nagsimula ako ng archeology bilang college student.
At hindi ko alam na may rock art sa Americas.
At nagulat ako.
Ang mga imahe ay tinatawag na mga pictograph.
Napakasimple lang ng ilan.
Siguro ahas na gumagapang sa bato.
Ang iba naman ay may mga mas komplikadong pattern.
Ang malaking tanong ay kailan ipininta ang mga ito?
Di matukoy ang petsa ng mismong mga art.
Kaya naghanap si Dr. Davis at team niya ng iba pang ebidensiya.
Ano'ng ginamit n'yong basehan para malaman ang edad nitong lugar?
Base sa mga hinukay namin sa likod.
May mga piraso ng carbonated wood,
palm wood 'yong karamihan, carbonated na binhi.
May nakita rin kaming ebidensiya ng apoy.
Talagang kagulat-gulat ang mga resulta.
Ayon sa radiocarbon dating,
nasa 13,200 taon bago ang kasalukuyan ang pinakamatagal na date na nakuha namin.
Kahanga-hanga.
KASALUKUYAN
Mula sa nakalipas na 13,000 taon…
NAKALIPAS NA 13,200 TAON
…nasa harap natin ang mga pinakalumang artwork
na matatagpuan sa buong Americas.
Mga artwork na nilikha noong huling Ice Age.
Mula sa mga tao, sabi sa amin, na bigla na lang lumitaw rito
sa kagubatan ng Amazon.
Maiisip mo, libo-libong taon na,
mas malinaw 'to noon, mas makulay.
Ipininta ang mga imahe gamit ang pula at dilaw na ocher
at tila may inihalo para tumagal sila.
Nag-eksperimento ako kung saan kukuha ka ng ocher
at ipipinta mo sa bato, pero nabubura.
Oo. Dapat may binder.
Dapat may binder, 'yong magandang klase.
Suspetsa namin, hinaluan nila ng resin ng puno,
at namuo na parang amber 'yong resin pero medyo transparent.
Ibig sabihin, 'yong mga gumawa ng mga painting na 'to,
unang-una, sanay na silang gumawa ng mga ganitong painting.
At natutunan nila kung pa'no di mabura 'yong pintura.
Tama. At bukod do'n, ipinapakita rin 'yong preparasyon at panahon.
Ang nakatawag ng pansin ko ay ang maraming bakas ng mga kamay…
na ipinakita ang pakikipag-ugnayan ng tao gamit ang mga bakas ng kamay sa rock art.
Para bang hinahawakan nila 'yong pader,
at mula sa pader, hinahawakan tayo, nagbibigay ng mensahe sa hinaharap.
Marami pang Paleolithic art ang natagpuan sa Western Amazon.
Gaya nitong mural sa kagubatan ng Colombia,
kung saan ipinapakita ang mga tao nitong 12,600 taong gulang na imahe
kasama ang tila mga nilalang noong Ice Age.
Nakikita natin ngayon ang pagsasalarawan ng pagsasama ng mga tao
at ng matagal nang naubos na Ice Age megafauna.
At sa silangan ng Amazon, iniaatras pa ng mga painting na ito ang petsa
sa higit 25,000 taong nakalipas.
NAKALIPAS NA 25,000 TAON
Ibig sabihin, 2,000 taon bago pa maglakad ang mga mangangaso
sa White Sands ng New Mexico,
may ibang mga taong naninirahan na sa kagubatan ng South America
na gumagawa ng art na tulad nito.
At napakarami.
Magbubukas ito ng pananaliksik
sa kung ano ang maaaring ginagawa ng mga taong 'yon sa Americas
sa nakalipas na libo-libong taon
na hindi inakala ng mga archeologist na may mga tao na ro'n.
Sa Serra do Paituna, isang bagay ang sigurado si Dr. Davis.
Kung sinuman sila at kung anuman ang ginagawa nila,
biglang tumigil 'yong mga nagpipinta sa mga bato.
'Yong mga unang tao na nasa rehiyong 'to, narito sila,
ginagawa nila 'yong art, tapos makalipas ang 12,700 taon,
nawala sila.
