Những cấu trúc khổng lồ ở rừng Amazon
chứng tỏ nỗ lực vĩ đại của con người.
Nhưng có bao nhiêu cấu trúc như vậy?
Các anh tìm thấy gì?
- Anh thấy cây cối không? - Có.
- Và giờ là địa hình. - Chúng ta bỏ cây đi.
Chà.
- Chà. - Thật khó tin.
Giáo sư Pärssinen và đội ngũ đã tìm thấy chín hình vẽ địa lý mới
mà đã bị che giấu dưới tán rừng.
Ở đây, ta có hình bát giác tròn.
Hình bát giác này khoảng 100 mét.
- Đường kính 100 mét. - Đường kính.
Không tin nổi. Không ai biết nó ở đó đến khi anh dùng công nghệ LiDAR.
Không ai biết điều này.
Vâng. Công nghệ này hé lộ những điều phi thường.
Hãy đi lên và xem đặc điểm thú vị này.
Hai hình này gần như chồng lên nhau và có vẻ được kết nối,
có lẽ đến các địa điểm khác.
Đường này có đê chắn ở hai bên.
- Một đường cổ? - Đúng thế.
Dẫn đến hình vuông lớn với đê chắn.
- Vâng. - Tuyệt vời.
Nếu các hình vẽ địa lý này ra đời cùng thời các hình khác gần đó,
các đường này cho thấy ở đây có nền văn minh có tổ chức phát triển mạnh
ít nhất 2.500 năm trước.
Và có bằng chứng chúng có thể đã tồn tại rất lâu trước đó.
Chúng tôi phát hiện nhiều địa điểm đã tồn tại từ 10.000 năm trước.
2.500 NĂM TRƯỚC
Ta không thể chắc liệu ta đang nhìn công trình tái tạo
của hình vẽ địa lý cổ xưa hơn nhiều.
Nhưng điều chúng ta biết là con người đã có mặt ở khu vực đó.
Và bằng chứng này có niên đại hơn 10.000 năm trước
rất gần với cuối Kỷ Băng hà cuối cùng.
Dù chúng có thể cổ xưa như nào, quy mô công trình này thật đáng kinh ngạc.
Điều này đặt ra câu hỏi: cần bao nhiêu người để làm việc này?
Chúng tôi nói về hàng trăm ngàn người.
Vâng. Hàng trăm ngàn người.
Tuyệt vời.
Giáo sư Pärsinnen không gợi ý
tất cả những người đó trực tiếp xây dựng các hình vẽ địa lý.
Nhưng phải cần số người như thế ở đây trong một thời gian dài
để cung cấp và hỗ trợ cho lực lượng lao động cần thiết.
Cách các hình vẽ địa lý đã biết vài trăm mét,
nhóm LiDAR đang tìm thêm các hình vẽ địa lý mà không ai biết.
Vậy ta có thể mong đợi sẽ khám phá được gì
nếu ta đi hàng trăm kilomet vào sâu trong rừng nhiệt đới?
Điều này đã thay đổi hoàn toàn hiểu biết của chúng ta về rừng Amazon.
Chúng ta đang đối mặt một hiện tượng lớn, nó phải thay đổi lịch sử của châu Mỹ
và thay đổi lịch sử thế giới.
KHẢI HUYỀN THỜI CỔ ĐẠI CHÂU MỸ
CHƯƠNG II
Ta không thể bắt đầu kể câu chuyện về châu Mỹ
khi ta chưa có kiến thức đầy đủ hơn nhiều về những gì đang diễn ra ở rừng Amazon,
không phải 1.000 năm trước, mà là 10.000, 20.000, 30.000 năm trước.
Ta cần tiếp tục quay ngược lại thời gian,
ta cần cởi mở với những khả năng này.
Và có bằng chứng hấp dẫn về lịch sử xa xôi hơn đó,
cách Acre 1.600 km về phía đông bắc.
Tôi đã đến Vườn quốc gia Monte Alegre
ở bờ bắc của sông Amazon.
Dù phần lớn lưu vực sông Amazon bằng phẳng và được cây cối che phủ,
những mỏm đá đặc biệt ở đây cao hơn hẳn các tán cây.
Nhà khảo cổ học và nhân chủng học Tiến sĩ Christopher Davis
đã dành nhiều năm tìm hiểu một khám phá có khả năng thay đổi lịch sử
ở trên một trong những rặng núi này.
Đây là Serra do Paituna,
đồi của hồ Blackwater…
một vách đá cao vút, được trang trí một loạt các hình vẽ có vẻ cổ xưa.
Cảm ơn đã dẫn đường.
Rõ ràng là chúng ta đang được bao quanh bởi những hình vẽ tuyệt vời này.
Điều gì đã dẫn anh đến việc tìm hiểu và khám phá này?
Tôi bắt đầu làm khảo cổ học khi còn là một học viên cao học.
Và tôi không hề biết có nghệ thuật trên đá ở châu Mỹ.
Và vì thế chúng đã làm tôi sửng sốt.
Những hình này được gọi là hình trên đá.
Một số hình rất đơn giản.
Có thể là một con rắn đang trườn trên đá.
Một số khác mô tả các họa tiết hình học phức tạp hơn.
Câu hỏi lớn là những hình này được vẽ từ khi nào?
Không thể xác định niên đại các hình này,
nên Tiến sĩ Davis và đội ngũ đã tìm bằng chứng khác.
Anh dựa trên điều gì để xác định niên đại nơi này?
Dựa trên khai quật ở phía sau đây.
NĂM 2011
Có những mảnh gỗ bị carbon hóa, chủ yếu là gỗ cọ, vài hạt bị carbon hóa.
Chúng tôi tìm thấy bằng chứng hỏa hoạn ở đó.
Kết quả thật sự bất ngờ.
Nhờ phương pháp carbon phóng xạ,
các niên đại cổ nhất mà chúng tôi có là tầm 13.200 năm trước.
Tuyệt vời.
NGÀY NAY
Chúng có niên đại hơn 13.000 năm,
ta đang xem các tác phẩm nghệ thuật cổ nhất
được tìm thấy ở châu Mỹ.
Tác phẩm nghệ thuật được tạo ra trong Kỷ Băng hà cuối cùng
bởi những người đột nhiên xuất hiện ở đây như chúng tôi được nghe,
sâu trong rừng hoang dã Amazon.
Anh có thể hình dung hàng ngàn năm trước,
nó sẽ sáng hơn, rực rỡ hơn nhiều.
Những hình này được vẽ bằng đất son đỏ và vàng
và dường như đã được xử lý để tồn tại lâu dài.
Tôi đã làm thí nghiệm ở đây, chỉ lấy đất son và vẽ nó lên đá,
nó sẽ bị rửa trôi.
Nên phải có chất kết dính.
Phải có chất kết dính rất tốt.
Chúng tôi nghĩ họ trộn nó với nhựa cây,
và nhựa cây này gần như trở thành hổ phách nhưng nó khá trong suốt.
Nó cho thấy những người đã tạo ra các hình vẽ này,
trước hết, có kinh nghiệm về cách vẽ như thế này.
Và họ đã phát triển một số kiến thức để sơn bền lâu.
Chính xác. Thêm vào đó, nó cho thấy sự chuẩn bị và thời gian.
Điều thuyết phục nhất với tôi là nhiều dấu tay…
mà sự tiếp xúc gần gũi của con người được thể hiện qua các dấu tay
ở nghệ thuật trên đá.
Như thể họ chạm vào bức tường,
và thông qua bức tường, chạm vào chúng ta,
gửi thông điệp đến tương lai.
Thêm nhiều nghệ thuật thời kỳ đồ đá cũ đã được tìm thấy ở Tây Amazon
như bức bích họa phức tạp này trong rừng rậm Colombia,
những hình 12.600 năm tuổi mô tả con người
bên cạnh những sinh vật dường như thuộc Kỷ Băng hà.
Ta đang thấy lời kể của nhân chứng về sự chung sống của con người
với các động vật khổng lồ của Kỷ Băng hà tuyệt chủng từ lâu.
Và ở phía đông của rừng Amazon, các bức tranh này đẩy lùi niên đại xa hơn
tới hơn 25.000 năm trước.
25.000 NĂM TRƯỚC
Nghĩa là 2.000 năm trước những người săn bắn hái lượm đó
bước đi ở White Sands ở New Mexico,
đã có những người khác sống trong rừng Nam Mỹ
và tạo ra nghệ thuật như thế này.
Và với số lượng lớn.
Điều này sẽ mở ra sự khám phá
rằng những người đó có thể đã làm những gì ở châu Mỹ
trong hàng chục nghìn năm qua
mà các nhà khảo cổ đã nghĩ ở đó không có bất kỳ người nào cả.
Ở Serra do Paituna, Tiến sĩ Davis chắc chắn một điều.
Dù họ là ai và dù họ đang làm gì,
các họa sĩ vẽ trên đá ở đây đã đột nhiên dừng lại.
Những người đầu tiên ở vùng này, họ đã ở đây,
họ vẽ như này khoảng 12.700 năm trước rồi họ biến mất.
Vậy khu vực bị bỏ hoang vào thời điểm đó?
Có vẻ như vậy trong khoảng thời gian hàng ngàn năm.
Với tôi, 12.700 năm trước là một mốc thời gian rất quan trọng.
Luôn có sai số trong xác định niên đại.
Nhưng nó rất gần với sự khởi đầu của hiện tượng khí hậu Younger Dryas.
Tôi không rõ có liên hệ nào không.
Hồi đó, nhiệt độ giảm đột ngột,
trong khi các đám cháy bất ngờ hoành hành khắp hành tinh.
Và mực nước biển dâng cao.
Ta có thể nghe thấy tiếng vọng của kỷ nguyên thảm khốc này
trong truyền thuyết truyền miệng ở Amazon.
Vô số huyền thoại và truyền thuyết về một trận đại thảm họa cổ đại
vẫn được kể khắp Amazon.
Và có một câu chuyện mà tôi thấy đặc biệt hấp dẫn.
Theo người bản địa Tiriyó, từ lâu, các linh hồn trên trời đã bảo một pháp sư
rằng một trận lụt khủng khiếp sẽ sớm xảy ra,
để trừng phạt sự ác độc của con người.
Một số người đã nghe theo lời cảnh báo, đến nơi an toàn trên đỉnh núi Kantani.
Nhưng hầu hết đã chết trong trận đại hồng thủy.
Cuối cùng, lũ cũng rút đi, để những người sống sót làm lại từ đầu.
Đó là truyền thuyết trên toàn thế giới
về một thời hoàng kim mà con người sống hòa hợp với nhau.
Nhưng bằng cách nào, các tiêu chuẩn cao đã biến mất,
và hình phạt là một trận lụt lớn, là sự hủy diệt toàn cầu,
đã xóa sạch thời hoàng kim này.
Bí ẩn chung này tồn tại khắp thế giới không thể là sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Tôi tin các câu chuyện cổ này có thể là ký ức cuối cùng còn sót lại của chúng ta
về các sự kiện có thực đã xảy ra trên toàn thế giới
vào khoảng cuối của Kỷ Băng hà,
trong thời kỳ đại hồng thủy mà ta gọi là Khải huyền thời cổ đại.
Ngày càng nhiều các bằng chứng cho thấy
Trái Đất đã đi qua quỹ đạo của các mảnh vỡ sao chổi.
Và lập luận là nhiều vụ va chạm với các mảnh vỡ sao chổi này đã khởi phát
cuộc khủng hoảng khí hậu Younger Dryas 12.800 năm trước.
Một giả thuyết mà ta liên tục nghe được, Giả thuyết thiên thạch Younger Dryas.
Ở cả hai bán cầu Nam và Bắc,
các nhà khoa học đã tìm thấy lớp đen mờ như này,
cho thấy các dấu vết của kim cương nano, bạch kim và iridi,
gợi ý vụ va chạm vũ trụ hoặc vụ nổ khí gần đó.
Nhưng trong rừng Amazon này có thể có bằng chứng khác,
được khắc trên đá này.
Chúng ta có vài hình vẽ về sao chổi,
nhưng có một hình đặc biệt,
có một sao chổi được khắc hướng lên trên.
Đuôi hướng xuống. Đầu hướng lên.
Vâng.
Phía trên hình vẽ sao chổi là hình vẽ mặt trời.
Lần đầu thấy nó, tôi rất bối rối vì bình thường ta sẽ không thấy sao chổi
khi mặt trời chưa lặn.
Hầu hết các sao chổi đều dễ nhận biết bằng đuôi của chúng,
thường chỉ thấy nó trên mặt trời lặn chiếu sáng và rời xa khỏi nó.
Chắc chắn sẽ không thể thấy sao chổi bên dưới mặt trời trong ánh sáng ban ngày?
Nó khiến tôi có ý tưởng khi nào có thể thấy đầu sao chổi hướng lên
trước khi mặt trời lặn?
Có lẽ trong kỳ nhật thực.
Và tôi bắt đầu tìm trong phần mềm thiên văn học,
và có một kỳ nhật thực phù hợp với hình ảnh đó
khoảng 13.027 năm trước.
Vâng.
Và một sao chổi ở gần mặt trời.
Nếu có nhật thực làm mặt trời tối sầm lại,
anh có thể đột nhiên thấy sao chổi này,
và nó sẽ hướng đầu về phía mặt trời.
Đó là điều ta thấy trong hình vẽ?
Hình vẽ có vẻ cho thấy điều đó.
Liệu hình vẽ này có thể là bản ghi chép về sao chổi mà nhiều người tin đã vỡ ra,
va vào Trái Đất và gây ra sự kiện Younger Dryas?
Tôi nghĩ người xưa đã nhận được cảnh báo từ bầu trời.
Họ nhận thức được có gì đó đã thay đổi trên thiên đường,
và có lẽ họ đang vẽ các dấu hiệu đầu tiên của khải huyền sắp xảy ra.
Thời điểm chắc chắn phù hợp với lúc con người từ bỏ mỏm đá này.
Giới khảo cổ không thích suy đoán
và tôi sẽ yêu cầu anh suy đoán, anh nghĩ sự kiện Younger Dryas
liên quan đến dừng hoạt động đột ngột?
Dĩ nhiên, anh không thể phớt lờ nó vì nó xảy ra đúng khoảng thời gian đó.
Ở cấp độ cá nhân, anh đánh giá như nào
về những người đã tạo ra nghệ thuật này?
Anh hình dung như nào về họ?
Thật khó tưởng tượng họ sẽ phải dũng cảm như thế nào
khi đến một môi trường mới.
Ý tôi là, họ là những người tiên phong.
Nhưng những người tiên phong này đã đến đây như thế nào?
Năm 2015, các nhà khoa học điều tra câu hỏi đó đã gây ra chấn động.
Họ phát hiện các thành viên của một số bộ lạc bản địa ở rừng Amazon
có chung một dấu hiệu ADN
với những người ở phía bên kia của Thái Bình Dương.
Việc họ tìm thấy nó trong các bộ lạc xa xôi ở rừng mưa Amazon
và ở Papua New Guinea, Đài Loan và Úc gợi ý rất mạnh mẽ rằng
có cuộc vượt Thái Bình Dương trực tiếp.
Điều ngạc nhiên hơn nữa là nơi mà không có tín hiệu ADN này.
Tín hiệu ADN này không hề được tìm thấy ở Bắc Mỹ.
Nếu châu Mỹ được định cư hoàn toàn bằng đường bộ,
chúng ta sẽ tìm thấy tín hiệu ADN này ở Bắc Mỹ cũng như ở Nam Mỹ.
Hơn nữa, tín hiệu ADN này rất cổ xưa, có niên đại ít nhất 10.000 năm.
Không ai có thể vượt Thái Bình Dương
từ bờ này sang bờ kia cách đây 10.000, 11.000 năm trước.
Nếu việc đó xảy ra, nó sẽ đảo ngược hoàn toàn câu chuyện.
Nếu có một nơi trên Trái Đất
có thể có manh mối về ai đã vượt Thái Bình Dương hồi đó…
đó là nơi này.
Tôi đã đến một trong những đảo xa xôi nhất có người ở
cách Nam Mỹ 3.700 km về phía tây
và cách Tahiti 4.200 km về phía đông.
Vào Chủ Nhật Phục Sinh năm 1722,
các nhà thám hiểm Hà Lan tình cờ phát hiện hòn đảo nhỏ này,
lẻ loi giữa Thái Bình Dương.
Nên họ đã đặt tên cho nó là Đảo Phục Sinh.
Nhưng họ đã sửng sốt khi phát hiện hòn đảo có người,
những người mà ngày nay gọi nhà của họ là Rapa Nui.
Hãy nhìn vào địa lý cơ bản.
Nó ở giữa Thái Bình Dương,
chấm đất nhỏ bé này.
Và điều phi thường đầu tiên về nó là,
làm sao mọi người tìm thấy nó?
Làm thế nào mà ai đó lại đến định cư trên Đảo Phục Sinh
giữa vùng hoang vu rộng lớn của Thái Bình Dương này?
Tín hiệu ADN toàn Thái Bình Dương đó thuyết phục tôi rằng
đảo này có thể đóng vai trò lớn trong nỗ lực để dựng lại câu chuyện
về một nền văn minh đã mất từ thời Kỷ Băng hà.
Tại sao?
Vì những thứ này.
Những bức tượng tượng đá khổng lồ cao vút trên cảnh quan…
điều đã khiến Rapa Nui nổi tiếng ngày nay.
Khắp Thái Bình Dương,
một số hòn đảo có các bộ sưu tập tượng đá khổng lồ đáng kinh ngạc.
Nhưng nơi này có sự tập trung lớn nhất của các tượng đá như vậy.
Người dân trên đảo gọi nó là Moai.
Có hơn 1.000 Moai như vậy
trên một hòn đảo xa xôi có diện tích nhỏ hơn Washington, DC.
Nhiều tượng đứng cạnh nhau dọc bờ biển,
nhìn về đất liền…
các tượng khác được tìm thấy có vẻ ngẫu nhiên,
như thể một dự án khổng lồ đã bị bỏ dở giữa chừng.
Với tôi, Đảo Phục Sinh là một trong những nơi mê hoặc nhất Trái Đất.
Những bức tượng Moai vĩ đại,
những tượng người được tạc ra từ đá núi lửa mềm.
Nó đặt ra cho chúng ta một bí ẩn cần được giải đáp.
Ai đã điêu khắc những tượng khổng lồ này?
Họ cố gắng để đạt điều gì,
và tại sao họ bỏ nhiều công sức đến vậy để đạt được nó?
Đây là câu đố không có lời giải chắc chắn, chỉ có suy đoán đã được đưa ra.
Khoảng trống trong kiến thức của chúng ta chủ yếu do sự tàn phá của người ngoài.
Trong thế kỷ 19, người Rapa Nui bị giảm xuống còn một nhóm nhỏ
bởi họ bị bắt làm nô lệ và do dịch bệnh.
Nhóm ít ỏi bám trụ được
là nhờ trú ẩn trong các ống dung nham ngầm dưới đất như này.
Tôi thường nói chúng ta là loài bị mất trí nhớ,
và điều đó đặc biệt đúng với Đảo Phục Sinh
vì lịch sử bi thảm của nó.
Vì từ thời điểm Đảo Phục Sinh đối mặt văn hóa phương Tây,
thảm họa đã xảy ra.
Những người lớn tuổi, những người lưu giữ ký ức đều bị bắt đi.
Một số nô lệ sau đó được hồi hương,
nhưng mang về những căn bệnh chết người,
khiến cho những người còn lại trên đảo đều bị xóa sổ.
Leo Pakarati là một nhà làm phim tài liệu bản địa,
gia đình anh ấy cẩn thận bảo tồn truyền thuyết truyền miệng của Rapa Nui
qua nhiều thế hệ.
Anh ấy đau đớn nhận ra những gì đã mất
trong thời kỳ đen tối khi mà họ bị tấn công và bắt làm nô lệ.
Ký ức duy nhất được lưu giữ về nguồn gốc Đảo Phục Sinh
là ký ức đã trụ qua thế kỷ 19.
Trong một thời khắc lịch sử, chúng tôi chỉ còn 111 người trên đảo.
Đó là một thảm họa lớn.
Đó cũng là thảm họa văn hóa
vì anh cần nhiều người để giữ kiến thức.
Ít người, ít kiến thức.
Và chúng tôi mất đi một phần lớn lịch sử của chúng tôi.
Và dù phải đối mặt những khó khăn to lớn,
người Rapa Nui vẫn giữ được ký ức
liên quan đến bí ẩn hấp dẫn nhất của hòn đảo nhỏ bé này.
Cho tôi biết truyền thuyết xưa nói gì về Moai.
Tên thật của Moai là "te aringa hay o te Tupuna",
dịch ra là "khuôn mặt sống của tổ tiên chúng ta".
Ý tưởng là Moai đại diện cho một con người thực sự.
Và trong cuộc sống, người này đặc biệt, quan trọng.
Theo truyền thuyết Rapa Nui,
các tổ tiên quan trọng này được tưởng niệm ở Moai
với các đặc điểm riêng liên quan đến cấp bậc của họ.
Một số tượng Moai có tai ngắn. Một số có tai dài. Nó có ý nghĩa gì?
Các tầng lớp xã hội khác nhau trên đảo.
Một số người có thời gian đeo hoa tai dài.
Họ cũng có móng tay dài. Đó là biểu hiện của đẳng cấp xã hội.
Các ngón tay dài trên tượng Moai, nó là móng tay?
Họ có ngón tay dài,
và một số tượng Moai cũng có móng tay rất dài và cong.
Tôi không thể không thấy sự tương đồng với các bức tượng cổ đại tương tự
được tìm thấy ở nơi khác.
Trên đảo Sulawesi của Indonesia,
chúng tôi tìm thấy các tượng đá khổng lồ 4.000 năm tuổi
với tư thế và vị trí tay tương tự một cách đáng kinh ngạc.
Kể cả ở phía bên kia thế giới, ở Thổ Nhĩ Kỳ,
một bức tượng được gọi là Urfa Man có niên đại từ thời Kỷ Băng hà
cũng có tư thế tương tự, với đôi tay đan trước bụng.
Một sự tương đồng đầy hấp dẫn cũng được tìm thấy ở Thổ Nhĩ Kỳ,
trong các trụ đá khổng lồ nặng mười tấn ở Göbekli Tepe.
Những trụ đá này có niên đại 11.600 năm.
Những tương đồng của các thiết kế xuyên thời gian và không gian này
có thể là bằng chứng của một nền văn hóa tổ tiên chung,
để lại di sản các ý tưởng cho những người sau này thể hiện?
Không tài liệu nào có thể giải thích nguồn gốc của các hình đó.
Nhưng theo truyền thuyết truyền miệng của Rapa Nui,
Moai, ngoài việc là những tượng đá tưởng niệm khổng lồ,
còn truyền sức mạnh tâm linh thiêng liêng từ tổ tiên của họ,
một năng lượng được gọi là mana.
Nói thêm cho tôi về mana.
Mana rất quan trọng. Mana là năng lượng.
Tất cả mọi người đều có mana.
Mọi tảng đá, mọi yếu tố trong vũ trụ đều có mana.
Vậy tượng Moai cũng có mana?
Vâng. Khi một người chết, gia đình sẽ làm một tượng Moai với ý định
rằng linh hồn, mana, tinh thần của người đó sẽ nhập vào tượng Moai.
Nhưng thú vị là, mana chỉ bắt đầu chảy đến
sau khi các Moai được đặt đúng vị trí và được hoàn thành xong xuôi.
Khi tượng Moai được đặt an toàn trên bệ,
các tổ tiên, tupuna, sẽ khắc lỗ cho mắt trước,
và sau đó, họ cho san hô vào phần trắng
và đôi khi là đá vỏ chai hoặc các loại đá khác cho mắt.
Lúc này, nó không còn là Moai nữa.
Giờ nó là Aringa ora o te Tupuna. Khuôn mặt sống của tổ tiên chúng ta.
- Ngay khi nó có mắt? - Đôi mắt.
Và từ bệ đó, từ Ahu,
Moai nhìn về thị trấn và bảo vệ gia đình.
Đó là chức năng của Moai.
Rõ ràng, Moai rất linh thiêng với người Rapa Nui.
Nhưng điều đó có nghĩa là họ đã tạc chúng từ đầu?
Hay là Moai đã có ở đây từ trước?
Nếu vậy, ta cần xem lại toàn bộ dòng thời gian
về sự hiện diện của người Rapa Nui.
Hãy xem xét một kịch bản khác
mà theo đó nó được khám phá đầu tiên bởi một nhóm nhỏ các nhà hàng hải tinh vi,
từ thời tiền sử xa xưa hơn nhiều so với mốc được chấp nhận hiện nay.
Dựa trên xét nghiệm di truyền, ta biết rằng người Rapa Nui
là hậu duệ của những nhà hàng hải cổ đại vĩ đại,
người Polynesia.
Người Polynesia là những nhà hàng hải và thủy thủ giỏi giang tuyệt vời,
đã định cư nhiều nơi ở Thái Bình Dương
trong quá trình mở rộng Polynesia khoảng 3.000 năm trước.
Phân tích carbon của các khu định cư cổ nhất ở đây cho thấy rõ rằng
Rapa Nui là một trong các đảo cuối cùng mà họ đã đến khoảng 1.100 năm trước.
Một nghiên cứu mới cho rằng những người đầu tiên đã đến muộn hơn,
chỉ 800 năm trước hoặc muộn hơn nữa.
Tuy nhiên, những mảnh ghép của câu chuyện nguồn gốc khác từ trước đó
có vẻ mâu thuẫn với dòng thời gian khảo cổ,
vẫn đang tồn tại ở đây.
Tôi có vinh dự được chứng kiến một lễ kỷ niệm.
Truyền thuyết truyền miệng nói về một quê hương nguyên thủy có tên là Hiva,
một đảo lớn bị phá hủy bởi lụt toàn cầu khiến tổ tiên của họ phải bỏ chạy.
Trong câu chuyện này, vị vua vĩ đại của Hiva, Hotu Matu'a,
đã được cảnh báo rằng đảo quốc của ông ấy sẽ phải hứng chịu một trận đại hồng thủy
và bị nhấn chìm mãi mãi.
Được dẫn dắt bởi một tầm nhìn,
ông đã cử bảy người được chọn ra khơi trên các xuồng đi biển,
hướng về mặt trời mọc để tìm một quê hương mới.
Sau nhiều tuần lênh đênh trên biển, họ đã an toàn đặt chân lên đảo Rapa Nui,
sau đó Hotu Matu'a và hàng trăm người của ông ấy cũng nhập hội với họ ở đó
để thiết lập lại nền văn minh của họ.
Ta có một truyền thuyết về đại hồng thủy và cuộc thám hiểm,
ta phải tự hỏi: "Sự kiện như vậy đã xảy ra?"
Ta phải quay lại cuối thời kỳ băng hà cuối cùng
để có kiểu trận lụt có thể nhấn chìm cả một vùng đất.
Tên của hòn đảo bị chìm đó, Hiva,
trong tiếng Rapa Nui, nó có nghĩa là vùng đất xa xôi,
cho thấy nó không phải vùng đất quen thuộc với người Polynesia.
Nhưng sự xuất hiện của một nhóm bảy người trên biển sau cơn đại hồng thủy
là một truyền thuyết hay gặp ở khắp thế giới cổ đại
từ Apkallu của Lưỡng Hà
đến bảy nhà hiền triết của Ai Cập
và bảy rishis của Ấn Độ.
Những truyền thuyết đó thường kể về một nhóm nhỏ sống sót sau trận lụt
đến một vùng đất xa xôi trong thời kỳ hỗn loạn
với sứ mệnh khởi động lại nền văn minh.
Trùng hợp chăng? Những câu chuyện về nguồn gốc là ký ức về sự kiện có thật
ở nhiều nền văn hóa cổ xưa trên khắp thế giới?
Quan trọng là, truyền thuyết về Hotu Matu'a và Hiva
không có mốc thời gian cụ thể.
Điều này khiến tôi đặt câu hỏi
về thời điểm mà Đảo Phục Sinh được định cư đầu tiên.
Tôi không tranh cãi về sự bành trướng của người Polynesia,
không tranh cãi rằng người dân của Đảo Phục Sinh ngày nay
chính là người Polynesia.
Nhưng liệu nó có thể được định cư từ sớm hơn?
Than ôi, tượng Moai không thể giúp ta trả lời câu hỏi này.
Các Moai đặc trưng được chạm khắc
từ một loại đá tương đối mềm gọi là tuff,
một dạng tro núi lửa biến thành đá,
không thể xác định niên đại của chúng.
Không có bằng chứng trực tiếp
cho thời điểm chạm khắc các tượng đá khổng lồ này,
các nhà khảo cổ học đã xác định niên đại của chất hữu cơ
được nhúng trong các nền Ahu, nơi dựng các tượng Moai.
Chẳng hạn như,
Ahu Nau Nau có niên đại từ 400 đến 900 năm.
Các nhà sử học tin rằng đó là lúc dân trên đảo bắt đầu chạm khắc Moai.
Nhưng nếu đó là sự thật,
nghĩa là sau vài thế kỷ,
sống một cách đơn giản, không dấu vết của xây dựng các kỹ năng cần thiết,
người Rapa Nui đột nhiên bắt đầu dự án khổng lồ này,
nó tiếp tục cho đến vài thập kỷ trước khi người châu Âu đến.
Nhiều nền tảng thực sự khá thô sô
và chưa hoàn thiện so với các tượng.
Và chúng ta phải tự đặt câu hỏi,
các nền tảng có cùng tuổi với các tượng đứng trên chúng không?
Hay là các bức tượng đã được dựng lại bởi những người đến sau trên đảo Phục Sinh
khiến ta suy nghĩ hoàn toàn sai lầm về tuổi của tượng chỉ dựa trên nền tảng?
Xét cho cùng, trong suốt lịch sử,
nhiều vật phẩm có giá trị văn hóa rất lớn đã bị di chuyển và trưng bày
ở những nơi mới hơn.
Ở Venice, bốn bức tượng tetrarch tại Nhà thờ St. Mark
thực ra được chạm khắc ở Constantinople 900 năm trước khi chúng được đặt ở Venice.
Và đài phun nước thời Phục hưng trước Điện Pantheon ở Rome
không có niên đại cổ như cột tháp Ai Cập cổ đại mà nó đỡ.
Nhiều bức tượng khổng lồ này đã bị di chuyển, bị đặt lại
ở các nơi khác nhau.
Tôi nghĩ chúng ta phải cởi mở với khả năng
các bức tượng có thể đã có ở đó khi những người Polynesia đầu tiên đến.
Và chúng đã được những người định cư mới tiếp nhận và đưa vào văn hóa của họ.
Ủng hộ ý tưởng này là Ahu Nau Nau,
nơi sử dụng một đầu tượng Moai khác, bị phong hóa sâu sắc,
để làm một trong các viên đá nền tảng, được tái chế cho mục đích này.
Gợi ý khác cho thấy Moai có thể cổ xưa hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây
có thể được tìm thấy ở núi lửa đã tắt,
nơi gần như tất cả tượng đá khổng lồ được khai thác và định hình đầu tiên.
Ở góc đông nam của đảo là một ngọn núi lửa đã tắt,
có tên là Rano Raraku.
Nó là điểm nhấn quan trọng trên cảnh quan.
Và trên sườn của nó là tàn tích của hàng trăm tượng Moai còn dang dở.
Nó thực sự là một trong những nơi bí ẩn nhất thế giới.
Gần 400 tượng Moai rải rác quanh núi lửa này…
với mức độ hoàn thiện khác nhau.
Nhiều tượng chỉ nhô lên khỏi mặt đất,
phần thân ngắn của chúng chôn vùi trong lớp trầm tích.
Sự bồi đắp này có thể do lở đất, dòng bùn hoặc thậm chí là sóng thần.
Nhưng mặc dù chúng có thể nghiêng, hầu hết các bức tượng vẫn đứng thẳng,
không bị đổ ngẫu nhiên như bạn mong đợi nếu sự kiện đó là nguyên nhân.
Vậy chuyện gì đã xảy ra ở đây?
Qua nhiều thế kỷ, lớp trầm tích đã che giấu bằng chứng.
Cho đến năm 1914, khi các nhà khảo cổ bắt đầu khai quật.
Như bức ảnh này cho thấy,
một số tượng Moai không chỉ có đầu và vai
mà còn bao gồm toàn bộ phần thân bị chôn vùi sâu trong sườn đồi,
một phát hiện chỉ được tiết lộ đầy đủ cho thế giới vào những năm 1950
bởi Thor Heyerdahl, nhà dân tộc học nổi tiếng.
Thor Heyerdahl là một người xuất chúng.
Tôi đã may mắn được gặp ông ấy hơn một lần.
Ông sẵn sàng thách thức quan điểm thông thường.
Ông tin rằng có vài mảnh ghép bị thiếu trong câu chuyện về quá khứ của chúng ta.
Và ông cố cho chúng ta thấy trong thời tiền sử xa xưa,
con người cổ đại có thể đạt những thành tựu
mà chúng ta thường cho là thuộc về các thời kỳ rất sau này.
Như dự án xây dựng tượng Moai bí ẩn.
Các nhà khảo cổ nói tượng Moai cuối cùng đã được chạm khắc khoảng 400 năm trước.
Nhưng dường như không thể tin được, trên một hòn đảo nhỏ như thế,
một lượng trầm tích lớn như thế có thể tích tụ xung quanh tượng
trong một thời gian ngắn như thế.
Không một bằng chứng cho thấy các tượng Moai bị chôn cất có chủ đích.
Vậy có lời giải thích khác không?
Có thể ta đang nhìn vào kết quả cuối cùng của một quá trình trầm tích
không chỉ mất hàng trăm năm mà hàng nghìn năm?
Vấn đề với giả thuyết đó?
Không một bằng chứng về sự hiện diện của con người từ thời xa xưa đó.
Hay là có bằng chứng nhỉ?