Ay Tapınağı'na girerken…
…girişte sizi bir yılan karşılıyor.
Taş duvara oyulmuş
ve parıldayan vücudu dokunduğunuzda neredeyse canlı görünüyor.
Bu kolay bir iş değil çünkü kaya kesilmiş
ve sadece yan taraftaki yüksek kabartmalı yılan kalmış.
Tünelin derinliklerine indikçe daha esrarengiz şekiller ortaya çıkıyor.
hepsi de doğrudan kayaya oyulmuş.
Eşsiz bir atmosferi var.
Işığın tavandaki delikten aşağıya doğru süzülürken yakaladığı toz zerreleri
insan eliyle yapıldığı açık olan,
harika bir dengeye sahip bu yapının üzerine düşüyor.
Yılan gibi bu taş kaide de kayaya şekil verilerek yapılmış.
Yukarıdaki yarıkla aydınlanıyor.
Böylece hem güneş ışığına hem de ay ışığına erişim sağlıyor.
Halk arasında Ay Tapınağı olarak biliniyor.
Ayrıca daha da özgün bir şekilde Amaru Markawasi yani Yılan Evi de deniyor.
Bu esrarengiz, kayadan oyulmuş sığınağın kesinlikle güçlü bir havası var.
İnkaların burayı doğurganlık ritüelleri için kullandığına
ve insanların bir umutla
Viracocha'nın kızı Ay Tanrıçası Mama Quilla'ya
adak adadığına inanılıyor.
Ortamın sessizliği, soğukluğu ve dinginliği
bana kalırsa tesadüfen elde edilmemiş,
bayağı isteyerek tasarlanmış.
Görünüşe göre bu kutsal odayı yapan her kimse
İnkaların ünlü altın kaplamalı, gösterişli tapınaklarını inşa edenlerle
aynı kişiler değildi.
Sanki İnkalar yarattıkları bir şeyi değil, buldukları bir şeyi işaretlemek
ve böylece ona saygı göstermek için dış duvarları inşa etmiş gibi.
Taşı muhteşem şekilde şekillendirmeyi bilen
daha eski bir kültürün eserine mi bakıyoruz?
KADİM UYGARLIKLAR AMERİKA
BÖLÜM 4
Peru'daki Cusco'da bulunan bir yamaçtayım.
Eski bir taş şekillendirme tekniğini araştırıyorum.
Tekniğin adı Hanan Pacha.
Bu çok katmanlı bir gizem ve bu gizemi çözmek için
bazen aynı sokakta bir arada bulunan farklı mimari tarzlara bakmamız gerekiyor.
Dünyanın başka yerinde
bunlar farklı kültürlerin yapıtları olarak görülürdü.
Ay Tapınağı ve Sacsayhuaman'ın devasa megalitleri arasında
aynı, eski dönem taş şekillendirme tekniğinin kullanıldığı
Kutsal Vadi'nin bir başka önemli bölgesi var.
Q'enqo.
Quechua dilinde "labirent" anlamına geliyor.
Keşfetmeye başladıkça nedenini anlayabiliyorum.
Özünü anlamak için bir yolculuğa çıktığınızda
içinden geçtiğiniz ve sizi düşünmeye sevk eden
dolambaçlı bir patikaya giriyorsunuz.
Q'enqo nihayetinde insanın kendini yalnız hissettiği,
gizemli ve mistik bir atmosferi olan,
sessizlik içinde bir yer.
Burası yontulmuş tünellerden…
…yer altı galerilerinden…
…ve kayaya oyulduğu görünen sunaklardan oluşan karmaşık bir ağ.
Görünüşe göre hepsi merkezdeki bir amfitiyatroya çıkıyor.
Jesus Gamarra bir kez daha uzmanlığını paylaşmak üzere geliyor.
Q'enqo Chico'da gördüğümüz işçilik İnkaların eseri mi?
Hayır.
Küçük taşlar ve çamur derzleri gibi İnca varlığına işaret eden
bazı küçük göstergeler olsa da
bunlar genelde Hanan Pacha formlarında inşa edilmiş oluyor.
Çok büyük bir saygı görüyor.
Bu saygıyı göstermek için de etrafını
hassas ve saygılı bir şekilde inşa edilmiş yapılarla çevreliyorlar.
Burada da daha eski dönemde oyulan taş daha ilkel bir yapıyla çevreleniyor.
Tıpkı Ay Tapınağı'nın dışındaki gibi
Peru'nun birçok kutsal yerindeki gibi burada da birçok tarz yan yana gelmiş.
Machu Picchu'da olduğu gibi burada da düzgünce oyulmuş Intihuatana taşı
bu yeri kutsallık atfederek onurlandırmak üzere
yine daha geç döneme ait İnka yapılarıyla çevrilmiş.
Bu da hem Cusco duvarlarında hem de Sacsayhuaman'da gördüğümüz
farklı taş işçiliğini açıklayabilir.
Jesus Gamarra'nın daha sonra eklendiğini düşündüğü yapılar
muhtemelen çok daha eski ve düzgün yontulmuş taşların
üzerine ve çevresine eklenmiş.
Bu bloklar ne zaman oyulmuş olursa olsun nasıl yapıldığı belirsizliğini koruyor.
Tarih öncesine ait kayıp teknolojinin izlerine mi bakıyoruz?
Jesus'ın çalışma arkadaşı Jan Peter de Jong'un
bu taşların nasıl ustalıkla işlendiği konusunda bir fikri var.
Jan, beni bu parlak kenarları olan, dar tünele getirdin.
Burasının adı ne?
Buraya Chincana Chica diyorlar.
Anlamı "kişinin kaybolduğu yer" demek.
Bu doğal bir kaya ama belli ki tünel insan yapımı.
Doğal kaya üstünde çalışıp ona şekil vermeleri
buradaki eski yapı tekniğinde görülen bir şey mi?
Hanan Pacha tarzının özelliklerinden biri
taşın kalıp teknolojindeki gibi modifiye edilmesi.
Taşın üstünde yumuşak bir şeymiş gibi çalıştıklarını görebiliyoruz.
Çünkü her şey kayaya basılmış.
Kalıp teknolojisi derken taşın yumuşatılmasından
ve şeklin taşa basılmasından mı bahsediyorsun?
İnşaat esnasında taşların yumuşak olduğunu düşünüyoruz.
Ama nasıl yumuşatıldılar?
Jan tünelin duvarlarını gizemin anahtarı olarak görüyor.
Bu tünelin içinde birçok yansıma görebiliyoruz.
Metalik bir parlama görüyorum.
Dokununca oldukça pürüzsüz geliyor.
Isıya maruz kaldığına ve bu ısının taşta bir katman oluşturduğuna inanıyoruz.
Bu yüzden de çok parlak.
Jeologlar buna vitrifikasyon diyor.
Ne kadar ısı kullanılmış olabilir?
Vitrifikasyon "cama çevirme" demek.
Bunun için de 1.400 derece gerek.
Yani muazzam bir ısı.
Evet, nasıl yaptıklarını bilmesek de yaptıklarını biliyoruz.
Yakından bakınca insan kendine soruyor:
"Sacsayhuaman'daki devasa megalitlerin sahip olduğu tuhaf erimiş görüntü
bu ısı kaynağıyla açıklanabilir mi?"
Şüpheci biri tünelin içindeki parıltının
insanların tünelin yan kısımlarına sürtündüğü için oluştuğunu söyler.
Buna ne diyorsun?
Pek çok insan "Evet, tabii ki" diyor.
"Bu tünelden geçen insanların dokunması sonucu oluşmuş."
Ama tünelin üst kısmında ve tüm duvarlarında da var.
Yani aynı anda tüm bu yerlere dokunduklarını söylemek mantıklı değil.
Peki volkanik aktiviteden kaynaklandığının söylenmesi?
Burada volkan yok.
-Tamam. -Bu mantıklı bir açıklama değil.
Jan'a göre tek geçerli açıklama
İnkalardan daha önce var olan bir medeniyet tarafından uygulanan
antik bir bilimsel sürecin sonucuna bakıyor olmamız.
Eski insanlar tarafından çok eski tarihlerde yapıldı.
Hangi teknolojiyi kullandıklarını hiç bilmiyoruz.
Sacsayhuaman'a baktığımda kayıp bir teknolojinin izlerini görüyorum.
Kayıp bir taş işçiliği bilimini,
bugün aşina olmadığımız bir bilimi görüyorum.
Bunu tekrar yapacak teknolojimiz yok.
Teknolojinin gerçek niteliği gizemini koruyor.
Ama Jesus Gamarra aşırı sıcağın kayayı yumuşattığını,
böylece ona şekil verildiğini,
soğuduktan sonra da güçlenip sertleştiğini düşünüyor.
Baktığım zaman çok eski olmalarına rağmen taşların çok modern olduklarını görüyorum.
Bu önümüzdeki şeyi nasıl yorumluyorsun?
Sadece ısı verilerek ve şekillendirilerek işlenen parçalar
zarar görmeden korunmuş.
Diğer taşlar ise pürüzlü görünüyor.
Hava şartlarının aşındırıcı bir etkisi var.
Burada gördüklerimizi nasıl açıklıyorsun?
Açıklayamadığımız çok fazla gizem var
çünkü bunlar binlerce yıl önce gerçekleşmiş
büyük bir tarihin parçaları.
Bazı noktalarda imkânsız bir mühendislikle karşı karşıya olduğumuzu
kabul etmemiz gerekiyor.
Şu anki bilgimizle imkânsız.
Bu sebeple eski medeniyetlere bakış açımızda
daha açık fikirli olmamız gerekiyor.
İspanyol işgalcilerin kaydını tuttuğu yerel geleneklere göre
taş işçiliğindeki ileri teknikler
And Dağları'nın yaratıcı tanrısı Viracocha'nın aktardığı
bilgi mirasının bir parçasıydı.
Taşların alev almasına neden olarak
dev blokları tüy kadar hafif hâle getirir ve yerlerine yerleştirirmiş.
Aşırı ısı teorisine oldukça benziyor.
Bu yüzden taşların eritilmesinden ve taşlara şekil verilmesinden bahseden
yerel gelenekler ilgimi çekiyor.
Kulaklarımızı ve gözlerimizi bu olasılıklara açık tutalım.
Açıklanamayan teknolojilerin kullanıldığına dair kanıt
Antik Peru'nun dağlık bölgelerinde bulunabiliyor.
Peki eski bilimsel başarıların kanıtı
And Dağları'nın diğer tarafında,
benzer şekilde göz ardı ettiğimiz Amazon yağmur ormanlarında da olabilir mi?
AMAZON KUZEYDOĞU PERU
Bugün bu bölgelerin yaşama elverişli görünmemesi
eskiden de elverişli olmadığı anlamına gelmez.
Yapılan araştırmalar
Amazon'un büyük sırlar barındırdığına dair kanıtlar sunuyor.
Antik Amazonya'daki insan yerleşimi kanıtları
en az 25.000 yıl öncesine dayanıyor.
25.000 YIL ÖNCESİ
Bu da kayıp medeniyetin var olabileceği daha fazla zaman olduğu anlamına geliyor.
Uygarlık bulma konusunda araştırmamız gereken olasılıklar
çok daha kapsamlı ve uzun vadeli hâle geliyor.
Aslında 1542'de tüm Amazon'u dolaşan ilk Avrupalılar
buradan geçtikleri sırada
böyle bir uygarlığın torunlarını görmüş olabilirler.
Keşif seferini maceraperest Francisco de Orellana yönetti
ve Dominikli rahip Gaspar de Carvajal kaydetti.
De Carvajal'ın günlüğünde bugün gördüğümüz sonsuz, ıssız ormanın bahsi geçmiyor.
Amazon havzasını birçok şehir bulunan,
yetenekli insanların yaşadığı bir yer olarak tarif etmiş.
"Bir yerleşim 20 kilometre boyunca kesintisiz devam ediyor" yazmış.
Manhattan Adası'nın uzunluğu kadar.
Ama yaklaşık bir asır sonra Avrupalı misyonerler geldiğinde
böyle şehirler görmemişler.
Tarihçilere göre De Carvajal'ın hikâyesi kurguydu,
keşif gezilerini finanse etmeleri için İspanyol kraliyetini etkilemek istemişti.
Ama uçsuz bucaksız ormanın sırları açığa çıkmaya başladıkça
o raporlar doğru görünmeye başladı.
Amazon'daki son keşifler
eski bir uygarlığın varlığına işaret ediyor.
Bolivya'da 2019'da orman örtüsünün altını görmek için LiDAR kullanan arkeologlar…
LLANOS DE MOXOS KUZEY BOLİVYA
…insan yapımı devasa yapılar ve yollar görünce çok şaşırdılar.
Yeni araştırmanın sonucunda büyük yerleşim yerleri keşfediyoruz.
Hepimizin bildiği gibi Amazon'da kayıp şehirler var.
Bu yerleşim yerleri şehir olarak tanımlanabilir.
Araştırmacılar elimizdeki verilere ve mevcut Amazon köylerine bakarak
Cotoca olarak bilinen bu yerleşimlerin
nasıl görünebileceği üstünde çalıştı.
Şehir neredeyse bir buçuk km genişliğindeydi.
Kanallarla ve yollarla çevrili koca bir metropol.
Bu yolların bazıları konutların balkonlarına gidiyordu.
Şehrin kalbinde ise muhtemelen tören merkezi olarak kullanılan
yüksek bir piramit höyük bulunuyordu.
Hatta bu şehir, kilometrelerce uzanan yükseltilmiş yollarla
en az üç benzer yerleşime yerine bağlı görünüyordu.
Burada yaşayan insanlar hakkında bir şey bilmiyoruz.
Ama orman örtüsünün altına gizlenmiş, çok daha fazla şehir olduğunu biliyoruz.
UPANO VADİSİ EKVADOR
Arkeologlar Ekvator Amazon'undaki
antik şehirlerden oluşan kayıp bir vadinin kanıtlarını
gözler önüne serdiler.
Batı Amazon'da arkeologlar yakın zamanda
büyük bir yerleşim kümesini ortaya çıkardılar.
2.500 yıl öncesine dayanan, Brezilya'da gördüğüm jeogliflere benzeyen
yollarla birbirine bağlı şehirler.
Büyük şehirler yaratmak, Acre Eyaleti'ndeki jeoglifleri yaratmak
Amazon'da yaşayan avcı-toplayıcıların yapabileceği bir şey olarak görülmüyordu
ancak belli ki öyleydi.
AMAZONYA
Bu antik yerleşim yerleri keşfedilmeye devam ediyor.
Amazon'da geniş bir medeniyetin var olduğu
ve 20 milyon kadar insana ev sahipliği yapmış olabileceği düşünülüyor.
Şu an Amazon'un hikâyesinin anlatıldığı gibi olmadığını öğreniyoruz.
Belki de Carvajal 1542'de büyük yerleşimlere tanıklık etmiştir.
Ama öyleyse bir asır sonra nehir boyu ilerleyen Avrupalılar
neden onlara dair herhangi bir kanıt görmediler?
Bunun tatsız bir açıklaması var.
İspanyollar ve Portekizliler Amerika'ya geldiğinde
bazı hastalıkları yanlarında getirdiler.
Avrupa halklarının bunlara doğal bağışıklığı vardı
fakat Amazon halklarının yoktu.
Buradaki nüfus yok olmuş
ve yağmur ormanları bu yerleşimleri tekrar sarmıştı.
Ama bu uygarlığın yankılarını
Tucano halkına ait Batı Amazon mitinde buluyoruz.
Tucano halkının köken hikâyesinde atalarının medenileşme çabaları kapsamında
Amazon boyunca ilerleyen yılan şeklinde bir kano ile
bölgeye getirildiği anlatılıyor.
Efsaneye göre
bu anakonda şeklindeki kanoyu bir ruh yönlendiriyordu
ve insanları o götürüyordu.
Kısa bir süre sonra Güneş'in kutsal kızı Dünya'ya gelerek
hediye mahiyetinde ateş, alet, sanat ve zanaat bilgisi getirdi.
O ve doğaüstü arkadaşları uhrevi meskenlerine dönmeden önce
toprağı insanlar için hazırladı.
Bana kalırsa bu, tüm dünyada anlatılan
medenileştiren kahraman hikâyelerine çok benziyor,
bana aynı motifin bir parçası gibi geliyorlar.
Bu tema belirmeye devam ediyor.
Tekneyle gelen bir ruh.
Aztek kültüründeki Quetzalcoatl'ın yaptığı gibi.
Veya Rapa Nui'ye giden Hotu Matu'a gibi.
Veya kaostan sonra Titicaca Gölü'nün sularından çıkan
Viracocha gibi.
Acaba Güneş'in kızı
ve onun insanları Amazon'a yerleşmeye teşvik etme görevi
aradığım kayıp uygarlıkla ilişkili olabilir mi?
Peru'daki And Dağları'nda
Viracocha'nın taşla mucizeler yarattığı söylenir.
Ama burada, büyük kayaların nadir görüldüğü Amazon'da
yapılar genelde ahşap ve toprak gibi daha az dayanıklı malzemelerden yapılmış.
Pek konuksever görünmeyen bu yeri yuvaları yapmayı nasıl başardılar?
Uzun süredir verimsiz kabul ettiğimiz bu topraklarda
büyük bir nüfusu nasıl idame ettiler?
Amazon halklarının milyonlarca nüfusu
nasıl beslediğini anlamazsak
bir bütün olarak insanlık tarihinin gerçeklerini de asla anlayamayız.
Brezilya Amazonu'nun kalbinde, Manaus yakınlarda
bir açıklama bulunabilir.
Amazon topraklarından çıkan, uzun zamandır gömülü olan bir sır
yakın zamanda açığa çıktı.
Yağmur ormanlarının büyük bir nüfusu nasıl desteklediğini
anlamamıza yardımcı olacak eski bir bilimin kanıtı.
Angela Araujo insanoğlunun bitkilerle
tarihsel ilişkisini inceleyen bir arkeolog.
Son zamanlarda gizemli bir fenomen üzerine odaklanıyor.
Yağmur ormanı toprakları tipik olarak verimli değildir,
üstünde tarım yapılamaz.
Ama eski ve modern yerleşim yerlerinde bilim insanları şaşırtıcı bir şey buldu.
Terra preta veya koyu Amazonya toprağı denen,
kendini yenileyebilen bir toprak.
Çevredeki topraklara kıyasla daha koyu renkli bir toprak.
Gizemli ve tuhaf şekilde içinde bulunan bakterilerin
sürekli çoğalması ve kendini yenilemesi sonucunda
toprağın verimliliği artıyor.
Bu büyülü bir toprak.
Bu süper güçlü toprak Amazon'un her yerinde bulundu.
İnsan kanıtının olduğu her yerde.
Yeni keşfedilen eski bir yerleşimin yanında
toprağı görmek için Angela'yla buluşuyorum.
Koyu renkli Amazonya toprağı üstünde ilk ne zaman çalışmaya başladın?
ANGELA ARAÚJO ARKEOLOG
Günümüzde de bu bölgede tarım için bu toprağı kullanıyoruz.
Aniden, geçmiş ve bu insanlar arasında
bir etkileşime rastlamış oldum.
Bu kadar koyu bir toprağı
neden ve nasıl kullandıklarını anlamak istedim.
Araştırmacılar yaşı fark etmeksizin
organik elementler içeren her koyu toprak parçasında
küçük seramik parçaları buldular.
Bu özel toprağı insanların oluşturduğunun yadsınamaz bir kanıtı.
Araştırmalarda tarihi en az 7.000 yıl öncesine dayanan örnekler bulundu.
Nüfusları ne kadardı?
Kesin bir şey söyleyemem ama sadece Alto Rio Negro bölgesinde
en az üç milyon civarı insan yaşadığını öne süren
bazı çalışmalar var.
Sence bu toprağı
eski halklar akıllarını kullanıp kendileri mi icat etti?
Yoksa bu özel alanları kazara mı keşfettiler?
Şahsen ben kasten olduğuna inanmıyorum.
Bence bu bölgede yaşayan çok fazla insan olduğu için
çok sayıda ayrışan atık üretildi ve bunun da böyle bir faydası oldu.
Ama bu tavuk ve yumurta tartışması gibi.
Burada bir paradoks var.
Bir yandan Amazon'da
çok büyük bir nüfus olduğunu
ve tesadüf eseri ürettikleri atıklarla bu kara toprağı yarattıklarını söylüyoruz.
Ama öte yandan doğal Amazon topraklarının
o kadar büyük bir nüfusu desteklemek için verimli olmadığını söylüyoruz.
Burada büyük bir nüfus yaşamasını sağlayan şey
toprağın kendisi olamaz mı?
Bana kalırsa bu bölgenin
verimli olduğunu fark etmiş olabilirler
ama niyetleri bu olamaz.
Toprağı gübrelemek ve üretimi artırmak için
buraya atık bırakmış olamazlar.
Araştırma devam ediyor.
Ama bana kalırsa bunun bilerek yapıldığının kanıtı
terra preta'nın tüm Amazon'da
eski yerleşimlerin yakınlarında bulunması.
Eskiden yaşamış insanların kapasitesi konusunda
şimdikinden daha açık görüşlü olmalıyız.
Onları çevrelerinin efendileri olarak görmeliyiz.
O çevreyi binlerce yıl boyunca kendi yararlarına kullanmayı başarmışlar.
Ormanın büyüklüğü göz önüne alındığında
bu mucize toprağın geçmişini daha da eskiye götürecek
kim bilir daha ne kadar terra preta henüz keşfedilmemiştir.
Burada sunduğum iddia birçok arkeolog tarafından tartışıldı.
O da Amazon'daki insan nüfusunun yerleşiminin ve genişlemesinin
planlı yürütüldüğü iddiası.
Ama o geniş yerleşim yerlerini kurmak ve idame etmek
büyük miktarda doğal kaynak gerektirirdi.
Sırf gıda ürünleri değil,
Amazon'da zor bulunacağını hiç düşünmeyeceğimiz bir şey de.
Kereste.
Amazon gerçek anlamda bir doğal çeşitlilik harikası.
Bugün burada yaklaşık 390 milyar ağaç var,
16.000 farklı türden oluşuyor.
Peki ya bu uçsuz bucaksız ormanın çoğunun
binlerce yıl önce insanlar tarafından
bilinçli bir çabanın sonucunda oluşturulduğunu söylersem?
Peki ya Amazon'un ekilmiş olduğunu söylersem?
AMAZONYA
Araştırmacılar Buzul Çağı'nda Amazon'un yoğun bir orman olmadığını,
ağaçların ayırdığı otlaklar olduğuna inanıyorlar.
Isınan gezegenin bu yağmur ormanlarını beslediğini düşünüyorlar.
Ama son zamanlarda arkeobotanikçiler beklenmedik bir şey keşfettiler.
Ormanın yarısı Amazon'un bilinen ağaç türlerinin
sadece yüzde 1,4'ünü içeriyor
ve bu türlerin insanlara faydalı türler olduğu ortaya çıktı.
Bu binlerce yıl önce başlatılan uzun vadeli bir projenin sonucu muydu?
Sonunda geniş çaplı bir yerel Amazonya uygarlığını
hayata geçirecek bir proje.
Bir konu daha var.
Terra preta'da olduğu gibi bu faydalı ağaçların çoğu
Amazon'daki yeni keşfedilen antik kentlere oldukça yakın.
Batılılar olarak bu ormanı düşmanca ve tehlikeli görme eğiliminde olsak da
burayı milyonlar için eve çeviriyorlardı.
Amazon'u bir bahçeye,
ihtiyaçlarını karşılayan bir yere çeviriyorlardı.
20'nci yüzyılda Amazonya hinterlantının tamamen bakir olduğu düşünülüyordu.
El değmediğine inanılıyordu.
Şimdi burada bulunan
Brezilya fındığı, palmiye gibi birçok ağacın kısmen ekildiğini
hatta ekilip yetiştirildikleri biliyoruz.
Bu da orman anlayışımızı değiştirdi.
Bu çok uzun bir süre önce Amazon'da hayata geçirilen
gerçek bir bilimsel proje.
Tam olarak ne kadar sürdü?
En ilginç olan ise
Amazon'da tespit edilen en eski ağaç ekimi tarihi
bundan 10.800 yıl öncesine dayanıyor.
Bu da Buzul Çağı'nın sonu demek.
Tam da insan uygarlığında ve yeniliklerde
dünya çapında sıçramaların görüldüğü tarih.
O zaman insan soruyor.
Uçsuz bucaksız Amazon yağmur ormanlarında aslında olmaması gereken
ama yine de orada olan başka neler bulabiliriz?
Antik Peru'daki gelişmiş taş işçiliğinde olduğu gibi,
bu sofistike tarım projelerinin ve Amazon'daki yerleşim yerlerinin
binlerce yıl önce hayata geçirilmesi
bu kadar eski bir dönemden beklenmeyen bilimsel başarılar.
Amazon'a bakış açımızı tamamen değiştirmeliyiz.
Bunu insan zekâsının, inisiyatifinin, marifetinin ve niyetinin
bir ürünü olarak görmeliyiz.
Amazon teknolojisinin bu şaşırtıcı örneği
tüm bu ileri bilginin
beklenmedik bir kaynağı olduğuna işaret edebilir.
Daha fazlasını öğrenmek için Peru'ya dönüyorum.
Burası liman şehri Iquitos.
Birçok akarsu kolunun bir ırmağı beslediği bir kavşakta bulunuyor.
Liman genç olabilir
ama bu bölge binlerce yıldır
derin bir kültürün, ayahuasca kullanımının merkezi.
Doktor Luis Eduardo Luna yerel bir antropolog
ve bu eski bitki bazlı tıbbın önde gelen uzmanlarından biri.
Ayahuasca içen birçok insana denk geldim.
Yaşadıkları deneyimlere çok şaşırdım.
Bazen başka alemlere yolculuk yapıyorlar,
bazen kendi içlerine bakıyorlar,
sorunlarını çözmenin yollarını arıyorlar.
O insanlara ne oluyor?
Önemli değişiklikler oluyor mu?
Birçok insan bana bu deneyimlerin
hayatlarını ve bakış açılarını tamamen değiştirdiğini yazıyor.
Ayahuasca kullanımı çağdaş toplumda da yakın zamanda popüler oldu.
Ama Amazon yerlileri için bu bitki uzun zamandır kutsal bir güce sahip.
Yerel halktan birçok kişi
toplumun kurallarını anlamak, daha iyi insanlar olmak için
ayahuasca kullandığını söylüyor.
Ayahuasca'yı hazırlama işi şaman şifacıların ya da curandero'ların.
Kapanawa halkından Don Francisco Montes Shuna onlardan biri.
Ritüeli arındırmak için
mapacho olarak bilinen eski bir tütünden içmesi gerek.
Capanahua dilinde benim adım Shamorin Kyashi Piary.
Shamorin Kyashi Piary "Ormanın Meleği" demek.
Şifacı soyundan geliyorum.
Tüm atalarımla, büyükannemle,
büyük ninemle, bütün ailemle bağ hissediyorum.
Birbirimize bağlıyız ve Amazon'la ilgili her şeyde bu bağı hissediyoruz.
Araştırma ilerledikçe ayahuasca'nın sağlığa faydaları olduğu ortaya çıkıyor.
Harmin olarak bilinen içindeki bir molekül sayesinde
demlendiği zaman iyileştirici özellikleri ortaya çıkıyor.
Araştırmalar nörojeneze işaret ediyor.
Harmin yeni nöronlar üretiyor,
pankreas için yeni beta hücreler bile üretiyor.
Belki bağ dokular için bile yeni hücreler üretiyor.
Asmadaki harmin tıbbi bir mucize olabilir.
Ama bu, insanı alıp götürmüyor.
Bu Amazon'a özgü diğer bazı bitkilerin yapraklarıyla birleştiğinde oluyor.
Mesela "chaliponga" isimli bu bitki.
Ayahuasca'ya katılıyor ve "DMT" yani "dimetiltriptamin" denen
bir psikoaktif kimyasal içeriyor.
DMT en güçlü psikedeliklerden biri kabul ediliyor.
Ama bilimsel çalışmalar bağımlılık yapmadığını
ve kontrollü olarak kullanıldığında
tedavi edici özelliği olduğunu ortaya koydu.
Terapi ile birlikte uygulandığında
uzun süreli hastalıkları sona erdirmede çok faydalı olabileceğini öğrendik.
Ama bir sorun var.
DMT ağızdan alınca aktif olmuyor
çünkü bağırsaktaki enzimler temas edince onları yok ediyor.
Tam da bu noktada
Amazon'un şaman bilimi dikkat çekici bir çözüm getiriyor.
Asmadaki harmin,
DMT'nin bağırsaktaki yıkımını engelliyor,
böylece DMT kan-beyin bariyerini aşarak
beyindeki reseptörlere gidiyor.
Gördükleri şeyleri yaratan da bu, DMT.
Sonuç mu?
Amazon'daki 10.000'lerce bitki türünden
sadece ayahuasca asmasıyla DMT içeren bir bitkinin yaprağı birleşince
çok değerli görsel efektler yaratıyor.
İki bitkimiz var ve kendi başlarına psikoaktif değiller
ama ayahuasca yapmak için birlikte demlendiklerinde psikoaktifler.
Bunu deneme yanılma yoluyla bulmak için
yüzyıllar, bin yıllar boyu denemeniz gerekebilir.
Bence burada bir gizem var. Bu keşfi nasıl yaptılar?
Bu bana bilimsel bir proje gibi görünüyor.
Evet, kesinlikle.
Deneyime dayalı. Gözleme dayalı.
Durmadan yapılan deneylere dayalı.
-Binlerce yıl mı? -Evet, aynen.
Bu gelenek binlerce yıl eskiye dayanıyor.
Kaç bin yıl olduğunu tam olarak söyleyemeyiz.
Amazon'da bilimin kanıtlarını görüyoruz.
Yerel şamanların binlerce yılda, nesiller boyu topladığı
ve aktardığı bilgilerin kanıtlarını görüyoruz.
Bitkiler, bitkilerin özellikleri
ve nasıl karıştırılacakları konusunda elde ettikleri bilgilerin.
Ayahuasca töreninde şaman "ikaro" isimli bir şarkı söyleyerek
imgeleri çağırır.
Ama şaman sadece törenin lideridir.
Öğretmen kabul edilen ise bitkinin kendisidir.
Ayahuasca alınca
bir soru hazırlamanız lazım.
O da cevabını verir.
Daha derin bir bilgeliğe ulaşmak için psikedelik kullanmak Amazon'a özgü değil.
Bunu dünyanın en eski
ve en saygı duyulan kültürlerinde de görüyoruz.
Bugün psikedelik dediğimiz şeylerin
antik dünyanın her yerinde kullanıldığı çok açık.
Antik Yunan'da Sokrates ve Platon halüsinojenik bir içecek içtikten sonra
büyük bir aydınlanma yaşadıklarından bahseder.
Mısır'daki hiyeroglifler Tanrı'yla iletişim kurmak için
mavi nilüfer çiçeği yaprağı tükettiklerinden bahseder.
Ve antik Hindistan'daki Vedik kültüründe
rahiplerin tanrılarla bağlantı kurmak için
"soma" denen bir halüsinojen içtiği söylenir.
Bu değişen bilinç durumlarının tarih öncesinde
ve tarih boyunca benimsenmiş olması
insanlık için çok önemli olduklarını gösteriyor.
Bence psikedelikleri hesaba katmadan antik dünyayı anlamamız imkânsız.
Sence ayahuasca kaç yıllık?
Binlerce yıl üzerinde deney yapıldı.
Çok daha eski olabilir.
-Bana çok eski geliyor. -Evet.
Bu olağanüstü bir gizem.
Bana kalırsa ayahuasca'nın ardındaki karmaşık bilim
düşünülenden çok daha eskiye dayanıyor.
Bunun kanıtı da var.
Alt yazı çevirmeni: Şebnem Öztürk