Inabandona ba 'yong lugar no'ng panahong 'yon?
Mukhang gano'n nga.
Nang matagal. Mga libong taon.
Para sa 'kin, napakahalagang date no'ng nakalipas na 12,700 taon.
NAKALIPAS NA 12,700 TAON
Laging may margin of error sa mga petsa.
Pero napakalapit no'n sa umpisa ng Younger Dryas.
Di ko maiwasang isipin kung may koneksiyon 'yon.
Noong panahong 'yon, biglang bumaba ang temperatura,
habang di inaasahan, nagkaroon ng sunog sa buong planeta.
Tumaas ang lebel ng dagat.
Naririnig natin ang mga alingawngaw ng mapaminsalang panahong ito
sa mga tradisyon ng Amazonia.
Napakaraming alamat tungkol sa isang sinaunang kalamidad
na ikinukuwento pa rin sa buong Amazon.
At may isa na talagang nakatawag ng aking pansin.
Ayon sa mga katutubong Tiriyó,
noong unang panahon, nagbabala ang mga espiritu ng langit sa isang shaman
na magkakaroon ng isang malaking baha,
parusa para sa mga kasamaan ng mga tao.
May mga nakinig sa kanyang babala at lumikas sa tuktok ng Mount Kantani.
Pero namatay ang karamihan sa delubyo.
Kalaunan, humupa ang baha, at nakapagsimula ulit ang mga nakaligtas.
Tradisyon ito sa buong mundo. Nagkaroon ng golden age.
Nagkaroon ng panahon na namuhay ang mga tao nang may pagkakaisa.
Pero bumagsak ito mula sa mataas na pamantayan,
at pinarusahan ng malaking baha, na may pandaigdigang pinsala,
na bumura dito sa balat ng lupa.
Hindi nagkataon lang ang pagkalat sa buong mundo ng alamat na ito.
Naniniwala akong itong mga kuwentong ito ay ang mga huling natitirang alaala natin
ng mga totoong pangyayari na naganap sa buong mundo
sa pagtatapos ng Ice Age,
sa panahon ng mga kalamidad
na tinatawag naming Ancient Apocalypse.
Parami nang parami 'yong ebidensiya
na tinamaan ng mga tipak ng comet ang Earth.
At ang argumento ay dahil sa napakaraming tama
ng mga tipak ng comet kaya nagsimula ang Younger Dryas
12,800 taon na ang nakalipas.
Isa itong idea na lagi naming naeengkuwentro,
ang Younger Dryas Impact Hypothesis.
Sa parehong Southern at Northern Hemisphere,
natuklasan ng mga scientist ang mga itim na matte layer tulad nito,
na may mga bakas ng nanodiamonds, platinum, at iridium,
na nagpapahiwatig na may naging pagsabog sa malapit.
Pero dito sa Amazon, maaaring may iba pang mga ebidensiya
na nakaukit sa mga pader na ito.
Meron ditong ilang imahe ng mga comet,
pero sa isang bato,
may isang comet na paangat 'yong direksiyon.
-Pababa 'yong buntot. Paangat 'yong ulo. -Oo.
Sa ibabaw ng imahe ng comet ay painting ng araw.
At kataka-taka 'to no'ng nakita ko
dahil kadalasan, di ka makakakita ng comet hangga't di pa lumubog 'yong araw.
Madaling matukoy ang karamihan sa mga comet dahil sa mga buntot nila,
na kadalasang nakikita lang sa ibabaw ng palubog na araw habang palayo ito rito.
Imposibleng makakita ng isang comet sa ilalim ng araw habang maliwanag pa.
Kaya naisip ko, kailan ka posibleng makakakita ng paangat na comet
bago lumubog 'yong araw?
Siguro habang may eclipse.
Kaya tumingin ako sa astronomy software,
at may nangyaring eclipse na nakaharap sa imaheng 'yan 13,027 taon na ang nakalipas.
Oo.
At isang comet na malapit sa araw.
