Sa pagpasok mo sa Temple of the Moon,
bubungad sa 'yo sa entrada ang isang ahas.
Nakaukit sa batong pader,
ang kumikinang nitong katawan ay parang halos buhay kapag hinawakan.
Mahirap 'yon
dahil ibig sabihin, inukit 'yong bato,
at naiwang nakaumbok 'yong inukit na ahas sa gilid.
Habang pumapasok, mas marami pang misteryosong hugis ang makikita,
na inukit mula sa buhay na bato.
May kakaibang pakiramdam dito.
Ang mga butil ng alikabok na nagliliwanag habang nasisinagan ito
mula sa butas sa kisame
papunta sa isang patag na estruktura, na malinaw na gawa ng mga tao.
Ang batong pedestal, tulad ng ahas, ay inukit mula sa mismong bato nito,
iniilawan ng butas sa itaas
na pinapapasok ang sikat ng araw at liwanag ng buwan.
Kilala bilang ang Temple of the Moon,
at marahil sa tunay nitong pangalan,
ang Amaru Markawasi, ang Bahay ng Ahas,
itong inukit mula sa batong lugar na ito
ay may napakalakas na presensiya.
Pinaniniwalaang ginamit ito ng mga Inca sa mga ritwal ng mga gustong magkaanak,
kung saan mag-aalay sila sa diyosa ng buwan
na si Mama Quilla, anak ni Viracocha.
Ang katahimikan ng lugar, ang lamig at katahimikan sa loob nito,
itinutuon nito ang isip sa paraan, na para sa akin,
ay sadya itong ginawa, at hindi aksidenteng nakamit.
Sinumang gumawa sa silid na ito, tila hindi sila 'yong mga parehong tao
na gumawa sa mas magagarang gold-plated na mga templo
kung saan tanyag ang mga Inca.
Para bang 'yong mga Inca na pinupuri ito ay pinaderan ang labas para markahan
at igalang 'yong natuklasan nila, at hindi nila nilikha.
Likha ba ito ng iba,
isang sinaunang kultura na may kaalaman sa paghulma ng bato sa iba't ibang paraan?
Nasa gilid ako ng isang burol sa Cusco sa Peru,
sinusuri ang isang posibleng sinaunang pamamaraan ng paghulma ng bato
na kilala bilang Hanan Pacha.
Meron tayong patong-patong na misteryo, at para malutas ang misteryong 'yon,
kailangan nating suriin ang iba't ibang istilo ng arkitektura
na minsan, magkakasama sa iisang kalye.
Saanman sa mundo,
ituturing itong ebidensiya na gawa ng iba't ibang kultura.
Sa pagitan ng Temple of the Moon at mga dambuhalang bato ng Sacsayhuaman
ay isa pa sa pinakamahalagang lugar sa Sacred Valley
na tila ginamitan ng parehong sinaunang pamamaraan ng paghulma ng bato.
Ang Q'enqo.
Ang ibig sabihin nito sa Quechua ay "laberinto,"
at habang naglilibot ako, naiintindihan ko na kung bakit.
Kapag may nagtangkang pumasok sa loob nito,
isang paliko-likong landas ang dadaanan mo
at mapapaisip ka.
Ang Q'enqo ay isang lugar kung saan mararamdaman ng tao na nag-iisa siya,
napalilibutan ng misteryosong kapaligiran,
napalilibutan ng katahimikan.
Binubuo ito ng mga inukit na lagusan,
mga nakatagong silid,
at waring mga altar na inukit mula sa bato.
At tila patungo ang lahat sa isang amphitheater sa gitna,
kung saan makakasama ko ulit si Jesus Gamarra para magbahagi ng kaalaman.
Ang mga Inca ba ang responsable sa anumang pagkakagawa
na makikita sa Q'enqo Chico?
Hindi.
Meron mang mga konting indikasyon ng presensiya ng mga Inca
tulad ng maliliit na bato at mga putik,
pero ginawa ang mga ito bilang parangal sa Hanan Pacha.
Lubos itong iginagalang,
at ipinapakita 'yon sa paraang pinalilibutan ito
ng mga estruktura na ginawa nang tama at may pag-iingat.
Sinaunang inukit na bato na napalilibutan ng mga simpleng pader
gaya ng nakita ko sa labas ng Temple of the Moon.
