Te wielkie budowle w Amazonii
to efekt ludzkiego przedsięwzięcia.
Ale ile ich jest?
Co znaleźliście?
- Widzisz drzewa? - Tak.
- A teraz teren. - Poniżej.
Niesamowite.
Zespół profesora Pärssinena znalazł dziewięć nowych geoglifów
ukrytych pod koronami drzew.
To okrągły oktagon.
Ma jakieś 100 metrów.
Sto metrów średnicy.
Tak.
Nikt by o nim nie wiedział, gdyby nie twój LiDAR.
Nikt nie wiedział.
Ta technologia jest niesamowita.
Teraz spójrzmy na to.
Te dwa glify niemal się pokrywają
i wydają się połączone z innymi.
To droga z nasypami po obu stronach.
- Starożytna droga? - Tak.
Prowadzi do tego kwadratu.
- Tak. - Niesamowite.
Jeśli te geoglify zostały stworzone w tym samym czasie,
drogi sugerują istnienie zorganizowanej cywilizacji
sprzed co najmniej 2500 lat.
Istnieją dowody na to, że mogła istnieć o wiele dłużej.
Odkryliśmy, że wiele z tych miejsc powstało już 10 000 lat temu.
To mogą być rekonstrukcje o wiele starszych geoglifów.
Teraz wiemy na pewno, że ludzie byli obecni na tym obszarze.
Te dowody sięgają 10 000 lat wstecz,
blisko końca ostatniej epoki lodowej.
Pomijając ich wiek,
skala tego przedsięwzięcia jest zdumiewająca.
Rodzi się pytanie,
ile osób potrzeba, by stworzyć coś takiego?
Mowa tu o setkach tysięcy.
Dosłownie setki tysięcy mieszkańców.
Niesamowite.
Profesor Pärssinen nie sugeruje,
że wszyscy ci ludzie budowali geoglify.
Ale tak duża populacja musiała być tam długo obecna,
żeby utrzymać potrzebną siłę roboczą.
Kilkaset metrów od znanych geoglifów
nasz zespół LiDAR odkrył ich jeszcze więcej.
Co jeszcze możemy odkryć w tym gęstym lesie
setki kilometrów dalej?
To absolutnie zmienia to, jak postrzegamy Amazonię.
To ogromny fenomen,
który zmieni historię Ameryk i całego świata.
PREHISTORYCZNA APOKALIPSA AMERYKI
Nie możemy przedstawić historii Ameryk,
dopóki nie dowiemy się, co działo się w Amazonii
nie tysiąc lat temu, ale dziesięć do trzydziestu tysięcy lat temu.
Musimy się cofnąć.
Nie możemy zamykać się na te możliwości.
Jest więcej dowodów tej głębszej historii
1600 kilometrów na północny wschód od Acre.
Przyjechałem do Parku Narodowego Monte Alegre
na północnym brzegu Amazonki.
Większość dorzeczy Amazonki znajduje się na płaskim, zadrzewionym terenie,
ale tutaj, ponad drzewami, widnieją wysokie wychodnie skalne.
Archeolog i antropolog dr Christopher Davis
już od lat bada tutejsze odkrycia,
które mogą zmienić nasze rozumienie historii.
To Serra do Paituna,
wzgórze nad jeziorem,
wysoki masyw skalny
pokryty pozornie starożytnymi malowidłami.
Dziękuję, że prowadzisz.
Otaczają nas niesamowite dzieła sztuki.
Co doprowadziło cię do tych badań?
Zająłem się archeologią na studiach podyplomowych.
Nie miałem pojęcia o tych malowidłach.
Byłem oszołomiony.
Te obrazy to piktogramy.
Niektóre są bardzo proste.
Przedstawiają na przykład węża przy skale.
Inne są bardziej złożonymi wzorami geometrycznymi.
Ale kiedy zostały namalowane?
Nie możemy określić ich wieku.
Dlatego zespół dr. Davisa szuka innych dowodów.
Jak oceniacie wiek tych malowideł?
Dokonaliśmy tu wykopalisk.
Znaleźliśmy drewno i nasiona poddane obróbce termicznej.
Są też dowody ognia.
Znaleziska były zaskakujące.
Datowanie radiowęglowe sięga nawet 13 200 lat wstecz.
Fascynujące.
Ponad 13 000 lat temu.
To jedne z najstarszych dzieł
znalezionych w Amerykach.
Zostały stworzone w trakcie ostatniej epoki lodowej
przez ludzi, którzy rzekomo nagle pojawili się tu,
głęboko w amazońskiej dziczy.
Tysiące lat temu te malowidła były barwniejsze.
Malowidła zostały wykonane przy pomocy ochry
i prawdopodobnie zaimpregnowane.
Próbowałem namalować tu coś ochrą w ramach eksperymentu.
Od razu się zmyła.
Musieli ją zaimpregnować.
Tak, i to porządnie.
Mogli wymieszać ją z żywicą,
tworząc substancję przypominającą bursztyn,
ale przezroczystą.
To sugeruje, że twórcy tych malowideł
mieli doświadczenie w tej dziedzinie.
Wiedzieli, co zrobić, żeby farba się utrzymała.
Absolutnie. Przygotowali się odpowiednio i poświęcili temu czas.
Najbardziej ujęły mnie odciski dłoni.
Ten intymny ludzki kontakt odbity na skale.
Niemal tak, jakby dotykając tej skały,
dotykali i nas, wysyłając wiadomość w przyszłość.
Na zachodzie Amazonii znaleziono więcej dzieł z paleolitu.
Jak ten mural w kolumbijskiej dżungli.
Te liczące 12 600 lat malowidła przedstawiają ludzi
i być może zwierzęta z okresu epoki lodowej.
To dowód na współistnienie ludzi
i wymarłej już megafauny z epoki lodowej.
Malowidła na wschodzie Amazonii są jeszcze starsze,
mają ponad 25 000 lat.
To znaczy, że 2000 lat przed łowcami i zbieraczami
w White Sands w Nowym Meksyku
w lasach Ameryki Południowej byli już ludzie,
którzy stworzyli te dzieła.
I to w dużych ilościach.
Teraz możemy się zastanowić,
co ci ludzie robili w Amerykach
te dziesiątki tysięcy lat,
kiedy według archeologów
nikogo tu nie było.
W Serra do Paituna dr Davis ma pewność,
że kimkolwiek byli ci ludzie,
malowanie na skałach nagle ustało.
Pierwsi ludzie w tym regionie
wykonali te malowidła, ale zniknęli jakieś 12 700 lat temu.
Obszar był całkiem opustoszały?
Na to wygląda.
Przez tysiące lat.
12 700 lat temu to ważna data.
Zawsze jest jakiś margines błędu.
Ale to okolice anomalii klimatycznej młodszego dryasu.
Ciekawe, czy jest jakiś związek.
Temperatury gwałtownie spadły,
a na całej planecie wybuchały pożary.
Wzrósł poziom morza.
Echa tej katastrofalnej epoki
są widoczne w tradycji oralnej Amazonii.
Istnieje wiele mitów i legend o prehistorycznym kataklizmie.
Wciąż przekazuje się je w Amazonii.
Jedna z nich interesuje mnie szczególnie.
Według rdzennego ludu Tiriyó duchy powiedziały pewnemu szamanowi,
że na świat zostanie zesłana straszliwa powódź.
Miała być to kara za grzechy ludzi.
Niektórzy wysłuchali przestrogi i uciekli na szczyt góry Kantani.
Ale większość ludzi zginęła.
Po zakończeniu powodzi ocaleli mogli zacząć na nowo.
Według światowej tradycji nastała złota era.
Wszyscy ludzie żyli w harmonii.
Ale w końcu zeszli na złą ścieżkę,
za co spotkała ich kara, wielka powódź,
która starła większość ludzi z powierzchni Ziemi.
Ta opowieść powtarza się na całym świecie. To nie może być przypadek.
Myślę, że te starożytne historie mogą być wspomnieniami
po prawdziwych katastrofach, jakie nastąpiły pod koniec epoki lodowej.
Owe kataklizmy nazywamy prehistoryczną apokalipsą.
Pojawia się coraz więcej dowodów na to,
że na Ziemię spadły odłamki kometarne.
Wnioskuje się, że spadając na powierzchnię,
doprowadziły do kryzysu klimatycznego młodszego dryasu
12 800 lat temu.
Mowa tu o hipotezie uderzenia w trakcie młodszego dryasu.
Na obydwu półkulach Ziemi
naukowcy znaleźli warstwy czarnego matowego osadu
ze śladowymi ilościami nanodiamentów, platyny oraz irydu,
co sugeruje, że na planetę mogły spaść odłamki meteorów.
Ale na tych amazońskich skałach widzimy jeszcze inne dowody.
Znaleźliśmy kilka wizerunków komet.
Na jednym z nich
kometa jest skierowana w górę.
Jej warkocz jest na dole.
Tak.
Ponad kometą namalowano słońce.
Zdziwiło mnie to,
bo komety nie są zwykle widoczne przed zachodem słońca.
Komety mają zwykle charakterystyczne warkocze,
które zazwyczaj można zobaczyć tylko ponad zachodzącym słońcem.
Więc zobaczenie komety w środku dnia byłoby niemożliwe, prawda?
Zacząłem się zastanawiać, kiedy można zobaczyć kometę
przed zachodem słońca.
Może w trakcie zaćmienia.
Przy pomocy astronomicznego oprogramowania
znalazłem zaćmienie słońca, które nastąpiło 13 027 lat temu.
Tak.
Blisko słońca była widoczna kometa.
Jeśli słońce było zasłonięte,
widoczna mogła być kometa skierowana w stronę słońca.
To przedstawia to malowidło?
Na to wygląda.
Czy może być to obraz komety, która według badaczy rozpadła się,
zasypując Ziemię odłamkami, które wywołały młodszy dryas?
Prehistoryczni ludzie mogli otrzymać ostrzeżenie z niebios.
Zauważyli, że coś zmienia się na niebie.
Być może namalowali wtedy obrazy
przedstawiające pierwsze oznaki apokalipsy.
Właśnie w tym czasie ludzie opuścili te wychodnie.
Archeolodzy nie lubią spekulować,
ale czy młodszy dryas mógł mieć coś wspólnego
z nagłym ustaniem ludzkiej aktywności?
Nie można ignorować takiej możliwości.
Daty się zgadzają.
Jak wyobrażasz sobie ludzi, którzy stworzyli te malowidła?
Jak ich widzisz?
Wykazali się wyjątkową odwagą, przybywając do nowego środowiska.
Byli pionierami.
Ale jak dokładnie się tu dostali?
W 2015 naukowcy zastanawiający się nad tym pytaniem
dokonali przełomowego odkrycia.
Odkryli, że członkowie pewnych amazońskich plemion
dzielą markery DNA
z ludami z drugiej strony Oceanu Spokojnego.
Fakt, że znaleźliśmy je zarówno w Amazonii,
jak i w Papui-Nowej Gwinei, na Tajwanie i w Australii,
sugeruje, że mogła nastąpić migracja przez Ocean Spokojny.
Jeszcze większą niespodzianką jest to, gdzie nie znaleźliśmy tego DNA.
Nie było go nigdzie w Ameryce Północnej.
Jeśli osiedlenie Ameryk następowało wyłącznie drogą lądową,
powinniśmy znaleźć te markery i w Ameryce Północnej, i w Południowej.
Ponadto jest to bardzo stary sygnał DNA. Ma przynajmniej 10 000 lat.
Nikt nie powinien być w stanie przebyć Oceanu Spokojnego
dziesięć czy jedenaście tysięcy lat temu.
Jeśli do tego doszło, cała teoria staje na głowie.
Wskazówki dotyczące tego, kto przekroczył Pacyfik…
mogą być tutaj.
To jedna z najbardziej oddalonych zaludnionych wysp.
Znajduje się 3700 kilometrów od Ameryki Południowej
i 4200 kilometrów od Tahiti.
W Wielkanoc 1722 roku holenderscy badacze natrafili na tę małą wysepkę
pośrodku Oceanu Spokojnego.
Stąd jej nazwa, Wyspa Wielkanocna.
Zaskoczyła ich obecność ludzi,
którzy dziś nazywają swój dom Rapa Nui.
Przyjrzyjmy się geografii.
Wyspa jest pośrodku Oceanu Spokojnego.
Malutki skrawek ziemi.
Przede wszystkim pojawia się pytanie:
jak ludzie go znaleźli?
Jak ktoś mógł osiedlić się na Wyspie Wielkanocnej
pośrodku ogromnego Oceanu Spokojnego?
Ten ogólnopacyficzny kod genetyczny przekonuje mnie,
że ta wysepka może odgrywać kluczową rolę w odtworzeniu historii
zaginionej cywilizacji z epoki lodowej.
Ale dlaczego?
Z powodu tych megalitycznych posągów, które górują nad krajobrazem.
To z nich słynie dziś Rapa Nui.
Na całym Pacyfiku
znajdziemy kilka wysp z wyjątkowymi megalitycznymi budowlami.
Ale w największej ilości zobaczymy je tutaj.
Mieszkańcy wyspy nazywają je Moai.
Jest ich ponad tysiąc
na odległej wyspie mniejszej od Waszyngtonu, DC.
Wiele z nich stoi wzdłuż wybrzeża, skierowanych do lądu.
Niektóre zdają się losowo porozrzucane,
jak gdyby nagle przerwano wielki projekt budowy.
Wyspa Wielkanocna jest jednym z najbardziej magicznych miejsc.
Te posągi Moai,
ludzkie postacie wyrzeźbione z miękkich skał wulkanicznych.
Jawi się przed nami tajemnica,
którą należy rozwiązać.
Kim byli twórcy tych wielkich posągów?
Co próbowali osiągnąć
i dlaczego włożyli w to tyle pracy?
To zagadki bez prostego rozwiązania.
Do tej pory pojawiły się jedynie spekulacje.
Za luki w naszej wiedzy winę ponoszą osoby z zewnątrz,
które zniszczyły te ziemie.
W XIX wieku
liczebność Rapa Nui gwałtownie zmalała
w wyniku niewolnictwa i chorób.
Ocaleli schronili się w jaskiniach lawowych takich jak ta.
Często powtarzam, że ludzkość cierpi na amnezję.
Jest to szczególnie odczuwalne na Wyspie Wielkanocnej
ze względu na jej tragiczną historię.
Kontakt z kulturą Zachodu
był dla tej wyspy katastrofalny w skutkach.
Starszyzna, która mogłaby powiedzieć nam więcej, została porwana.
Niektórzy niewolnicy zostali uwolnieni,
ale sprowadzili ze sobą śmiertelne choroby,
co doprowadziło do niemal całkowitego unicestwienia resztek ludności.
Leo Pakarati to rdzenny dokumentarzysta.
Jego rodzina od pokoleń strzeże oralnych tradycji Rapa Nui
Jest boleśnie świadomy tego,
co utracono w wyniku niewolnictwa.
Jedyne wspomnienia o początkach Wyspy Wielkanocnej
zachowały się po zbrodniach XIX wieku.
W tej chwili liczymy jedynie 111 osób.
To katastrofa.
Również w znaczeniu kulturowy, bo zachowanie wiedzy wymaga wielu osób.
Im mniej ludzi, tym mniejsza wiedza. Utraciliśmy ważną część historii.
Wbrew przeciwnościom losu
lud Rapa Nui zachował wiedzę
dotyczącą najbardziej intrygującej tajemnicy wyspy.
Co te przekazy ustne mówią nam o Moai?
Prawdziwa nazwa Moai to Te Aringa Ora O Te Tupuna,
„żywe oblicze naszych przodków”.
To prawdziwa nazwa.
Moai to reprezentacja prawdziwych osób.
To ważne, wyjątkowe osoby.
Według tradycji Rapa Nui
ci ważni przodkowie zostali upamiętnieni w Moai.
Charakterystyczne cechy symbolizują ich rangę.
Niektóre Moai mają krótkie uszy, a niektóre długie. O co chodzi?
To z powodu różnych klas społecznych.
Niektórzy nosili długie kolczyki.
Mieli też długie paznokcie. To cechowało ich klasę.
Więc te długie palce to po prostu paznokcie?
To długie palce,
ale niektórzy Moai mają też długie paznokcie.
Nie sposób zignorować podobieństwa do posągów z innej części świata.
Na indonezyjskiej wyspie Sulawesi
stoją 4000-letnie megalityczne posągi o podobnej postawie,
z podobnym ułożeniem rąk.
Nawet po drugiej stronie świata, w Turcji,
znajdujemy posąg Człowiek z Urfy z epoki lodowej.
Stoi w podobnej pozycji, z rękami na brzuchu.
Podobieństwa są widoczne też w innej części Turcji,
w dziesięciotonowych megalitycznych filarach.
Mają 11 600 lat.
Czy podobieństwa tych dzieł z różnych okresów i miejsc
mogą być dowodem wspólnego przodka,
który zostawił po sobie kulturalne dziedzictwo?
Nic nie mówi nam, jak narodziły się te obrazy.
Ale według ustnych przekazów Rapa Nui
megalityczne pomniki Moai
są przewodnikami świętej mocy duchowej ich przodków,
zwanej maną.
Opowiedz mi o manie.
To bardzo ważna rzecz.
To energia.
Znajduje się wszędzie.
W ludziach, w pierwiastkach, w całym wszechświecie.
I Moai są nią nasyceni?
Kiedy ktoś umiera, jego rodzina zleca stworzenie Moai
nasyconego duszą, maną zmarłego.
Co ciekawe, mana zaczyna emanować
dopiero po ukończeniu posągu.
Kiedy Moai stoi już bezpiecznie na platformie,
rzeźbi się otwory na oczy tupuna, czyli przodków.
Następnie tworzone są gałki oczne z koralu
i źrenice z obsydianu.
Wtedy Moai przeradza się
w Aringa Ora O Te Tupuna, oblicze naszych przodków.
- Gdy pojawią się oczy? - Tak.
Moai spogląda z platformy Ahu w stronę wioski, strzeże rodziny.
Taką pełnią funkcję.
Moai to święte posągi dla ludu Rapa Nui.
Ale czy to on je stworzył?
A może były już tu wcześniej?
Jeśli tak, musimy jeszcze raz przyjrzeć się osi czasu.
Rozważmy alternatywny scenariusz,
według którego wyspa została pierwotnie odwiedzona
o wiele wcześniej, niż do tej pory sądziliśmy.
Badania genetyczne pokazują nam, że przodkami ludu Rapa Nui
są wielcy starożytni żeglarze,
Polinezyjczycy.
Polinezyjczycy byli zaawansowaną społecznością żeglarzy.
Trzy tysiące lat temu osiedlili się w wielu częściach Pacyfiku.
Datowanie radiowęglowe najstarszych ludzki osad sugeruje,
że Rapa Nui była jedną z ostatnich zasiedlonych wysp około 1100 lat temu.
Nowe badania sugerują,
że pierwsi ludzie przybyli tu jeszcze później,
niecałe 800 lat temu.
Jednak wcześniejsza historia, jaką można tu usłyszeć,
jest sprzeczna z ustaleniami archeologów.
Doświadczyłem tu związanych z nią rytuałów.
Przekazy ustne mówią nam o pradawnej ojczyźnie o nazwie Hiva.
Była to duża wyspa zniszczona w trakcie globalnych powodzi.
Według tradycji wielki król Hivy, Hutu Matu’a,
został ostrzeżony, że w wyniku straszliwego potopu
jego wyspa zniknie pod powierzchnią wody.
Kierując się wizją,
wysłał siedmiu śmiałków w głąb oceanu,
w stronę zachodzącego słońca, w poszukiwaniu nowego domu.
Po wielu tygodniach dotarli bezpiecznie do wyspy Rapa Nui,
gdzie później dołączyli do nich Hutu Matu’a oraz setki podwładnych
w celu odbudowania cywilizacji.
Tradycje mówią nam o wielkiej powodzi i poszukiwaniu nowych lądów.
Ale czy są prawdziwe?
Musimy cofnąć się do końca epoki lodowej,
jeśli chcemy odnaleźć tak katastrofalną powódź.
Nazwa zatopionej wyspy, Hiva,
w języku Rapa Nui oznacza odległy ląd,
co sugeruje, że nie była znana Polinezyjczykom.
Ale siedmiu śmiałków przemierzających ocean po wielkim kataklizmie
to motyw obecny w wierzeniach wielu starożytnych kultur.
Od Apkallu w Mezopotamii,
przez siedmiu egipskich mędrców, do siedmiu indyjskich ryszich.
Owe tradycje mówią o małych grupach ocalałych z powodzi podróżników,
którzy pojawili się w odległych krainach
w celu odbudowy cywilizacji.
Czy te wierzenia mogą odzwierciedlać prawdziwe wydarzenia,
których doświadczyły kultury z całego świata?
Należy zaznaczyć, że legenda o Hotu Matu’a nie ma dat.
Więc kiedy ludzie po raz pierwszy dotarli do Wyspy Wielkanocnej?
Nie kwestionuję polinezyjskiej ekspansji.
Ani tego, że dzisiejsi mieszkańcy Wysypy Wielkanocnej
wywodzą się od Polinezyjczyków.
Ale czy ktoś mógł pojawić się tu wcześniej?
Niestety Moai nie dają nam odpowiedzi na to pytanie.
Te charakterystyczne posągi
są stworzone z miękkiej skały zwanej tufem wulkanicznym.
Nie możemy określić ich wieku.
Bez bezpośrednich dowodów
na to, kiedy stworzono te posągi,
archeolodzy polegali na datowaniu materii organicznej
z platform Ahu, na których postawiono wiele Moai.
Przykładowo
Ahu Nau Nau ocenia się na od 400 do 900 lat.
Historycy wierzą, że to wtedy wyspiarze zaczęli rzeźbić Moai.
Ale jeśli jest to prawda,
oznacza to, że po kilkuset latach spędzonych na wyspie
lud Rapa Nui, nieposiadającej potrzebnych umiejętności,
rozpoczął ogromny projekt budowlany,
który zakończył się kilkadziesiąt lat przed przybyciem Europejczyków.
W porównaniu do samych posągów platformy są dość prymitywne.
Musimy zadać sobie pytanie,
czy platformy są równie stare, co posągi.
Być może posągi zostały postawione
przez późniejsze ludy na wyspie.
Ocenianie ich wieku na podstawie platform może wprowadzić nas w błąd.
W historii ludzkości
wiele obiektów o kulturowej wartości zostało przeniesionych w nowe miejsca.
Czterej tetrarchowie z Bazyliki św. Marka w Wenecji
zostali wyrzeźbieni w Konstantynopolu, 900 lat wcześniej.
A fontanna przed Panteonem w Rzymie jest o wiele młodsza
niż stojący na niej egipski obelisk.
Te wielkie posągi były przewożone i stały w różnych miejscach.
Musimy być otwarci na możliwość,
że te posągi mogły już być na miejscu,
kiedy Polinezyjczycy przybyli na wyspę.
Ci nowi osadnicy mogli przyjąć je do swojej kultury.
Hipotezę tę wspiera Ahu Nau Nau
posiadający osobną, zniszczoną przez czas głowę,
oraz kamień z fundamentów, który wcześniej pełnił inną funkcję.
Inny dowód na to, że Moai mogą być o wiele starsze,
znajduje się w wygasłym wulkanie,
z którego pobrano niemal wszystkie materiały do budowy.
W południowo-wschodnim rogu wyspy znajdziemy wygasły wulkan
o nazwie Rano Raraku.
To imponujący element krajobrazu.
Na jego zboczu stoją setki niedokończonych posągów Moai.
To jedno z najbardziej tajemniczych miejsc na świecie.
To niemal 400 posągów stojących na powierzchni wulkanu…
w różnych fazach budowy.
Wiele z nich wystaje z ziemi
z torsami głęboko pod powierzchnią.
Ta sedymentacja może być efektem lawin i tsunami.
Jednak większość posągów wciąż stoi w pozycji pionowej.
Nie są powywracane,
do czego mogłoby dość w wyniku takich zjawisk.
Więc co naprawdę tu zaszło?
Dowody były przykryte przez całe stulecia.
Jednak w 1914 rozpoczęły się archeologiczne wykopaliska.
Jak widzimy na zdjęciu,
niektóre z posągów obejmują nie tylko głowę i ramiona.
Reszta korpusu jest osadzona głęboko pod powierzchnią.
Znalezisko to zostało ujawnione światu dopiero w latach 50.
przez słynnego etnografa Thora Heyerdahla.
Thor Heyerdahl był nadzwyczajnym człowiekiem.
Miałem zaszczyt spotkać się z nim kilkakrotnie.
Nie bał się zadawać pytań.
Był przekonany, że w przedstawianej historii
brakuje pewnych elementów.
Próbował nam pokazać, że prehistoryczni ludzie
dokonywali nadzwyczajnych rzeczy,
które według naukowców pojawiły się o wiele później.
Weźmy na przykład projekt budowy Moai.
Archeolodzy twierdzą,
że ostatni z nich powstał około 400 lat temu.
Ale trudno uwierzyć, że na tak małej wyspie,
w tak krótkim czasie postała tak gruba warstwa osadu.
Nie ma dowodów na to, że posągi zostały celowo zakopane.
Czy jest inne wytłumaczenie?
Być może widzimy tu efekt sedymentacji
trwającej nie setki, lecz tysiące lat.
Problem w tym,
że nie ma dowodów na to, że ludzie byli tu tak wcześnie.
Ale czy na pewno?
Napisy: Filip Bernard Karbowiak