Kung may eclipse na nagpadilim sa araw,
posibleng bigla mong makita 'tong comet na 'to,
at paangat ito sa direksiyon ng araw.
'Yon ang nakikita natin sa art?
'Yon ang ipinapakita ng art.
Ang painting kaya na ito ay isang record ng comet na pinaniniwalaang nagwasak,
dinumog ang Earth ng mga tipak nito at nagpasimula ng Younger Dryas?
Tingin ko nakakakuha na ng mga babala sa langit ang mga sinaunang tao.
Nababatid na nila na may nagbago sa kalawakan,
at marahil ipinipinta nila ang mga unang senyales ng parating na apocalypse.
Tugma 'yon sa panahon nang lisanin ng mga tao ang batuhang ito.
Ayaw nag-eespekula ng mga archeologist,
pero hihilingin ko sa 'yo,
pero tingin mo ba may kinalaman ang Younger Dryas
sa biglaang pagtigil ng aktibidad?
Di mo pwedeng balewalain,
dahil nangyari 'yon sa gano'ng panahon.
Para sa 'yo, ano ang palagay mo
sa mga taong gumawa ng art na 'to?
Paano mo sila nakikita sa isip mo?
Medyo mahirap isipin kung gaano ka dapat katapang
para pumunta sa bagong lugar.
Mga pioneer sila.
Pero paano ba napadpad ang mga pioneer na ito rito?
Noong 2015,
may isiniwalat ang mga scientist na nag-iimbestiga sa tanong na 'yon.
Natuklasan nila na ilan sa mga miyembro ng mga tribu sa Amazon
ay may katulad na DNA marker
sa mga tao na nasa kabilang panig ng Pacific Ocean.
Ang katotohanang nakita ito sa mga tribu sa kagubatan ng Amazon,
at sa Papua New Guinea, Taiwan, at Australia,
mariing ipinahihiwatig nito na nagkaroon ng pagtawid
sa Pacific Ocean.
Ang mas nakakagulat ay kung saan wala ang DNA signal na ito.
Hindi makikita ang DNA signal na ito saanman sa North America.
Kung dumami ang populasyon ng Americas dahil sa paglalakbay sa lupa,
dapat makita natin ang DNA signal na ito sa North America,
pati sa South America.
Bukod do'n, napakatagal na ng DNA signal, nasa 10,000 taon na.
Walang sinumang makakatawid sa Pacific Ocean
mula sa isang panig papunta sa kabila noong nakaraang 10,000 o 11,000 taon.
Kung nangyari 'yon, babaguhin nito ang buong kuwento.
Kung may lugar sa Earth na maaaring may palatandaan
sa kung sino ang tumawid sa Pacific noon…
dito 'yon.
Pumunta ako sa isa sa mga pinakamalayong isla
na 3,701 kilometro sa kanluran ng South America
at 4,184 kiometro sa silangan ng Tahiti.
Noong Easter Sunday, 1722,
napadpad sa isang maliit na isla ang mga manlalakbay na Dutch,
na nasa gitna ng Pacific Ocean.
Kaya pinangalanan nila ito na Easter Island.
Pero nagulat sila nang malamang pinaninirahan ito
ng mga tao na tinatawag ngayon ang kanilang bayan na Rapa Nui.
Tingnan n'yo 'yong lugar.
Nasa gitna ito ng Pacific Ocean,
itong napakaliit na tuldok ng kalupaan.
At ang unang nakakagulat tungkol dito,
paano ito natuklasan ng mga tao?
Paano nagawang manirahan ng mga tao sa Easter Island
sa napakalawak na Pacific Ocean?
Nakumbinsi ako ng pan-Pacific DNA signal na iyon
na malaki ang papel ng islang ito sa pagsisikap kong buoing muli ang kuwento
ng isang nawawalang sibilisasyon noong Ice Age.
Bakit?
Dahil sa mga ito.
Mga higanteng rebulto na nangingibabaw sa lugar…
kung saan tanyag ang Rapa Nui ngayon.