Paghahalo ito ng mga istilo
na makikita sa maraming sagradong lugar sa Peru.
Gaya sa Machu Picchu,
ang makinis na pagkalilok sa seremonyal na bato na Intihuatana,
na tila napalilibutan na naman ng mga gawa ng mga Inca,
marahil para parangalan at igalang ang lugar na ito bilang sagrado.
Maipaliliwanag nito ang pagsasama-sama ng mga gawang nakikita natin
sa mga pader sa Cusco at sa Sacsayhuaman,
na ayon kay Jesus ay mga batong idinagdag sa ibabaw at paligid
ng mga posibleng mas sinaunang makikinis na bato.
Di na mahalaga kung kailan hinulma ang mga bato,
ang tanong ay paano?
Mga bakas kaya ito ng nawawalang teknolohiya ng prehistory?
Iniisip ng kasamahan ni Jesus na si Jan Peter de Jong na may mga palatandaan
sa Sacsayhuaman kung paano napakahusay na hinulma ang mga bato.
Jan, dinala mo 'ko rito sa napakakitid na tunnel
na may makikintab na gilid. Ano'ng pangalan nitong lugar?
Tinatawag nila itong Chincana Chica.
Ibig sabihin, "ang lugar kung saan naliligaw."
Isa itong natural bedrock, pero malinaw na gawa ng tao itong tunnel.
Katangian ba ito ng napakalumang istilo ng paggawa rito,
na natural bedrock 'yong ginagamit nila at hinuhulma ito?
Isa sa mga katangian ng istilo ng Hanan Pacha
ay baguhin ang bato na parang hinuhulma ito.
Mapapansin mong hinuhulma nila 'yong mga bato na parang malalambot ito…
-Oo. -…dahil binakat sa bato lahat ng bagay.
Pag sinabi mong hinulma, palalambutin 'yong bato
at ibabakat 'yong hugis sa bato?
Tingin namin malambot 'yong mga bato habang hinuhulma sila.
Pero paano sila pinalambot?
Naniniwala si Jan na ang mga pader ng tunnel ang susi sa misteryo.
Sa loob nitong tunnel, marami tayong makikitang repleksiyon.
Kumikinang ito na parang makintab na metal.
Kapag hinawakan mo, napakakinis.
Iniisip namin na pinainitan ito,
at nagkaro'n ng layer 'yong bato dahil sa init na 'to,
kaya ganito ito kakintab.
Vitrification ang tawag dito ng mga geologist.
Alam mo kung gaano dapat kainit?
Vitrification, ibig sabihin "gawing kristal,"
at nangangailangan 'yon ng 1,400 degrees Celsius.
Na talagang ubod ng init.
Oo. Di natin alam kung paano nila ginawa, pero nagawa nila.
Pag tiningnan nang malapitan, tanungin mo ang sarili,
"Ang init na 'yon ba ang paliwanag sa kakaibang itsura ng pagkakadikit
ng mga dambuhalang bato ng Sacsayhuaman?"
Ang unang sasabihin ng mga nagdududa ay 'yong kinang sa loob ng tunnel
ay dahil sa paghawak ng mga tao sa gilid ng tunnel.
Ano'ng reaksiyon mo?
Maraming magsasabi ng, "Oo, siyempre.
Kikinang 'yon dahil sa mga kamay na humahawak sa tunnel, nahahawakan lagi."
Pero makikita rin 'yon sa bubong at sa buong pader ng tunnel.
Kaya hindi tamang sabihin
na sabay-sabay nilang hinahawakan 'yong kabuoan ng lugar.
E, 'yong isa pang argumento na dahil daw ito sa bulkan?
Wala namang mga bulkan dito.
-Okay. -Kaya walang basehan 'yon.
Para kay Jan, ang tanging paliwanag ay
narito ang mga resulta ng isang uri ng sinaunang siyentipikong proseso,
na napaghusay ng isang sibilisasyon na nauna pa sa mga Inca.
Nagawa ito noon ng mga sinaunang tao.
At di natin alam 'yong teknolohiyang ginamit nila.
Pag minamasdan ko ang Sacsayhuaman,
parang tinitingnan ko ang mga bakas ng nawawalang teknolohiya,
ng nawawalang siyensiya ng pagmamason,
isang siyensiya na hindi tayo bihasa,
na wala tayong teknolohiya para matularan ito.
Palaisipan pa rin ang mismong proseso ng teknolohiya.
Pero naniniwala si Jesus Gamarra na ang sobrang init
na nagpalambot sa bato para mahulma ito habang ginagawa
ang nagpatibay at nagpatigas din dito kalaunan.
Pag nagmamasid ako, kahit napakatagal na nila,
mukhang moderno 'yong itsura ng mga bato.
Pa'no mo inuunawa 'yong nakikita natin sa paligid natin?
'Yong mga bato lang na isinalang sa init at hinulma
ang napreserba nang hindi nasisira.
Mukhang magaspang 'yong ibang mga bato.
Natitibag sila dahil sa mga pagbabago ng panahon.
Ano ang paliwanag mo sa nakikita natin dito?
Maraming misteryo ang hindi natin maipaliwanag
dahil bahagi ito ng napakalalim na makasaysayang nakaraan
na nangyari libo-libong taon na.
Minsan, kailangan na lang nating tanggapin
na isang imposibleng gawang engineering ang nasa harapan natin.
Imposible sa kakayahan natin.
Kailangang maging mas bukas pa ang isip natin
sa ating pananaw tungkol sa mga sinaunang tao.
Ayon sa lokal na tradisyon na naitala ng mga mananakop na Espanyol,
ang mga makabagong pamamaraan ng paggawa sa bato
ay bahagi ng ipinamanang kaalaman
na itinuro ng diyos na lumikha sa Andes, si Viracocha,
na isinalang ang mga bato sa apoy,
para pagaangin ang malalaking bloke na maaaring ilipat-lipat,
na katulad ng teorya tungkol sa matinding init.
Kaya interesado ako sa mga katutubong tradisyon
na sinasabing tinutunaw ang mga bato o ipinagdidikit.
Buksan natin ang ating mga tenga at mata sa mga ganitong posibilidad.
Itong ebidensiya ng hindi maipaliwanag na mga teknolohiya
ay makikita sa buong kabundukan ng sinaunang Peru.
Pero may ebidensiya kaya ng mga sinaunang siyentipikong obra
sa kabilang panig ng Andes Mountains
na hindi rin namin napansin sa kagubatan ng Amazon?
Dahil lang di kaaya-aya ang mga lugar na 'yon
para pamuhayan ng mga tao ngayon,
hindi ibig sabihin na hindi sila kaaya-aya noon.
Ang mga isinasagawang imbestigasyon
ay nagpapakita ng ebidensiya na may mga lihim sa Amazon.
Alam na natin na ang ebidensiya ng paninirahan ng tao sa sinaunang Amazonia
ay nasa 25,000 taon na.
NAKALIPAS NA 25,000 TAON
Nagbukas 'yon ng mas malawak na timeframe para sa isang nawawalang sibilisasyon.
Ang mga posibilidad na kailangan nating imbestigahan
sa paglikha ng mga sibilisasyon ay mas lumalim at mas humaba.
Sa katunayan, ang mga unang European na naglayag sa buong Amazon noong 1542
ay maaaring nasulyapan ang mga apo
ng sibilisasyong 'yon nang dumaan sila malapit dito.
Pinangunahan ang ekspedisyon ni Francisco de Orellana
at idinokumento ng isang prayle na si Gaspar de Carvajal.
Hindi nabanggit sa journal ni de Carvajal
ang napakalaking kagubatan na tila walang naninirahan na makikita ngayon.
Inilarawan ng pari ang Amazon basin na puno ng mga lungsod
na tinitirhan ng mga taong may kasanayan.
"May isang pamayanan," isinulat niya, "na walang patid sa habang 21 kilometro."
Kasinghaba 'yon ng Manhattan Island.
Pero nang dumating ang mga misyonerong European
makalipas ang isang siglo,
wala silang nakitang mga lungsod.
Itinuring na kathang-isip ang mga isinulat ni de Carvajal,
na ginawa para pabilibin ang hari ng Espanya
para mapondohan ang mas maraming ekspedisyon.
Pero nang isisiwalat na ng kagubatan ang mga lihim nito,
nagsisimula nang magmukhang totoo ang mga ulat na iyon.
Ipinahihiwatig ng mga natuklasan sa Amazon
na nagkaroon nga ng sinaunang sibilisasyon dito.
Gamit ang LiDAR para makita ang ilalim ng kagubatan sa Bolivia noong 2019,
namangha ang mga archeologist nang makita
ang napakaraming estruktura at mga kalsada.
Sa bagong pananaliksik, natutuklasan na na meron ngang malalaking pamayanan.
Gaya ng alam natin, may tradisyon ng mga nawawalang lungsod sa Amazon.
Mga lungsod ang tamang salita para ilarawan 'tong mga pamayanan.
Base sa datos at nalalaman natin tungkol sa mga baryo sa Amazon,
may magandang palagay ang mga mananaliksik sa maaaring itsura
ng isa sa mga pamayanang iyon na kilala bilang Cotoca.
Halos isang milya ang lawak ng lungsod,
isang buong bayan na pinalilibutan ng mga daluyan ng tubig at mga kalsada.
Papunta ang ilan sa mga nakaangat na terasa, marahil para sa bawat tahanan.
At sa gitna ng lungsod ay isang mataas na pyramid na burol,
marahil para sa mga pagdiriwang.
At mukhang konektado ang lungsod na ito
sa tatlo pang kaparehong pamayanan gamit ang kalsada na milya-milya ang haba.
Wala tayong masyadong alam tungkol sa mga taong nanirahan dito.
Ang alam natin, nakakubli sa ilalim ng kagubatan,
ay marami pang lungsod. Maraming-marami.
Pinagsama-sama ng mga archeologist ang mga ebidensiya
na nagpapakita sa tinatawag nilang nawawalang lambak ng mga sinaunang lungsod
na nakakubli sa Ecuadorian Amazon.
Sa Western Amazon, natuklasan kamakailan ng mga archeologist
ang tila isang malaking kumpol ng mga pamayanan
na pinagdudugtong ng mga kalsada, mula pa sa nakalipas na 2,500 taon,
katulad ng mga geoglyph na nasa Brazil.
Paglikha ng malalaking lungsod, paglikha sa mga geoglyph sa Acre,
hindi ito itinuturing na kasama sa kakayahan
ng mga mangangasong nanirahan sa Amazon,
pero malinaw na kaya nila.
Parami nang parami sa mga sinaunang pamayanang ito
ang patuloy na natutuklasan,
na nagpapahiwatig ng malawakang sibilisasyon sa Amazon,
na maaaring naging tahanan ng nasa 20 milyong tao.
Natutuklasan natin ngayon na ang kuwento ng Amazon
ay hindi pala tulad ng ikinuwento.
Marahil nakita nga ni de Carvajal ang malalaking pamayanan noong 1542.
Pero kung gano'n nga, bakit 'yong mga dumaan sa ilog
makalipas ang isang siglo ay hindi sila nakita?
May isang malagim na paliwanag.
Noong dumating sa Americas 'yong mga Espanyol at mga Portuguese,
may bitbit silang napakaraming sakit
kung saan immune na ang mga European,
pero hindi ang mga tao sa Amazon.
Mauubos ang anumang populasyon na mayroon dito,
habang kinamkam naman ng kagubatan ang mga pamayanan nila.
Pero maraming natutuklasang bakas ng sibilisasyong iyon
sa alamat ng Western Amazon mula sa mga Tucano.
May kuwento ng pinagmulan ang mga Tucano kung paanong ang mga ninuno nila
ay unang dinala sa lugar na iyon para sa misyong magpaunlad
sakay ng isang malaahas na bangka na naglakbay sa kahabaan ng Amazon.
Ayon sa alamat,
ang mahabang bangkang ito ay pinamumunuan ng isang espiritu
at may lulang mga tao.
Hindi nagtagal, ang dakilang anak ng araw ay dumating sa Earth
na may dalang apoy at mga kagamitan, pati na kaalaman sa arts and crafts.
Binungkal niya at ng mga kasama niya ang lupa para mabuhay ang mga tao
bago bumalik sa kanilang mahiwagang mundo.
Para sa akin, para itong mga kuwento ng pagmumulat sa kabihasnan
na kalat sa buong mundo
na pakiramdam ko ay parte ng iisang pinagmulan.
Patuloy na lumalabas ang mga kuwentong ito.
Isang espiritu na dumating sakay ng bangka,
gaya ni Quetzalcoatl sa alamat ng mga Aztec.
O ni Hotu Matu'a noong dumating siya sa Rapa Nui.
O ni Viracocha, na lumitaw mula sa Lake Titicaca
matapos ang isang kalamidad.
Itong anak ng araw kaya na ito
at ang misyon niyang hikayatin ang mga tao na manirahan sa Amazon
ay may kaugnayan sa nawawalang sibilisasyong hinahanap ko?
Sa Peruvian Andes,
lumikha diumano si Viracocha ng mga pambihirang bagay mula sa bato.
Pero dito sa Amazon, kung saan bihira ang malalaking bato,
mga estrukturang gawa sa di gano'n katibay na materyales
gaya ng mga kahoy at lupa ang nangingibabaw.
Ang di malinaw ay kung paano nila napagtagumpayan
na maging tahanan itong hindi kaaya-ayang lugar.
Paano nila nasuportahan ang malalaking populasyon
sa matagal na nating itinuring na patay na lupa?
Pag hindi natin naunawaan 'yong kakayahan ng mga tao sa Amazon
na pakainin ang milyun-milyong populasyon,
hinding-hindi natin mauunawaan ang katotohanan
tungkol sa buong kuwento ng tao.
Matatagpuan ang isang paliwanag sa puso ng Brazilian Amazon, malapit sa Manaus.
Umuusbong mula sa lupa ng mismong Amazon,
nalantad kamakailan ang isang matagal nang nakabaong lihim.
Isang ebidensiya ng sinaunang siyensiya na makatutulong maipaliwanag
kung paano sinuportahan ng kagubatan ang malalaking populasyon.
Si Angela Araujo ay isang archeologist
na dalubhasa sa relasyon ng sangkatauhan at mga halaman.
Nakatuon ang pag-aaral niya ngayon sa isang misteryosong phenomenon.
Karaniwan, hindi kagandahan 'yong mga lupa sa kagubatan
o angkop para sa agrikultura.
Pero sa mga pamayanan, sinauna man o moderno,
may natuklasang nakamamangha ang mga scientist,
mga patse-patseng self-regenerating soil
na tinatawag nilang terra preta o itim na lupa ng Amazon.
Meron tayo ritong lupa na mas maitim kumpara sa mga lupa sa paligid.
Misteryoso at kataka-taka, meron itong bacteria,
na patuloy na nagpaparami at binubuhay ang sarili
at binubuhay 'yong lupa.
Para itong mahiwagang lupa.
At itong masaganang lupa ay natagpuan sa buong Amazon
kung saan may ebidensiya ng mga tao.
Magkikita kami ni Angela sa katutuklas lang na sinaunang pamayanan
para makita ko ang itim na lupang ito.
Kailan ka unang naging interesado sa itim na lupa ng Amazon?
Sa kasalukuyan, ginagamit din namin ang lupang ito para sa agrikultura.
At bigla akong may nakitang koneksiyon
sa pagitan ng nakaraan at mga populasyon.
Gusto kong maintindihan kung bakit at paano
nagkaroon ng koneksiyon ang mga populasyon sa itim na lupa.
Natuklasan ng mga mananaliksik na nakahalo sa mga organikong elemento
ng bawat patse ng itim na lupa, gaano pa man ito katagal,
ang maliliit na tipak ng seramiko,
isang di maikakailang ebidensiya na may partisipasyon ang populasyon ng tao
sa pagkakalikha sa lupang ito.
At napag-alaman na ang mga sample ay mula pa sa hindi bababa sa 7,000 taon.
Gaano karami 'yong mga populasyon?
Hindi ako sigurado, pero may mga record na nagpapahiwatig
na hindi bababa sa tatlong milyong tao
ang nakatira sa rehiyon pa lang ng Alto Rio Negro.
Tingin mo ba sinadyang likhain ng mga sinaunang tao ang lupang ito?
O natuklasan nila nang di sinasadya 'yong mga pambihirang katangian nito?
Hindi ako naniniwala na sinadya ito.
Naniniwala ako na dahil sa napakaraming naninirahan sa lugar,
maraming nabubulok na bagay ang lumikha sa mga katangiang ito.
Pero para itong argumento ng manok at itlog.
Di ko maiwasang makakita ng paradox.
Sa isang banda, sinasabi natin
na nagkaroon ng napakalaking populasyon sa Amazon
at dahil sa aksidenteng produkto ng presensiya nila,
nalikha nila 'yong itim na lupa.
Pero sa kabila naman, sinasabi natin na 'yong natural na lupa ng Amazon
ay hindi sapat para suportahan 'yong napalaking populasyon.
Hindi ba parang naging posible na magkaroon ng malalaking populasyon
dahil sa itim na lupa?
Naniniwala akong posible
na nalaman nila na masagana pala 'yong lugar,
pero hindi nila intensiyon na,
"Magtatapon ako ng basura para patabain 'yong lupa at lumago 'yong pananim."
Patuloy ang pananaliksik.
Pero para sa akin, ang rason kaya parang sinadya ito
ay dahil matatagpuan ang terra preta sa buong Amazon,
na malapit sa mga sinaunang pamayanan.
Kailangang mas bukas pa ang isip natin
tungkol sa ating pananaw sa mga kakayahan ng mga sinaunang tao.
Kailangan natin silang ituring na dalubhasa ng kanilang kapaligiran
na pinakinabangan ang kapaligirang iyon sa loob ng libo-libong taon.
At dahil sa lawak ng gubat,
walang nakakaalam kung gaano pa karaming terra preta ang di pa natutuklasan
na maaaring mag-atras sa pinagmulan ng lupang ito
sa mas malalim pang nakaraan.
Ang iminumungkahi ko,
na mariing tinututulan ng maraming archeologist,
ay 'yong paninirahan at pagdami ng populasyon ng tao sa Amazon
ay isang planadong pangyayari.
Pero ang paglikha at pagsuporta sa malalaking pamayanan
ay nangangailangan na napakaraming likas na yaman.
Hindi lang mga pananim, kundi isang bagay na maiisip natin
na hindi kailanman mauubos sa Amazon.
Troso.
Tunay na sagana sa samu't saring likas na yaman ang Amazon.
Sa kasalukuyan, may nasa 390 bilyong puno rito,
na binubuo ng nasa 16,000 species.
Paano kung sabihin ko na halos ang buong kagubatan
ay resulta ng planadong kampanya
na ginawa ng mga tao libo-libong taon na?
Paano kung sabihin ko na maaaring itinanim ang Amazon?
Kinumpirma ng mga mananaliksik na noong Ice Age,
hindi isang masukal na gubat ang Amazon,
kundi damuhan na may kalat-kalat na mga puno.
Inakala nila na pinalago ng umiinit na planeta
ang malawak na kagubatang nakikita natin ngayon.
Pero kamakailan lang,
may natuklasang di inaasahan ang mga archaeobotanist.
Ang kalahati ng gubat ay binubuo lamang ng 1.4%
ng mga kilalang species ng puno sa Amazon,
ang mismong species na naging kapaki-pakinabang sa mga tao.
Resulta ba ito ng pangmatagalang proyekto na nagsimula libo-libong taon na,
isang proyekto na kalaunan ay lalago
sa isang malawakang katutubong sibilisasyon sa Amazon?
At may iba pa.
Gaya ng terra preta, matatagpuan ang karamihan sa mga punong ito
malapit sa bagong tuklas na mga sinaunang lungsod ng Amazon.
Sa halip na isang mapanganib na gubat na madalas tingin nating mga Western,
ginagawa nila itong tahanan para sa milyong tao,
ginagawang hardin ang Amazon na nagtustos sa pangangailangan ng tao.
Noong 20th century,
ipinagpalagay na ang kagubatan ng Amazon ay di pa nagagalaw.
Na di ito ginalaw ng mga tao.
At ngayon, alam na natin na marami sa mga puno rito,
mga Brazil nut, mga palmera, ay medyo nalinang na,
o nalinang at naalagaan na,
kaya nagbago na 'yong pagkakaunawa namin sa gubat.
Isa itong tunay na scientific project na matagal nang nangyayari sa Amazon.
Gaano na ba katagal?
Ang nakapagtataka,
ang pinakamatagal na petsa ng pag-aalaga ng puno
na natagpuan sa Amazon ay nasa 10,800 taon na.
Nasa katapusan 'yon ng Ice Age,
sa mismong panahon na nakikita natin 'yong parehong pag-unlad
sa sibilisasyon at pagbabago ng mga tao sa buong mundo.
Mapapatanong tayo kung ano pa kaya ang matatagpuan
sa malawak na kagubatan ng Amazon
na hindi naman talaga dapat naroon pero malinaw na naroon.
Gaya ng nakita natin sa mga gawang bato ng sinaunang Peru,
itong mauunlad na proyektong pang-agrikultura at pamayanan sa Amazon
na nagsimula libo-libong taon na
ay tila nagpapakita ng mga siyentipikong obra
na, sa totoo lang, di inasahan sa loob ng matagal na panahon.
Kailangan nating baguhin ang pagkakaunawa natin sa Amazon.
Kailangan natin itong tingnan bilang produkto ng katalinuhan, inisyatiba,
kakayahan, at hangarin ng mga tao.
Ang pinakamagandang halimbawa ng Amazonian technology
ay maaaring nagmula rin sa isang di inaasahang bagay para sa kaalamang ito.
Bumalik ako sa Peruvian Amazon para malaman pa.
Ito ang Iquitos, isang daungang lungsod na nasa sangandaan
kung saan dumadaloy sa malaking ilog ang iba pang sapa.
Maaaring bago lang ang daungan,
pero ang rehiyong ito ay, sa libo-libong taon,
ang sentro ng isang malalim na tradisyon,
ang paggamit ng ayahuasca.
Si Dr. Luis Eduardo Luna ay isang Indigenous anthropologist
at nangungunang eksperto sa sinaunang halamang gamot na ito.
Marami na akong nakita na umiinom ng ayahuasca,
at nagulat ako sa mga nararanasan nila,
minsan, naglalakbay sila sa ibang mundo,
minsan, nagninilay-nilay lang sila,
naghahanap ng solusyon sa mga problema nila.
Ano'ng nangyayari? May mga pagbabago ba sa buhay nila?
Maraming tao ang sumusulat sa 'kin
na nakakapagpabago ng buhay 'yong mga karanasang 'yon,
binago 'yong pananaw nila.
Ang paggamit ng ayahuasca ay sumikat kamakailan
sa ating kasalukuyang lipunan.
Pero para sa mga katutubo sa Amazon,
matagal nang may sagradong kapangyarihan ang inumin.
Maraming katutubo ang nagsasabing
umiinom sila ng ayahuasca para maintindihan ang tuntunin ng lipunan,
maging mas mabuting mga tao.
Ang paghahanda ng ayahuasca ay tungkulin ng mga manggagamot na shaman o curanderos.
Gaya ni Don Francisco Montes Shuna na mula sa mga katutubong Capanahua,
na dapat magbuga ng usok mula sa sinaunang species ng tabako
na tinatawag na mapacho para linisin ang ritwal.
Sa wikang Capanahua, ang pangalan ko ay Shamorin Kyashi Piary,
na ang ibig sabihin ay "Anghel ng Kagubatan."
Mula ako sa angkan ng mga manggagamot.
Nararamdaman ko ang koneksiyon sa lahat ng mga ninuno ko,
sa lola ko, sa lola ko sa tuhod, sa buong pamilya.
Konektado kami at ramdam ko 'yon sa mga bagay na may kinalaman sa Amazonia.
Habang umuusad ang pananaliksik, nabubuo ang ebidensiya
na mainam sa kalusugan ang ayahuasca.
Kapag pinakuluan, ang tangkay pa lang nito ay nakapagpapagaling na
dahil sa molecule nito na kilala sa siyensiya na harmine.
May mga pag-aaral na nagsasabi ng neurogenesis,
na makakagawa ng mga bagong neuron 'yong harmine,
pati mga bagong beta cell para sa pancreas.
At siguro mga bagong cell para sa mga litid at iba pa.
Maaaring mabisang gamot ang harmine na nasa tangkay,
pero hindi ito nakalilikha ng pangitain.
Mangyayari lang 'yon pag inihalo ito sa dahon ng iba pang halaman
na likas sa Amazon gaya nitong tinatawag na chaliponga,
na merong psychoactive chemical na nasa ayahuasca,
ang DMT, pinaiksing dimethyltryptamine.
Itinuturing ang DMT na isa sa mga pinakamabisang psychedelic.
Pero kinumpirma ngayon ng pananaliksik na hindi ito addictive
at may mga nakagagaling na katangian
kapag ininom sa wastong dami at kondisyon.
Natutuklasan namin na kapag may kasamang talking therapy,
malaki ang maitutulong nito para mapagaling
ang mga malalang karamdaman.
Pero may isang problema.
Hindi iniinom ang DMT
dahil sinisira ito ng mga enzyme na nasa bituka.
Dito papasok ang kaalaman ng shaman ng Amazon
na may mahusay na solusyon.
Ang mangyayari, 'yong harmine na nasa tangkay,
pipigilan nito 'yong pagkasira ng DMT sa bituka,
para makapunta 'yong DMT sa blood-brain barrier,
papasok sa mga receptor sa utak.
'Yon ang nagbibigay ng mga pangitain, 'yong DMT.
Ang resulta?
Sa libo-libong species ng mga halaman sa Amazon,
ang kombinasyon ng tangkay ng ayahuasca at mga dahon ng halamang may DMT lang
ang makapagbibigay ng pinakaaasam na pangitain.
Mayroong dalawang halaman, na hindi psychoactive kung sila lang,
pero psychoactive kapag isinamang iniluto
para makagawa ng ayahuasca.
Ilang siglo o milenyo ang lumipas bago nagtagumpay ang experimentong ito.
Tingin ko may palaisipan dito. Paano nila ito natuklasan?
Para sa 'kin, parang isang scientific project 'yon.
Oo, tama.
Base 'yon sa karanasan. Base sa obserbasyon.
Base sa pag-eeksperimento, tuloy-tuloy na pag-eeksperimento.
-Sa loob ng libong taon? -Tama.
Libo-libong taon na ang tradisyong ito.
Hindi natin masasabi. Dalawang libo, tatlong libong taon…
Nakakakuha tayo sa Amazon ng ebidensiya ng siyensiya,
'yong mga kaalaman na natutunan at ipinasa ng mga katutubong shaman
sa loob ng maraming henerasyon,
libo-libong taon na, tungkol sa mga halaman at katangian nito
at kung paano sila paghahaluin para makuha ang inaasam na resulta.
Sa seremonya ng ayahuasca, tatawagin ng shaman ang mga pangitain
sa pagkanta ng ikaro, isang mahiwagang kanta.
Pero pinangangasiwaan lang ng shaman ang seremonya.
Ang mismong halaman ang itinuturing na guro.
Pag uminom ka ng ayahuasca,
kailangan mong maghanda ng tanong.
Magbibigay siya ng sagot.
Ang kapangyarihan ng psychedelics na makapagkamit ng karunungan
ay hindi lamang sa Amazon.
Makikita ito sa mga pinakasinauna at pinakaiginagalang na mga kultura.
Malinaw na 'yong mga tinatawag nating psychedelics ngayon
ay tinanggap sa buong sinaunang mundo.
Sa Sinaunang Greece,
isinulat nina Socrates at Plato ang nakamit na karunungan
matapos uminom ng inuming nakapagbibigay ng mga pangitain.
Ipinahihiwatig ng mga hieroglyph sa Egypt na kumain sila ng petals
mula sa psychoactive na blue water lily para makipag-ugnayan sa mga diyos.
At sa mga pag-aalay ng Vedic ng sinaunang India,
ang mga pari na nais makipag-ugnayan sa mga diyos
ay umiinom ng inumin na kilala bilang soma.
Ang katotohanang tinanggap itong pagkakaroon ng naiibang kamalayan
sa buong prehistory at kasaysayan
ay nagsasabi na mahalaga sila sa karanasan ng tao.
Tingin ko imposible na maunawaan ang sinaunang mundo
kung di isasama 'yong mga psychedelic.
Sa pananaw mo, gaano na katagal ang ayahuasca?
Pinag-eksperimentuhan 'yon ng libo-libong taon. Baka mas matagal pa.
-Pakiramdam ko napakatagal na nito. -Oo.
Isa itong malaking misteryo.
Naniniwala ako na ang siyensiya ng ayahuasca
ay mas matagal pa kaysa sa iniisip ninuman.
At may ebidensiyang magpapatunay.
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz