Amazon'daki bu devasa yapılar…
ACRE BÖLGESİ BREZİLYA
…muazzam bir insan çabasının ürünü.
Ama bunlardan kaç tane var?
Ne buldun?
-Ağaçları görüyor musun? -Evet.
-Bu da arazi. -Onları yok ediyoruz.
Vay canına.
-Vay canına. -İnanılmaz.
Profesör Pärssinen ve ekibi orman örtüsünün altında gizlenen
dokuz yeni jeoglif buldu.
Burada yuvarlak bir sekizgen var.
Bu sekizgen yaklaşık 100 metre.
-Çapı 100 metre. -Çapı.
İnanılmaz.
Sen ortaya çıkarana kadar kimse var olduğunu bilmiyordu.
Bunu kimse bilmiyordu.
Evet, teknolojiyle ortaya çıkan şeyler inanılmaz.
Yukarıdaki şu ilginç şekle bakalım.
Bu ikisi neredeyse örtüşüyor
ve görünüşe göre diğer alanlara bağlılar.
Bu yolun iki tarafında da toprak set var.
-Eski bir yol mu? -Evet.
Büyük meydana doğru gidiyor.
-Evet. -Büyüleyici.
Bu jeoglifler diğerleriyle aynı dönemde yapıldıysa
yollar burada bir medeniyetin varlığını gösteriyor.
En az 2.500 yıl önce.
Çok daha uzun bir süre var olduklarının bir kanıtı da var.
Bu alanların çoğunun 10.000 yıl önce çoktan kurulduğunu keşfettik.
2.500 YIL ÖNCESİ
Belki de yeniden inşa edilen çok eski jeogliflere bakıyoruz.
Ama şunu biliyoruz ki o bölgede insanlar vardı.
Bu kanıt 10.000 yıl kadar geriye gidiyor
ve bu, son buzul çağının sonuna denk geliyor.
Yaşı kaç olursa olsun projenin büyüklüğü gerçekten inanılmaz.
O zaman soru şu.
Bunu yapmak için kaç kişi gerekir?
Burada 100.000'lerce kişiden bahsediyoruz.
Evet, 100.000'lerce yerleşik insan.
Müthiş.
Profesör Pärsinnen tüm o insanların
bu jeoglifleri bizzat yaptığını söylemiyor.
Ama gerekli iş gücünü sağlamak ve beslemek için
burada o büyüklükte bir nüfus uzun süreli olarak bulunmuş olmalı.
Bilinen jeogliflerin biraz ilerisinde
LiDAR ekibimiz kimsenin bilmediği daha çok jeoglif buldu.
Peki yoğun yağmur ormanlarına doğru yüzlerce kilometre gidersek
neler keşfedebiliriz?
Bu, Amazonya anlayışımızı tamamen değiştirdi.
Bu çok büyük bir buluş.
Bununla birlikte Amerika'nın ve dünyanın tarihi değişecek.
KADİM UYGARLIKLAR AMERİKA
BÖLÜM 2
Amazon'da neler olduğunu daha iyi anlamadan
Amerika'nın tarihini anlatmaya asla başlayamayız.
1.000 yıl önce değil, 10.000 yıl önce, 20.000 yıl önce, 30.000 yıl önce.
Daha geriye gitmeliyiz.
Zihnimizi bu olasılıklara kapatmamalıyız.
Acre'nin 1.600 kilometre kuzeydoğusunda o derin tarihin cezbedici bir kanıtı var.
Amazon'un kuzey kıyısındaki Monte Alegre Ulusal Parkı'na geldim.
Amazon havzasının çoğu düz ve ağaçlarla kaplı olsa da
burada bitki örtüsünün üzerinde kayalık bir alan yükseliyor.
Arkeolog ve antropolog Doktor Christopher Davis
tarihi değiştirebilecek bir keşif için bu tepelerden birinde
yıllar süren araştırmalar yaptı.
Burası Serra do Paituna.
Blackwater Gölü'nün tepesi.
Eski görünen bir dizi resimle bezenmiş yüksek, sarp kayalıklar.
Öncülük ettiğin için sağ ol.
Etrafımızda harika sanat eserleri var.
Seni bu araştırmaya ve keşfe iten ne oldu?
Arkeoloji çalışmalarına yüksek lisans öğrencisiyken başladım.
Amerika'da kaya sanatı olduğundan haberim yoktu.
Buna çok şaşırdım.
Bu resimlere "piktograf" deniyor.
Bazıları çok basit.
Bazısı kayanın üstünde sürünen bir yılan.
Bazıları da daha karmaşık geometrik desenler.
Asıl soru bu resimlerin ne zaman yapıldığı.
Sanatın kendisi tarihlenemiyor.
Bu yüzden Doktor Davis ve ekibi başka kanıtlar aradı.
Şu anda size göre bu alan kaç yıllık?
Burada bir kazı yaptık.
Kömürleşmiş palmiye ağaçları, odunlar vardı, kömürleşmiş tohumlar vardı.
Şurada yangın kanıtı da bulduk.
Sonuçlar gerçekten şaşırtıcıydı.
Radyokarbon tarihlemesine bakarsak
elimizdeki en eski tarihler 13.200 yıl öncesine dayanıyordu.
Büyüleyici.
GÜNÜMÜZ
Bunlar 13.000 yıl öncesine dayanıyor.
13.200 YIL ÖNCESİ
Yani Amerika'da bulunan en eski sanat eserlerine bakıyoruz.
Son Buzul Çağı'nda yapılmış sanat eserleri.
Amazon'un derinliklerinde birden ortaya çıktıkları söylenen
insanlar tarafından.
Tabii bu binlerce yıl önce çok daha parlak ve canlıdır.
Resimler kırmızı ve sarı toprak boyasıyla yapılmış
ve görünüşe göre kalıcı olmaları amaçlanmış.
Burada bazı denemeler yaptım, toprak boyasını alıp kayaya sürdüm
ve anında yok oldu.
-Bağlayıcı bir madde olmalı. -Çok iyi bir bağlayıcı madde olmalı.
Reçineyle karıştırdıklarını düşündük.
Reçine neredeyse açık bir kehribara dönüşüyor.
O zaman bu resimleri yapan kişiler
her şeyden önce böyle resim yapma konusunda deneyimli.
Boyanın kalıcı hâle gelmesi konusunda bilgililer.
Kesinlikle, aynı zamanda bunun için hazırlık yapmışlar, vakit harcamışlar.
En çok ilgimi çeken şey el izleri oldu.
Yakın insan teması kaya sanatına el iziyle yansıtılmış.
Sanki duvara dokunuyorlar gibi.
Duvar aracılığıyla bize dokunuyorlar, geleceğe mesaj gönderiyorlar.
SERRANÍA DE LA LINDOSA KOLOMBİYA
Batı Amazon'da daha fazla Paleolitik dönem sanatı bulundu.
Kolombiya ormanlarında yer alan,
insan ve Buzul Çağı hayvanlarının tasvirlerinin bulunduğu
12.600 yıllık bu karmaşık duvar resmi gibi.
İnsanların ve soyu tükenmiş Buz Devri megafaunasının
bir arada yaşadığının bir kanıtı.
SERRA DA CAPIVARA BREZİLYA
Amazon'un doğusunda bu resimlerin tarihi daha geriye,
25.000 yıl öncesine dayanıyor.
25.000 YIL ÖNCESİ
Yani 2.000 yıl önce avcı-toplayıcılar New Mexico'daki White Sands'te yürüyordu.
Güney Amerika ormanlarında yaşayan ve bu tarz bir sanat yapan
başka insanlar da vardı.
Hem de çok sayıda.
Bu insanların 10.000'lerce yıl boyunca
Amerika'da ne yaptığı araştırılmaya başlanmalı.
Oysa arkeologlar orada insan yaşadığını düşünmüyordu.
Serra do Paituna'da, Doktor Davis bir şeyden emin.
Her kim olursa olsunlar, ne yapıyorsa yapsınlar,
buradaki kaya resimleri aniden kesildi.
Bu bölgede bulunan
ve 12.700 yıl önce sanat yapan insanlar birden gitmişler.
O zamanlar bu bölge terk mi edilmiş?
Öyle görünüyor.
Bir süre boyunca. Binlerce yıl.
Benim için 12.700 yıl öncesi çok önemli.
Tarihlerde her zaman hata payı vardır.
Ama bu Erken Dryas Devri iklim anomalisinin başlangıcına çok yakın.
Acaba aralarında bir bağlantı var mı?
O dönem sıcaklıklar aniden düştü,
beklenmedik bir şekilde tüm gezegeni yangınlar sardı.
Deniz seviyesi yükseldi.
Amazonya'nın sözlü geleneklerinde…
…bu yıkıcı çağın yankılarını duyabiliyoruz.
Bu felaketle ilgili Amazon'un her yerinde hâlâ anlatılan
çok sayıda mit ve efsane var.
Bir tanesini özellikle ilgi çekici buluyorum.
Yerli Tiriyó halkına göre uzun zaman önce gökyüzü ruhları bir şamana
yakında korkunç bir sel olacağını,
insanların cezalandırılacağını söylemiş.
Bazıları uyarısını dikkate alıp Kantani Dağı'nın tepesine kaçıp kurtulmuş.
Ama çoğu selde ölmüş.
Sonunda sel suları çekildiğinde hayatta kalanlar baştan başlamış.
Bu dünya çapında bir gelenek. Bir altın çağ vardı.
İnsanların uyum içinde yaşadığı bir zaman vardı.
Ama bir şekilde bu yüksek standart korunamadı,
büyük bir sel ve küresel bir yıkımla cezalandırıldı,
bu da izlerini dünyadan sildi.
Bu efsanenin dünyanın dört bir yanında anlatılması tesadüf olamaz.
Bence bu eski hikâyeler
Buzul Çağı'nın sonunda ve "Kadim Felaket" dediğimiz dönemde
tüm dünyada yaşanan gerçek olayların günümüze ulaşan son kalıntıları.
Dünya'ya bir kuyruklu yıldız çarptığına dair kanıtlar
her geçen gün artıyor.
Bu argümana göre 12.800 yıl önce
Dünya'ya çarpan kuyruklu yıldız
Erken Dryas Devri'ndeki iklim bozukluklarına neden oldu.
Bu iddianın adı ise Erken Dryas Devri Çarpışma Hipotezi.
Hem güney hem de kuzey yarım kürede
bilim insanları bunun gibi siyah mat katmanlar buldu.
Nanoelmas, platin ve iridyum kalıntıları
kozmik bir çarpışmaya ya da patlamaya işaret ediyor.
Ama burada, Amazon'da bu duvarlara kazınmış
başka kanıtlar da olabilir,
Birkaç kuyruklu yıldız resmimiz var
ama özellikle birinde
yukarı bakacak şekilde konumlandırılmış bir kuyruklu yıldız var.
-Kuyruğu aşağıda, kafası yukarıda. -Evet.
Kuyruklu yıldızın üzerinde bir güneş var.
İlk gördüğümde çok şaşırmıştım çünkü normalde güneş batana kadar
kuyruklu yıldız göremezsiniz.
Kuyruklu yıldızların çoğu kuyruklarından ayırt edilir
ve genellikle sadece batan güneşin üzerinde süzülürken görünür.
Gündüz vakti güneşin altında kuyruklu yıldız görmek imkânsız olurdu.
Bu da bana bir fikir verdi,
güneş batmadan önce
bir kuyruklu yıldız ne olursa öyle görünür?
Güneş tutulması varsa olabilir.
Ben de bir astronomi uygulamasında araştırmaya başladım
ve 13.027 yıl önce o resimdeki gibi bir güneş tutulması olduğunu gördüm.
Evet.
Güneşe yakın bir kuyruklu yıldız varmış.
Tutulma güneşi kararttıysa
aniden bu kuyruklu yıldızı yüzü güneşe dönük şekilde görebilirdin.
Sanatta gördüğümüz şey bu mu?
Sanat bunu gösteriyor.
Parçalanarak dünyaya saçıldığına
ve Erken Dryas Devrini tetiklediğine inanılan kuyruklu yıldız
resmedilmiş olabilir mi?
Bence o dönem yaşamış insanlar zaten gökten uyarı alıyorlardı.
Gökyüzünde bir şeylerin değiştiğini fark etmeye başlıyorlardı.
Belki de gerçekleşecek kıyametin ilk belirtilerini çiziyorlardı.
Bu da insanların bu kayalık araziyi terk ettiği zamanla denk düşüyor.
Arkeologlar spekülasyon yapmazlar ama senden isteyeceğim.
Sence Erken Dryas Devri'yle izlerin aniden kesilmesi bağlantılı mı?
Bunu görmezden gelemezsin çünkü o zaman dilimiyle kesişiyor.
Kişisel anlamda sence bu sanatı yaratanlar nasıl insanlardı?
Zihninde nasıl canlandırıyorsun?
Yeni bir ortama gelmek için nasıl bir cesaret gerektiğini
hayal etmesi zor.
Yani onlar öncüydüler.
Ama bu öncüler buraya ilk etapta nasıl geldiler?
2015 yılında bilim insanlarının bir araştırması bomba etkisi yarattı.
Bazı yerli Amazon kabilelerinin taşıdığı belli bir DNA
Pasifik Okyanusu'nun diğer tarafında da bulundu.
Bunun hem Amazon yağmur ormanlarındaki uzak kabilelerde
hem de Papua Yeni Gine, Tayvan ve Avustralya'da bulunması
Pasifik Okyanusu boyunca doğrudan bir geçiş olduğunu
net bir şekilde gösteriyor.
Daha da şaşırtıcı olan bu DNA'nın olmadığı yerler.
Bu DNA Kuzey Amerika'da hiçbir yerde yok.
İnsanlar Amerika'ya tamamen karadan yerleştiyse
bu DNA'yı hem Kuzey Amerika'da hem Güney Amerika'da görmemiz gerekir.
Dahası bu DNA çok eski, en az 10.000 yıl öncesine ait.
10.000 ya da 11.000 yıl önce
kimsenin Pasifik Okyanusu'nu geçemiyor olması gerekiyordu.
Bunun olması tüm hikâyeyi altüst ediyor.
O dönem Pasifik'i kimin geçtiğine dair ipucu bulabileceğimiz tek yer…
…burası.
Üzerinde yerleşim olan en ücra adalardan birine geldim.
Güney Amerika'nın 3.700 kilometre batısında
ve Tahiti'nin 4.200 kilometre doğusunda.
1722 yılının Paskalya Günü Hollandalı kaşifler Pasifik Okyanusu'ndaki
bu küçük toprak parçasına rastladılar.
Adını Paskalya Adası koydular.
Ama üstünde yerleşim olmasına çok şaşırdılar.
Bugün bu insanlar evlerine "Rapa Nui" diyorlar.
Şu coğrafyaya bakın.
Küçücük bir kara parçası
Pasifik Okyanusu'nun ortasında öylece duruyor.
Burayla ilgili ilk sıra dışı şey
insanların onu nasıl bulduğu.
Uçsuz bucaksız Pasifik Okyanusu'daki Paskalya Adası'na
insanlar nasıl yerleşmiş olabilir?
Bu Pan-Pasifik DNA'sı
Buzul Çağı'ndaki kayıp uygarlığın hikâyesini yeniden yazma çabalarımda
bu adanın kilit bir rol oynayabileceğini düşünmemi sağlıyor.
Neden mi?
Bunlar yüzünden.
Manzaranın üzerinde yükselen devasa megalitik heykeller.
Rapa Nui'nin günümüzdeki en ünlü simgesi.
Pasifik boyunca birçok ada
dikkat çekici megalitik yapılara ev sahipliği yapıyor.
Ancak bu anıtlar en yoğun olarak burada bulunuyor.
Ada halkı bunlara Moai diyor.
Bunlardan 1.000 tane var.
Washington, DC'den daha küçük ücra bir kayalıkta bulunuyorlar.
Birçoğu kıyı şeridinde bir arada duruyor ve iç kısımlara bakıyorlar.
Diğerleri ise sanki büyük bir proje
yarıda terk edilmiş gibi rastgele yerlerde duruyor.
Benim için Paskalya Adası dünyanın en büyülü yerlerinden biri.
Bu büyük Moai heykelleri,
yumuşak volkanik kayalardan oyulmuş bu insan figürleri
açıklanması gereken bir gizemle karşımızda duruyor.
Bu dev heykellerin heykeltıraşları kimdi?
Ne başarmaya çalışıyorlardı?
Bunu başarmak için neden bu kadar çaba harcadılar?
Bunlar kesin bir çözümü olmayan bulmacalar.
Tek yapılabilen spekülasyon.
Bu bilgi eksikliğinin sebebi yabancıların yarattığı tahribat.
19'uncu yüzyılda
Rapa Nui nüfusu köleleştirilme ve hastalıklar yüzünden bir hayli azaldı.
Az sayıda kişi ise
bunun gibi yer altı lav tüplerine sığınarak kurtulabildi.
Hep hafıza kaybı yaşayan bir tür olduğumuzu söylerim.
Bu, trajik geçmişi yüzünden Paskalya Adası'nda bilhassa doğru.
Çünkü Batı kültürüyle karşılaştığı andan itibaren
Paskalya Adası'nda felaket başladı.
Bu anıları saklayan yaşlıların hepsi götürüldü.
Bazı köleler daha sonra geri gönderildi
ama ölümcül hastalıklar getirdiler.
Bunun sonucunda da kalan ada halkının neredeyse hepsi yok oldu.
Leo Pakarati yerel bir belgeselci.
Ailesi Rapa Nui'nin sözlü geleneklerini nesillerdir koruyor.
Köle ticareti yapılan karanlık dönemlerde
nelerin kaybedildiğinin acı bir şekilde farkında.
Paskalya Adası'nın kökeni hakkında korunabilen tek hatıra
19'uncu yüzyıldan kurtulanların hatıraları.
Tarihi bir olay, adada sadece 111 kişiyiz.
Bu büyük bir felaket.
Kültürel bir felaket
çünkü bilgiyi korumak için çok insana ihtiyacın var.
Az insan, az bilgi.
Tarihimizin büyük bir kısmını kaybettik.
Yine de Rapa Nui halkı tüm bu zorluklara rağmen
bu küçük adanın ilgi çekici gizemiyle ilgili anılarını korudu.
Eski gelenekler Moai hakkında ne diyor?
Moai'ın gerçek adı "te aringa ora o te Tupuna."
"Atalarımızın yaşayan yüzü."
Adı bu.
Bize göre Moai gerçek bir insanı temsil ediyor.
Bu kişi hayattayken özel, önemli biriydi.
Rapa Nui kültürüne göre
bu önemli atalar Moai şeklinde ölümsüzleştirildi,
rütbelerine göre farklı özellikler eklendi.
Bazı Moai'ların kulakları kısa.
Bazılarının uzun. Neden?
Adadaki farklı sosyal sınıflar yüzünden.
Bazı insanların uzun küpeleri var.
Uzun tırnakları var. Bu bir sosyal sınıf göstergesi.
Moai'daki o uzun parmaklar aslında tırnak mı?
Uzun parmaklı olanlar da var,
bazı Moai'larda da kıvrımlı uzun tırnaklar var.
Başka yerlerde bulunan buna benzer antik heykellerle
aralarındaki benzerlikleri fark etmemek imkânsız.
Endonezya'nın Sulawesi adasında bulduğumuz
4.000 yıllık megalitik figürlerde de
çok benzer bir duruş
ve benzer bir el pozisyonu var.
Dünyanın öbür ucunda, Türkiye'de bile
tarihi Buzul Çağı'na dayanan, Urfa Adamı olarak bilinen,
elleri karnında kenetlenmiş şekilde benzer bir poz veren bir heykel var.
Türkiye'de, Göbeklitepe'de bulunan 10 tonluk megalitik sütunlarda
aynı derecede ilgi çekici bir paralellik bulundu.
Bu sütunlar 11.600 yaşında.
Bu tasarımların zaman ve mekan tanımayan benzerlikleri
daha sonraki insanlara bir fikir mirası bırakan
ve ortak atadan gelen bir kültürün kanıtı olabilir mi?
Bu tür heykellerin kökenini açıklayabilecek hiçbir kayıt yok.
Ama Rapa Nui sözlü geleneğine göre
Moai'lar megalitik anıtlar olmanın yanında
atalarından gelen kutsal bir ruhani gücü,
"mana" denen enerjiyi de aktarıyor.
Bana mana'dan bahset.
Mana çok önemli.
Mana enerjidir.
Herkeste mana var.
Evrendeki her kayanın, her unsurun mana'sı var.
Yani Moai'lar mana mı kullanıyor?
Evet, biri öldüğünde ailesi bir Moai yapıyor
ve o kişinin ruhunun, mana'sının Moai'a girmesini umuyorlar.
Ama ilginç bir şekilde Moai'lar yerine yerleştirilmeden
ve düzgün bir şekilde tamamlanmadan mana gelmeye başlamıyor.
Şu anda Moai bir platformun üstünde güvende.
Tupuna yani atalarımız önce gözleri için delik açıyor
ve sonra gözün beyaz kısmı için mercan,
ve göz için de obsidiyen ya da başka taşlar koyuyorlar.
Şu anda artık Moai yok.
Artık aringa ora o te Tupuna. Atalarımızın yaşayan yüzü.
-Gözlerini yapınca mı? -Evet.
Ve platformdan, Ahu'dan,
Moai'lar şehre doğru bakıyor ve aileyi koruyor.
Moai'ın işlevi bu.
Belli ki Moai'lar Rapa Nui halkı için oldukça kutsal.
Ama bunları oyan kişiler onlar mıydı?
Yoksa Moai'lar onlardan önce de burada mıydı?
Eğer öyleyse Rapa Nui'deki insan yerleşimi tarihini
baştan yazmamız gerekir.
Alternatif bir senaryo düşünelim.
Ya burayı sofistike denizcilerden oluşan küçük bir grup
çok daha eski bir tarihte keşfettiyse?
Genetik testlere göre
Rapa Nui halkı
Polinezyalı o büyük antik denizcilerin soyundan geliyor.
Polinezyalılar muhteşem denizcilerdi
ve 3.000 yıl önce yayılarak
Pasifik Okyanusu'nda çeşitli yerlere yerleştiler.
En eski insan yerleşimlerinde yapılan radyokarbon tarihlemesine göre
Rapa Nui'ye 1.100 yıl önce gelmişler, demek ki ulaşılan son adalardan biri.
Yeni bir araştırmaya göre
buraya gelen ilk insanlar daha da geç, 800 yıl kadar önce gelmişler.
Fakat yine de arkeolojik zaman çizelgesiyle çelişen
farklı bir köken hikâyesi de burada canlı tutulmuş.
Bunun merasimine şahit olma ayrıcalığına sahip oldum.
Sözlü geleneklerinde
yaşanan sel sonrasında atalarının kaçtığı
Hiva adında kadim bir vatandan bahsediliyor.
Bu anlatıda Hiva'nın büyük kralı Hutu Matu'a'nın
korkunç bir tufanın yaşanacağı, sonsuza dek su altında kalacağı konusunda
uyarıldığı söylenir.
Bu vizyonla
yeni bir yuva aramaları için yedi seçilmiş adamı
kanolarla doğan güneşe doğru gönderir.
Denizde geçen haftalardan sonra güvenle Rapa Nui'ye ulaşırlar
ve uygarlıklarını yeniden kurmak üzere Hutu Matu'a ve yüzlerce kişi daha
daha sonra onlara katılır.
Yani burada büyük bir sel ve bir keşif geleneği var.
Kendimize bunların olup olmadığını sormalıyız.
Bütün bir ülkeyi su altında bırakacak bir sel
ancak son Buzul Çağı'nın sonunda görülebilir.
Rapa Nui dilinde "uzak diyarlar" anlamına gelen batık ada Hiva
Polinezyalıların aşina olmadığı bir kara parçası değildi.
Ama büyük bir afet zamanında denizden yedi kişilik bir grubun gelmesi
antik dünyanın her yerinde görülen bir gelenektir.
Mezopotamya'daki Abgal,
Mısır'daki yedi bilge,
Hindistan'daki yedi rishi.
Bu tür geleneklerde genelde selden kurtulan küçük bir grup
kaos zamanında uygarlığı yeniden kurmak amacıyla
uzaktaki bir karaya varır.
Tesadüf mü?
Bu köken hikâyeleri
tüm antik kültürlerin deneyimlediği gerçek olaylara dayanıyor olabilir mi?
En önemlisi de Hotu Matu'a ve Hiva efsanelerinin bir zamanı yok.
Bu da bir soru sormama neden oluyor. Paskalya Adası'na ilk ne zaman yerleşildi?
Polinezya genişlemesini sorgulamıyorum.
Paskalya Adası sakinlerinin Polinezyalı olmasını sorgulamıyorum.
Ama bundan önce yerleşilmiş olabilir mi?
Ne yazık ki bu soruya Moai'lar bir cevap veremez.
Buradaki Moai'lar volkanik külün taşa dönüşmesiyle oluşan,
"tüf" denen yumuşak bir kaya türünden yapılmış.
Tarihleri belirlenemez.
Bu megalitik heykellerin
ne zaman oyulduğuna dair net bir kanıt olmadığı için
arkeologlar Moai'ların yerleştirildiği Ahu platformlarındaki organik maddenin
tarihlemesini yapma yoluna gittiler.
Mesela Ahu Nau Nau
400 ila 900 yaşında.
400-900 YIL ÖNCESİ
Tarihçiler ada halkının Moai'ları o zaman yapmaya başladığına inanıyor.
Ama gerçekten öyle ise bu,
Rapa Nui halkının birkaç yüzyıl boyunca
gerekli becerileri geliştirmeden basit bir yaşam sürdüğü,
sonrasında aniden bu devasa projeye başladığı
ve Avrupalıların gelişine kadar devam ettiği anlamına gelirdi.
Platformların çoğu heykellere kıyasla oldukça kaba.
Kendimize şu soruyu sormalıyız.
Platformlar ve üstünde duran heykeller aynı yaşta mı?
Yoksa Paskalya Adası'na daha sonra gelen kişiler
onları buraya dikmiş olabilir mi?
Öyle ise platformların yaşına bakarak heykellerin yaşını anlayamayız.
Sonuçta tarih boyunca
büyük kültürel değere sahip birçok nesne taşındı ve yeni bir yerde sergilendi.
VENEDİK
Venedik'te bulunan San Marco Bazilikası'ndaki Dört Tetrark
aslında buraya yerleştirilmeden 900 yıl önce Konstantinopolis'te oyulmuş.
Roma'daki Pantheon'un önündeki Rönesans çeşmesi
üsündeki Mısır dikili taşı kadar eski değil.
Bu dev heykellerin çoğu taşındı,
çoğunun yeri değiştirildi, farklı yerlere konuldu.
Bence Polinezyalılar gelmeden önce
bu heykellerin burada olma ihtimaline karşı açık olmalıyız.
Bir bakıma yeni yerleşimciler tarafından benimsenmiş, kültürlerine adapte edilmiş.
Bu fikri destekleyen bir diğer şey de
Ahu Nau Nau'da temel taşı olarak, bu amaç için geri dönüştürülmüş
yıpranmış bir Moai kafası kullanılması.
Moai'ın çok daha eski olduğunu gösteren bir diğer şey de
neredeyse tüm megalitlerin
sönmüş volkandan çıkartılıp şekillendirilmesi.
Adanın güneydoğu köşesinde Rano Raraku adlı sönmüş bir yanardağ var.
Çok çarpıcı bir manzarası var.
Yamaçlarında yüzlerce kısmen tamamlanmış Moai var.
Gerçekten dünyanın en gizemli yerlerinden biri.
Yaklaşık 400 Moai yanardağa dağılmış durumda.
Çeşitli derecelerde tamamlanmışlar.
Birçoğu yer seviyesinin biraz üstünde,
bodur gövdeleri derin tortullara gömülmüş durumda.
Bu tortullaşmanın sebebi heyelan, çamur seli ve hatta tsunami olabilir.
Biraz eğilmiş olsalar da heykellerin çoğu dik duruyor,
bu tarz bir olaydan sonra bekleyeceğiniz üzere
rastgele devrilmemişler.
Burada gerçekten ne oldu?
Buradaki tortu yüzyıllar boyu kanıtları gizledi.
Ta ki arkeologlar 1914'te kazılara başlayana kadar.
Bu fotoğrafta görüldüğü üzere
bazı Moai'lar sadece baş ve omuzdan ibaret değil.
Gövdeleriyle birlikte yamacın içinde duruyorlar.
Bunu ünlü etnograf Thor Heyerdahl 1950'li yıllarda ortaya çıkardı.
Thor Heyerdahl olağanüstü bir insandı.
Onunla birden fazla kez görüştüğüm için şanslıydım.
Düzene meydan okumaya hazırdı.
Geçmişimizde bazı eksik parçalar olduğuna inanıyordu.
Bize tarih öncesi çağlarda yaşayan antik insanların
çok daha sonraki dönemlere atfetme eğiliminde olduğumuz başarıları
gerçekleştirebildiklerini göstermeye çalıştı.
Bu gizemli Moai projesi gibi.
Arkeologlar bize son Moai'ın 400 yıl önce oyulduğunu söylüyor.
Ancak bu kadar küçük bir adada, bu kadar kısa bir sürede,
bu kadar fazla miktarda çökeltinin etraflarında birikmesi
pek olası görünmüyor.
Bu Moai'ların kasten gömüldüklerine dair bir kanıt yok.
Başka bir açıklaması var mı?
Bu baktığımız şey yüzlerce yıllık değil de
binlerce yıllık bir çökelti birikmesi olabilir mi?
Bu teorinin şöyle bir sorunu var.
Bu kadar eski bir insan yerleşimine dair bir kanıt yok.
Yoksa var mı?
Alt yazı çevirmeni: Şebnem Öztürk