Sa buong Pacific,
ilang isla ang kanlungan ng mga kahanga-hangang estruktura.
Pero ang may pinakamaraming rebulto ay matatagpuan dito.
Moai ang tawag sa kanila ng mga nasa isla.
Nasa higit 1,000 sila
sa isang malayong isla na mas maliit pa sa Washington, DC.
Marami ang sama-samang nakatindig sa baybayin, nakaharap sa isla…
habang ang iba naman ay tila nagkalat lang,
na parang inabandona habang ginagawa ang isang napakalaking proyekto.
Para sa akin, isa ang Easter Island sa mga pinakamahiwagang lugar sa Earth.
Ang mga nakamamanghang rebulto ng mga Moai,
mga pigura ng tao na inukit mula sa malambot na bato ng bulkan.
Hinahamon tayo ng isang misteryo roon,
na kailangang maipaliwanag.
Sino ang mga eskultor nitong mga higanteng rebulto?
Ano ang nais nilang makamit,
at bakit sila nagpakahirap para makamit ito?
Mga palaisipan ito na walang tiyak na kasagutan,
tanging kongklusyon lamang ang naibigay.
Ang puwang na ito sa ating kaalaman ay sanhi ng pamiminsala ng mga dayuhan.
Noong 19th century,
halos maubos ang mga Rapa Nui
dahil sa pang-aalipin at sakit.
Nakaligtas ang ilan sa pagtatago sa mga daluyan ng lava na tulad nito.
Bukambibig ko na isa tayong species na may amnesia,
at totoong-totoo 'yon sa Easter Island dahil sa kalunos-lunos na kasaysayan nito.
Dahil mula nang dumating ang Western culture sa Easter Island,
nagsimula ang mga trahedya.
Tinangay ang lahat ng matatanda na nangangalaga sa mga alaala.
Pinabalik kalaunan ang ibang alipin,
pero may bitbit nang nakamamatay na sakit,
na nagresulta sa halos pagkaubos ng mga natira sa isla.
Si Leo Pakarati ay isang katutubong documentarian
mula sa pamilya na nangalaga sa mga tradisyon ng mga Rapa Nui
may ilang henerasyon na.
Batid niya kung ano ang nawala
sa malagim na panahong iyon ng pang-aalipin.
Ang tanging napreserbang alaala sa pinagmulan ng Easter Island
ay 'yong mga alaalang nakaligtas noong 19th century.
Sa makasaysayang panahon, 111 na lang 'yong natira sa isla.
Ang laking trahedya no'n.
Trahedya rin sa kultura
dahil kailangan mo ng maraming tao para mapangalagaan 'yong kaalaman.
Konti ang tao, konti ang kaalaman.
At nawala 'yong malaking bahagi ng kasaysayan namin.
Ngunit sa kabila ng matitinding nangyari,
napanatili ng mga Rapa Nui ang mga alaala
tungkol sa pinakamahiwagang misteryo nitong munting isla.
Ano ang sinasabi ng lumang tradisyon tungkol sa mga Moai?
Ang totoong tawag sa mga Moai ay "te aringa ora o te Tupuna."
"Buhay na mukha ng ating mga ninuno."
Iyon ang tawag.
Ang paniniwala ay kinakatawan ng mga Moai ang isang totoong tao.
At noong nabubuhay, ang taong ito ay espesyal, mahalaga.
Ayon sa alamat ng Rapa Nui,
itong mga ninunong ito ay ginugunita sa pamamagitan ng mga Moai
na may mga natatanging detalye na may kaugnayan sa kanilang katayuan.
Maikli ang tenga ng ilan sa mga Moai.
Merong mahahaba. Bakit gano'n?
Dahil sa mga iba't ibang katayuan sa isla.
May mga tao na may oras para sa mahahabang hikaw.
Meron din may mahahabang kuko. Isa itong uri ng katayuan sa lipunan.
'Yong mahahabang daliri sa Moai, kuko ba 'yon?
Merong may mahahabang daliri,
at meron ding may mahahabang kuko na nakakurba.
Di ko maiwasang di mapansin ang pagkakahawig ng mga rebulto
mula sa sinaunang panahon na nasa ibang lugar.
Sa isla ng Sulawesi sa Indonesia,
nakita namin ang 4,000 taong gulang na rebulto na may parehong postura
at kaparehong posisyon ng mga kamay.
Maging sa kabilang panig ng mundo, sa Türkiye,
isang rebulto na kilala bilang Urfa Man na mula pa noong Ice Age
ang may kaparehong postura, magkahawak ang mga kamay sa tiyan.
Isa pang mahiwagang kahawig nito ay natagpuan din sa Türkiye,
na nasa sampung toneladang mga haligi ng Göbekli Tepe.
Ang mga haliging ito ay 11,600 taon na.
Ang pagkakatulad kaya ng mga disenyo sa kabila ng panahon at distansiya
ay ebidensiya ng isang kultura mula sa iisang ninuno,
na nag-iwan ng mga kaalaman para ipahayag ng mga susunod na tao?
Walang record na makapagpapaliwanag sa pinagmulan ng imahe.
Pero ayon sa tradisyon ng mga Rapa Nui,
ang mga Moai, bukod sa pagiging mga higanteng rebulto,
ay daluyan ng espirituwal na kapangyarihan mula sa mga ninuno,
isang enerhiya na kilala bilang mana.
Magkuwento ka pa tungkol sa mana.
Napakahalaga ng mana.
Ang mana ay ang enerhiya.
Lahat ng tao ay may mana.
Anumang bato, anumang bagay sa mundo ay may mana.
Kung gano'n, puno ng mana ang mga Moai?
Oo. Pag namatay ang isang tao, gagawa ng Moai ang pamilya niya na may intensiyon
na 'yong kaluluwa, mana, at espiritu ng taong ito ay papasok sa Moai.
Ngunit dadaloy lamang ang manang iyon
kapag naitayo na ang Moai at natapos nang maayos.
Kapag naitayo na ang Moai sa platform,
'yong tupuna, 'yong mga ninuno, uukitan muna ito ng mga mata,
at lalagyan ng mga coral para sa puting parte ng mata,
at saka minsan, obsidian o iba pang bato para sa mata.
Kapag tapos na, di na 'yon isang Moai.
Aringa ora o te Tupuna na 'yon. Ang buhay na mukha ng aming mga ninuno.
-Pag may mga mata na? -Oo.
At mula sa platform, mula sa Ahu,
nakaharap ang Moai sa bayan at pinoprotektahan ang pamilya.
'Yon ang tungkulin ng Moai.
Malinaw na sagrado ang mga Moai sa mga Rapa Nui.
Pero ibig bang sabihin ay sila ang orihinal na lumikha sa mga ito?
O nauna pa sa kanila rito ang mga Moai?
Kung nauna pa, kailangan nating pag-isipang muli ang buong timeline
ng pagdami ng populasyon sa Rapa Nui.
Mag-isip tayo ng alternatibong pangyayari
kung saan una itong natagpuan ng isang maliit na grupo
ng mahuhusay na manlalayag,
na mas matagal pa kaysa sa alam natin sa prehistory.
Ayon sa genetic testing, alam natin na ang mga Rapa Nui
ay nagmula sa mga mahuhusay na sinaunang manlalayag,
ang mga Polynesian.
Mahuhusay na mga manlalayag ang mga Polynesian
at nanirahan sa maraming parte ng Pacific Ocean
noong Polynesian expansion mga 3,000 taon na ang nakalipas.
Ayon sa carbon dating ng pinakamatagal na paninirahan ng tao rito,
ang Rapa Nui ang isa sa mga huling islang napuntahan nila,
mga 1,100 taon na ang nakalipas.
Sinasabi ng bagong pag-aaral na hindi gano'n katagal ang mga unang tao,
800 taon lang ang nakalipas o mas mababa pa.
Pero may mga bahagi ng ibang kuwento ng mas naunang pinagmulan
na tila sumasalungat sa archaeological timeline
ang napanatiling buhay dito.
Mapalad akong masaksihan ang pagdiriwang nito.
Ayon sa mga tradisyon, may sinaunang bayan na tinatawag na Hiva,
isang malaking isla na winasak ng delubyo kaya lumikas ang kanilang mga ninuno.
Sa kuwentong ito, ang hari ng Hiva na si Hutu Matu'a
ay binalaan na ang kanyang bayan ay makararanas ng matinding delubyo
at habambuhay na malulubog.
Sa gabay ng pangitain,
nagpadala siya ng pitong kalalakihan na sakay ng mga bangka
papunta sa sumisikat na araw para maghanap ng bagong tahanan.
Makalipas ang ilang linggo sa dagat, ligtas nilang narating ang Rapa Nui,
kung saan sinundan sila kalaunan ni Hutu Matu'a at daan-daang kalahi niya
para ibangong muli ang kanilang sibilisasyon.
May tradisyon tayo ng malaking delubyo at paglalayag,
at dapat nating tanungin ang ating sarili, "Nangyari ba 'yon?"
Kailangang bumalik sa katapusan ng huling Ice Age
para maintindihan 'yong klase ng baha na magpapalubog sa buong isla.
Ang pangalan ng lumubog na isla, ang Hiva,
na ang ibig sabihin sa wikang Rapa Nui ay malayong lugar,
na sinasabing isa itong lugar na di pamilyar sa mga Polynesian.
Pero ang pagdating ng pitong kalalakihan matapos ang panahon ng malaking delubyo
ay isang tradisyon sa buong sinaunang mundo
mula sa Apkallu ng Mesopotamia
hanggang sa pitong pantas ng Egypt
at pitong rishi ng India.
Inilalarawan ng mga tradisyon ang grupo ng mga nakaligtas sa delubyo
na napadpad sa malayong lupain sa panahon ng kalamidad
na may misyon na ibangon muli ang sibilisasyon.
Nagkataon lang? Ang mga kuwentong ito kaya ay mga alaala ng mga totoong pangyayari
na naranasan ng maraming sinaunang kultura sa buong mundo?
Higit sa lahat, walang petsa ang alamat ni Hotu Matu'a at ng Hiva.
Napatanong ako sa aking sarili kung kailan nga ba unang tinirhan ang Easter Island.
Di ko kinukuwestiyon ang Polynesian expansion.
Di ko kinukuwestiyon na ang populasyon ng Easter Island ngayon
ay mga Polynesian.
Pero mas maaga pa kaya itong tinirhan?
Pero di tayo matutulungan ng mga Moai na masagot ang katanungang ito.
Ang mga Moai ay gawa sa malambot na uri ng bato na tinatawag na tuff,
isang abo mula sa bulkan na naging bato.
Di matukoy 'yong eksaktong petsa nila.
Dahil walang kongkretong ebidensiya
kung kailan inukit itong mga higanteng rebulto,
dumepende ang mga archeologist sa pagtukoy ng petsa sa organic matter
na nasa mga Ahu platform, na siyang kinatatayuan ng maraming Moai.
Halimbawa,
natukoy ang petsa ng Ahu Nau Nau na nasa pagitan ng 400 at 900 taon.
NAKALIPAS NA 400-900 TAON
'Yon ang pinaniniwalaan ng mga historian kung kailan sinimulang gawin ang mga Moai.
Pero kung totoo 'yon,
ibig sabihin, paglipas ng ilang siglo
na simpleng namumuhay nang walang bakas ng kaalaman sa paglikha,
biglang sinimulan ng mga Rapa Nui itong napakalaking proyekto,
na nagpatuloy lang nang ilang dekada bago dumating ang mga European.
Marami sa mga platform ay medyo minadali kung ikukumpara sa mga rebulto.
Tanungin natin ito sa ating sarili,
magkaedad ba ang mga platform at mga rebultong nasa ibabaw nila?
O posible kaya na muli lang itinayo ang mga rebulto
ng mga huling dumating sa Easter Island,
at binibigyan tayo ng maling pananaw tungkol sa petsa ng mga rebulto
base lamang sa mga platform?
Kung tutuusin, sa buong kasaysayan,
maraming mga bagay na may malaking halaga sa kultura ang inilipat at ipinamalas
sa bagong lokasyon.
Sa Venice, ang apat na tetrarch ng St. Mark's Basilica
ay orihinal na inukit sa Constantinople 900 taon bago sila inilagay dito.
At ang Renaissance fountain sa harap ng Pantheon sa Rome ay hindi kasingtanda
ng sinaunang Egyptian obelisk na sinusuportahan nito.
Marami sa malalaking rebultong ito ay inililipat at inilalagay sa ibang lugar.
Kailangan nating maging bukas sa posibilidad
na maaaring naroon na ang mga rebulto
noong dumating ang mga unang Polynesian.
At parang inampon sila ng mga bagong salta
at isinama sa kultura nila.
Sinusuportahan ng Ahu Nau Nau ang pananaw na ito,
na gumagamit ng isa pang ulo ng Moai, na kupas na,
bilang isa sa mga pundasyon nito, na muling ginamit para dito.
Isa pang indikasyon na mas matagal na ang Moai kaysa sa naunang inakala
ay matatagpuan sa patay nang bulkan,
kung saan ang halos lahat ng rebulto ay unang tinibag at hinulma.
Dito sa timog-silangan ng isla ay may isang patay na bulkan
na tinatawag na Rano Raraku.
Napakagandang tanawin nito sa lugar.
At sa mga dalisdis nito ay ang mga labi ng daan-daang di natapos na mga Moai.
Tunay na isa ito sa mga pinakamahiwagang lugar sa mundo.
Halos 400 mga Moai ang nagkalat sa paligid ng bulkan…
na nasa iba't ibang yugto ng pagkakagawa.
Marami ang nakasilip lang mula sa lupa,
nakabaon ang kanilang katawan sa malalim na sediment.
Maaaring resulta ang sedimentation na ito ng mga landslide, mudflow, o mga tsunami.
Pero kahit na tumagilid sila, karamihan ay nananatiling nakatayo,
hindi basta-basta nabuwal,
gaya ng aasahan mo pag may gano'ng pangyayari.
Kaya ano ba talaga ang nangyari dito?
Ilang siglong itinago ng sediment ang ebidensiya.
Hanggang noong 1914, nang magsimulang maghukay ang mga archeologist.
Tulad ng ipinapakita ng larawang ito,
ang ilan sa mga Moai ay hindi lamang mga ulo at balikat,
at mayroong buong katawan na nakabaon sa gilid ng burol,
isang pagkakatuklas na noong 1950s lamang isinawalat sa buong mundo
ng sikat na ethnographer na si Thor Heyerdahl.
Isang kahanga-hangang tao si Thor Heyerdahl.
Mapalad akong nakasama ko siya nang higit isang beses.
Handa siyang hamunin ang nakasanayan.
Kumbinsido siya na mayroong mga kulang
sa kuwento ng ating nakaraan.
At sinubukan niyang ipakita sa atin na sa malalim na prehistory,
may kakayahang lumikha ang mga sinaunang tao
na iginagawad natin sa mga sumunod na panahon.
Gaya nitong misteryosong proyekto ng paglikha sa mga Moai.
Ayon sa mga archeologist,
ang huling Moai ay ginawa 400 taon na ang nakalipas.
Pero parang hindi kapani-paniwala, sa isang maliit na isla,
na napakaraming sedimentation ang posibleng naipon
sa paligid nila sa napakaikling panahon.
Walang ebidensiya na sinadyang ibaon ang mga Moai.
May iba pa kayang paliwanag?
Maaari kaya na ang tinitingnan natin ay resulta ng proseso ng sedimentation
na nangyari hindi lang daan-daang taon, kundi libo-libo?
Ang problema sa teoryang 'yon?
Walang ebidensiya ng paninirahan ng tao sa mas nauna pang panahon.
O meron?
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz