Ayahuasca Amazon'un bilimsel icatlarından biri.
Bu çok güçlü bir halüsinojen.
Yerel halkın maneviyatında önemi büyük ve Peru'da yasal.
Ben de bir şamanın rehberliğinde ayahuasca ile birçok deneyim yaşadım.
Bence kullanıldığı tarihler düşünülenden çok daha eski.
Özellikle de esin verdiği eserlere bakarsak.
İnanılmaz şeyler görüyorlar.
Onda dokuzu geometrik desenler görüyor.
Görülen ilk şeylerden sonra birçok kişi fantastik varlıklar görüyor.
Bunlar bazen Yunan kültüründeki "teriantropi" denen
insan ve hayvan karışım varlıklar oluyor.
"Vahşi hayvan" ve "insan" kelimesinin birleşimi.
Benzer varlıklarla çok karşılaştım.
İlgimi çeken şey, ayahuasca kullanımının ve onun ilham verdiği imgelerin
sadece Amazon'da değil, Güney Amerika'daki gittiğim birçok antik şehirde de olması.
Cusco'da İnkalar insanları kurban verirken
öbür dünyaya geçişine yardım etmek için demlermiş.
Desenli, figür dolu sanat eserleri
ayahuasca'dan ilham alan çağdaş sanata çok benziyor.
TIWANAKU BOLİVYA
Bolivya, Tiwanaku'daki
İnka öncesi bölgede bulunan 1.500 yıllık heykelin tuttuğu nesnelerin
halüsinojenik toz tepsisi olduğu tespit edildi.
Tiwanaku çömlekleri de ilhamını psikedelik imgelerden alan
geometrik desenler ve fantastik varlıklar içeriyor.
Geleneksel Amazon sanatında da bu imgeler kullanılmış.
Tucano halkı genel olarak
kalıcı olmayan yerlere boya yapmış.
Resimler evlerde ve ortak yapılarda.
Burada bir süreklilik var.
Tucano'nun doğuş efsanesini hatırlayın.
Büyük öğretmenlerinden, Güneş'in kızından ve arkadaşlarından bahsediyordu.
İlginç bir şekilde hikâye
bu mistik, uygarlaştırıcı kahramanların gidişiyle bitmiyor.
İlahi varlıklar
arazinin yeni gelenleri beslemesini sağladıktan sonra
insanların ihtiyaç duyduğunda kullanması için
bir iletişim kanalı kuruyor.
Bu kanal da günümüzde ayahuasca olarak biliniyor.
Ayahuasca kelimesi İnka dili Quechua'da "ruh asması" anlamına geliyor.
Ama bence kullanımı İnkalardan çok daha eski.
İşte tam da burada bu çok eski kaya sanatı ilginç bir hâl alıyor.
SERRANIA DE LA LINDOSA KOLOMBİYA
Bu kaya resimleri Amazon'daki Tucano'ların yaşadığı bölgeden.
İlhamını ayahuasca'dan alan tüm sanat eserlerindeki temalar var.
Gözlemlediğim kadarıyla bunlar benzer ve ilişkili desenler.
Teriantropik varlıklar görüyoruz. Yarı hayvan yarı insan formunda varlıklar.
Bunun gibi mi?
Geometrik desenler görüyoruz.
Yılanlar görüyoruz.
Benim için büyük bir gizem.
Aynı tema defalarca işlenmiş.
Yine de bu imgeler tartışmasız bir şekilde son Buzul Çağı'nda yaratıldı.
Ayahuasca'nın neredeyse 13.000 yıl önce kullanıldığını gösteriyor.
Sanata bakınca bu mantıklı bir çıkarım.
Kesinlikle.
Eğer doğruysa bu çok sarsıcı bir sonuç.
Eski Amazonluların Buzul Çağı'nda
ayahuasca'nın karmaşık kimyasında
çoktan ustalaştığını gösteriyor.
KADİM UYGARLIKLAR AMERİKA
BÖLÜM 4
Geometri ve sarmal desenler,
psikedelik deneyimin en sıra dışı yönleri.
Bu geometrik imgeler
Amerika'yı araştırmaya başladığımızda karşılaştığımız
başka bir gizemi açıklayabilir.
Amazon'un güneybatı kenarı boyunca ormanda beliren devasa jeoglifler.
Geometrik şekillerin tekrar tekrar kullanılmasına şaşırıyorum.
Modern bir eser de olsa,
buradakiler gibi 13.000 yıllık da olsa görmeye devam ediyoruz.
Acaba bu geometrik eserler de ayahuasca'dan etkilenmiş olabilir mi?
Evet, ayahuasca'dan ya da diğer halüsinatif bitkilerden.
Çünkü çok fazla bitki var.
Her kültürde illa halüsinojen bir bitki oluyor.
Bu jeoglifler ayahuasca gibi bir madde tüketildiğinde görülen imgelerin
üç boyutlu ve devasa ölçekte yapılmış
bir tezahürü gibi görünüyor.
Bunlar tüketilince görülen ilk şey geometrik desenler oluyor.
Bence bunlar aynı dürtünün farklı şekillerle dışa vurulması.
Eğer Amazon jeoglifleri ilhamını halüsinatif deneyimlerden aldıysa
o zaman bu ilhamın başka nerelerde kendini gösterdiğini
kendimize sormalıyız.
Bu toprak eserler, Kuzey Amerika'daki Ohio Eyaleti'nde bulunan
geometrik toprak eserlerle çok benzer.
Onlara "Hopewell Toprak Sanatı" deniyor.
Büyük Göller bölgesinde 2.000 yıl önce ortaya çıkan
Hopewell kültürü olarak bilinen bir medeniyete atfediliyorlar.
Büyük hendekler ve setler titiz bir geometriyle yapılmış.
Amazon'daki toprak eserlerle
Ohio'daki toprak eserler birbirine çok benziyor.
Yine de bir bağlantısı olmayan iki kültür tarafından yapılmışlar.
Bu noktada bunun bir tesadüf olduğu açıklamasını kabul etmiyorum.
Birbirinden uzak coğrafi bölgelerde aynı fikrin tekrar tekrar ortaya çıkması
farklı zaman dilimlerinde dışa vurulan
ve nesilden nesle aktarılan bir fikir mirasının ürünü.
Ama burada eski olan şey fikir,
illa yapının kendisi değil.
Araştırmaların daha yeni başladığı Amazon'un aksine
Ohio'daki toprak eserler bir asırdan fazla bir süre incelendi.
İlgi çekici geometrik şekillerden fazlası olduklarını biliyoruz.
Yılan Höyük de dâhil Ohio'daki toprak eserlerin çoğu
belirli gün dönümleri ve ekinokslara göre hassas bir şekilde hizalanmış.
Ama ilginç bir şekilde bazıları
doğrudan daha karmaşık ay döngülerine göre hizalanmış.
Antik dünyanın soru işaretlerinden biri.
Göklerde neler olup bittiğine dair çok yoğun bir merak var.
Bu şaşırtıcı astronomik gözlem başarısı
2.000 yıl önceki eski Amerikalıların işi.
Belki daha da öncesinin.
Bunlar Kuzey Amerika'daki diğer höyüklerde de bulunabiliyor.
Cahokia gibi 1.000 yıllık bir alan ile
ve 3.000 yıllık Poverty Point
5.000 yıl öncesinden kalma Aşağı Jackson Höyüğü'nün
bilinçli bir şekilde kuzeyine konumlandırılmış.
Yeni ortaya çıkan Amazon jeogliflerinde
kim bilir şifrelenmiş nasıl bir astronomi bilgisi
keşfedilmeyi bekliyor?
İnsanların 10.000'lerce yıldır Amerika'da olduğu belli.
Bir kültürün gelişmesi, gökyüzüne dair bilgiler edinilmesi
ve bunun anıtlarda ifade edilmesi için
belli bir zaman geçmesi gerekiyor.
Bu detaylı astronomi bilgisi
aramakta olduğum Buzul Çağı'ndaki kayıp medeniyetin
Kuzey Amerika'nın diğer bölgelerine bir fikir mirası bıraktığını mı gösterir?
Ohio'nun 2.000 kilometre uzağındaki…
…ve New Mexico'nun kuzeybatı köşesindeki
mesalar ve tanık tepeler tarafından oyulmuş
yüksek irtifadaki bir soğuk çöle geldim.
ABD'nin güneybatısındaki bu çorak arazi
ekstrem koşulların hüküm sürdüğü, nefes kesici bir yer.
Antik kanyonların ikiye böldüğü arazinin iki tarafında da
neredeyse düz kum taşı kayalıklar var.
Bu çorak arazinin tenhalığına bakıp
şimdi veya antik zamanlarda büyük bir inşaat projesi için
doğru bir yer olmadığını düşünebilirsiniz.
Ama öyle değil.
Kuzey Amerika'daki en önemli arkeolojik alanlardan bazıları burada.
Onlarca antik insan yapımı yapı vadi boyunca kilometrelerce dağılmış.
Küçük müstakil odalardan,
devasa büyük evlere.
Burası Chaco Kanyonu.
CHACO KANYONU NEW MEXİCO
Bir asırdan fazla araştırılmasına rağmen
Chaco Kanyonu'nda gördüğümüz antik yapılar hâlâ gizemini koruyor.
Kökenleri ve hatta işlevleri hâlâ hararetli bir şekilde tartışılıyor.
Gizemin kalbinde, kanyonun ortasında…
…hepsinden heybetli bir ev yer alıyor.
Buranın adı Pueblo Bonito. "Güzel kasaba" anlamına geliyor.
Birkaç kat yüksekliğinde.
Labirent şeklinde odaları, koridorları
ve geniş, dairesel, kısmen yer altı yapıları var.
Tamamlanmasından yüzlerce yıl sonra bugün bile çok göz alıcı.
Pueblo Bonito büyük bir inşaat projesi.
Yüzlerce oda haritalandı.
Bazılarında gizemli bir şekilde giriş ya da çıkış yok.
Arkeologlar burada onlarca yıl çalıştı ve birçok önemli şey keşfetti.
Yine de yorumlamak güç.
Ama bir şeyden oldukça eminiz.
Pueblo Bonito'nun en iyi zamanlarında nasıl göründüğü.
Yerleşke dev bir yarım daire şeklindeydi.
Düz duvarları kanyonun zeminine bakıyordu.
Dört katlı dikdörtgen binalar eğri boyunca sıralanıyordu.
800 kadar odası vardı.
Çevreledikleri meydanın yanlarında bulunan çok sayıdaki dairesel, yer altı yapıları
merkezî bir duvarla bölünüyordu.
Bunu kimler inşa etti?
Ve bu olağanüstü binayı yapmak için neden bu kadar çaba sarf ettiler?
Chaco Kanyonu Müdürü Nathan Hatfield
bu yapıyı neredeyse 10 yıl araştırdı.
Bize bu yapıdan bahset.
Bu yapı 19'uncu yüzyılın ortalarına kadar
Kuzey Amerika'daki en büyük binaydı.
Arkeologlar radyokarbon yönteminden sonuç alamasalar da
ahşap kirişlerde güvenilir ağaç halkası tekniğini kullandılar.
İnşaatın çeşitli aşamalarını belirlemeyi başardılar.
Bu tek seferde inşa edilmedi.
Birkaç yüzyıl boyunca inşa edildi.
Pueblo Bonito'nun en eski kısmına bakınca ne görüyoruz?
İnşaat 850 yılı civarında başlamış.
-Milattan sonra 850 mi? -Evet.
Evet.
İnşaat en az 200 yıl sürmüş, belki biraz daha fazla.
Bu da Hopi, Zuni, Acoma gibi Pueblo halklarının
buraya yerleşmesinden önceydi.
Pueblo Bonito'yu Pueblo halkının ataları inşa etti.
Bilmediğimiz bir sebepten Chaco Kanyonu'nu kültürlerinin merkezi seçtiler.
Bu kültürel merkezin en büyük binası da Pueblo Bonito oldu.
Pueblo Bonito'dan başka onlarca büyük evin daha olduğu
bir kültürel merkez.
Neden tüm bu yapıları Chaco Kanyonu'nda inşa ettiler?
Burada yerleşik bir nüfus var mıydı?
Hayır, arkeologlar büyük bir nüfusun olduğuna dair bir kanıt bulamadılar.
Yani bu büyük evler insanların yaşaması için inşa edilmediyse
ne için inşa edildi?
Arkeologlar harabelerin içinde yüzden fazla mezar buldular.
Muhteşem geometrik desenleri olan çanaklar buldular.
Binlerce olmasa bile yüzlerce kilometre uzaktan gelmiş eserler buldular.
Burayı dünyanın merkezi yapmak için
büyük çaba harcadıklarını görüyoruz.
Kanıtlara bakıldığında burasının bir hac merkezi olduğu görülüyor.
İnsanların dört bir taraftan gelerek büyüsüne kapıldığı bir yer.
Belli ki kutsal bir yer.
Chaca'daki neredeyse tüm binalarda olan dairesel yapılar
bu açıdan daha mantıklı gelmeye başlıyor.
Puebloan'ların torunları Hopi'ler bu yapılara "kiva" diyorlar.
Kiva nedir?
Ne olduklarını düşünüyorsun?
Kiva'ların bir tören alanı olduğu düşünülüyor.
Bir sürü ortak özellikleri var.
Kürsü var.
Daha büyük kiva'larda yer tonozları görüyorsunuz.
Çoğunda odun yakılabilecek ocaklar var.
Bugün Hopi ve Pueblo halkları için
kiva manevi ve politik bir alan,
burada kutsal ayinler yapmak için toplanıyorlar.
Devam eden bir gelenek mi?
-Tören için mi kullanılıyorlar? -Evet.
Eski zamanlardan beri törenlerde özel bir tütün tüketiliyor.
Chaco'nun kuzeyinde, Utah'ta
arkeologlar eski bir insan yapımı ocakta
halüsinojenik bir bitkiye ait
tohumlar buldular.
Radyonkarbon testine göre tohumlar 12.300 yıl yaşında.
Bu da insanların Buzul Çağı'nda burada tütün tükettiğini gösteriyor.
Muhtemelen bu tarz halüsinojenik bitkiler
binlerce yıl sonra hâlâ Chaco'daki törenlerde kullanılıyor.
Amazon'daki şamanların ayahuasca kullanması gibi.
Binlerce kilometre uzaktaki bu şaman gelenekleri
tüm Amerika'ya izlerini bırakan
tek bir eski inanç sisteminin mirası olabilir mi?
Kiva'ların gizemini incelemek üzere
Pueblo Bonito'nun 800 metre güneyine, kanyon kenarına gidiyorum.
İçlerindeki en büyük kiva'ya.
Casa Rinconada.
Chaco'daki kiva'ların çoğunun aksine
Casa Rinconada diğer tüm büyük binalardan ayrı duruyor.
Gömülü yapının içinde
T şeklindeki kapılar duvarlara yerleştirilmiş.
Kuzeye ve güneye neredeyse kusursuz bir şekilde açılıyor.
Hızlandırılmış fotoğraflarda göründüğü üzere gece vakti gökyüzü
kapının tam üstünde olacak şekilde Kutup Yıldızı Polaris etrafında dönüyor.
Casa Rinconada'da tuhaf derecede tanıdık bir şey var.
Bana Türkiye'deki Buzul Çağı'ndan kalma
Göbekli Tepe megalitik alanını anımsatıyor.
Orada da benzer şekilde gömülü, dairesel, kiva benzeri odalar var.
T şeklindeki sütunları da aynı şekilde gökyüzündeki belirli noktalara hizalanmış.
Ama çok farklı yerlerde
ve farklı zamanlarda yapılmış bu yapıların
nasıl bir bağlantısı var?
Spekülasyon yapmamak elde değil.
Hopi'nin köken efsanesi bir ipucu sunuyor olabilir.
Hopiler dördüncü dünyada yaşadığımıza,
daha önce yer altı aleminden üç kez yeryüzüne çıktığımıza inanıyorlar.
Hopi efsanesine göre Güneş Ruhu ilk canlıları yarattıktan sonra
elçisi Örümcek Nine'ye bir görev verdi
ve bu sürekli evrilen yaşam formlarını ilk iki dünyadan geçirmesini istedi.
Üçüncü dünyada
erken dönem insanlara dokuma ve çömlek yapmayı
ve iyiyi kötüden ayırmayı öğretti
Yine de bazıları kötü yola saptı.
Hoşnutsuz olan Güneş Ruhu, iyi kalplilerin devam etmesini istedi.
Büyük bir kamışa tırmanarak gökyüzündeki açıklığa ulaştılar.
Örümcek Nine yeni evleri olan dördüncü dünyaya çıkmalarına yardımcı oldu
ve torunları bugün hâlâ orada yaşıyor.
Hopi'ler Büyük Kanyon'daki sıra dışı bir jeolojik oluşumu
kutsal sayıyor
ve efsanenin çıkış noktasının orası olduğuna inanıyorlar.
Buraya "sipapu" diyorlar.
Yanına yaklaşmak yasak
ama Hopi dünyasında sembolik olarak kopyalanıyor.
Pueblo kültüründe kiva'nın zeminindeki bir delik de sipapu olarak biliniyor.
Burayı eski insanların yok edilmiş bir önceki dünyadan
şu anda yaşadığımız dünyaya çıktıkları yer olarak görüyorlar.
Tam da burada aşırı görünebilecek bir karşılaştırma yapmak istiyorum.
İnsanların yer altında barınmak durumunda kaldıkları bir döneme
uzanıp uzanmadığını merak ediyorum.
12.800 yıl önce Erken Dryas Devri'nde böyle bir dönem olduğunu biliyoruz.
Hâlâ tartışmalı olsa da birçok bilim insanı
o dönem dünyayı sarsan felaketlerin ve sellerin
Dünya'nın bir kuyruklu yıldız enkazından geçmesi sonucu oluşan
kozmik çarpışmalar ve patlamalar nedeniyle oluştuğuna inanıyor.
Düşman gökten gelen bir tehlikeyse,
parçalanan dev bir kuyruklu yıldızın etkilerine bakıyorsak
yer altı yapıları yapmak oldukça mantıklı.
O antik bağlantı doğrudan bir bağlantı değil.
Sözlü gelenekte saklı bir anı.
Atalarımızın büyük bir felaket atlatan yeni bir dünyaya çıkmak
ve o yeni dünyaya yeniden yerleşmek için
yer altından çıkmak zorunda kalmalarının hikâyesi.
Şuna açıklık getireyim.
Bu muhteşem kiva'nın 1.000 yıllık olduğundan şüphem yok
ama bunu yapan kişilerin
çok daha eski bir bilgi ve fikir mirasını kullandığından şüpheleniyorum.
Mesela Amerika'daki tüm tarihi alanlarda defalarca gösterdiğimiz bir fikri.
Astronomi ve geometri bilgisinin önemi.
Pueblo Bonito'da tüm yapı dört ana yöne,
kuzeye, güneye, doğuya ve batıya mükemmel bir şekilde hizalanmış.
Yani yapıyı yapanlar gezegen üzerindeki yerlerini biliyormuş.
Dahası ekinoksta sihirli bir şey oluyor.
Güneş güney duvarının batı tarafıyla
harika bir şekilde hizalanarak doğup batıyor.
Bu rastgele olan bir şey değil.
Çok iyi düşünülmüş.
Bence bunun güzel yanı bugün gördüğümüz gökyüzüyle aynı olması.
-Evet. -Hâlâ hizalanıyorlar.
Önceden burada güneş rahipleri denen görevliler olduğunu duydum.
Bu doğru mu?
Onlar güneş gözlemcileri, güneş rahipleriydi.
Kendilerini bu mimariye adamış insanlardı.
Kendilerini gökyüzünü izlemeye adamış insanlardı.
Evet.
Takip ettikleri başlıca gök olayları nelerdi?
Yaz gün dönümü, kış gün dönümü, ekinokslar, güneşin doğudan doğması.
Burada mesele tarım.
Evet.
Böyle bir takvime sahip olmak hayatta kalmak için kritik öneme sahip.
Bu anıtsal yapılarda bunu yapabiliyor olmaları
bence tamamen onların tarımdaki başarılarına dayanıyor.
Bu savı daha önce de duymuştum
ama tüm bu çabanın sadece çiftçilikle ilgili olduğunu söyleyemeyiz.
Chaco Kanyonu'nun 145 kilometre kuzeyinde
belirgin bir kum taşı sırtı yer alıyor.
Chimney Rock ve Companion Rock adlı iki zirvesi bulunuyor.
Onların yakınında iki kiva'sı bulunan büyük bir Chacoan evi görüyoruz.
Bu yapının yalnızca her 18,6 yılda bir gerçekleşen bir ay olayını
gözlemlemeye olanak tanıyacak şekilde
çok hassas bir hizalama ile yerleştirildiği ortaya çıktı.
O da Ay'ın kuzey durağanlığı.
Ayın doğma ve batma noktaları gece gökyüzünde en kuzey noktasına ulaşır
ve tekrar eden bir döngünün parçası olarak daha güneyden doğup batmaya başlar.
Ay tam da o anda ve sadece o anda
Chimney Rock and Companion Rock arasında yükselir.
Bu nesilden nesle aktarılmış olması gereken bir bilgi.
Bunu sadece bir kere fark edip onun için bir yapı inşa etmezsin.
Bunun için etrafımızdaki evreni anlamaya yönelik
kadim bir entelektüel çaba gerekir.
Evren hareketlidir, sürekli değişir.
Bu hareketleri ve değişiklikleri uzun vadeli gözlemlemek
binlerce yıl süren gerçekten özverili bir çaba gerektirir.
Araştırmacılar Chaco Kanyonu'ndaki yapılarda
ay hizalamalarının bir sürü olağanüstü örneğini buldu.
Ay her 18,6 yılda olduğu gibi
kışın en uç güney durağanlığına ulaştığı zaman
10 kilometre arayla dizilmiş üç büyük evin üzerinden
bir hat boyunca doğuyor
ve aralarında da Pueblo Bonito yer alıyor.
9,3 yıl sonra, bu döngünün yarı noktasında Ay yaz mevsiminde doğarken
Pueblo Bonito'nun doğusunda bulunan büyük bir yapıdan başlayarak
18 kilometre güneybatıya uzanan bir hattı takip eder.
Batmakta olan aynı ay büyük bir evin üzerinden
tekrar Pueblo Bonito'yu geçerek
kanyonun 27 kilometre ötesindeki başka bir büyük ev üzerinde parıldar.
Kesin olan bir şey var.
18,6 yıllık ay döngüsünün tarım faaliyetleri üstünde
hiçbir etkisi yok.
Peki o zaman antik Pueblo halkı mimarilerinde bunu işaretlemek için
neden bu kadar uğraştı?
Burada herhangi bir ekonomik amacın olmadığı açık.
Burada olay gökyüzü ve yeryüzü arasındaki bağlantının kutsanması.
Bu Chaco yapılarının hep birlikte
yeryüzüne yayılan bir ritüel takvimi oluşturdukları açık.
Bunu da Samanyolu'nun yeryüzündeki karşılığı olarak
bu amaç için seçilmiş olabilecek bir kanyonda yapmışlar.
Ancak Chaco kültüründe büyük önemi olan
evren, gökyüzü ve yeryüzü arasındaki bağlantı
sadece geniş yapı kompleksleriyle sınırlı değildi.
Chaco'nun yaklaşık sekiz kilometre güneydoğusunda…
…kanyon tabanından yukarı çıkıyorum.
Bu engebeli kanyon duvarlarını süsleyen ilginç bir şeyi arıyorum.
Direkt olarak kayaya oyulmuş antik sanat eserleri.
Bunlar binlerce yıl boyunca sürekli olarak revize edilmiş,
değiştirilmiş ve ekleme yapılmış çok değerli kayıtlar,
taş üzerine işlenmiş hikâyeler.
Dans eden ve enstrüman çalan insan figürleri var.
Kanyon duvarlarında spiraller, yılanlar,
tuhaf yaratıklar ve geometrik şekiller yer alıyor.
Bunlar muhtemelen psikedelik etkisinde yapılmış
Amazon'dakilere benzer eserler.
Hangi bölgede, tarihin hangi döneminde olursanız olun
mağara sanatı, petroglif veya kaya sanatı gördüğünüzde
ilhamını ayahuasca'dan ve halüsinojenlerden alan imgelerin
tekrar tekrar aynı şekilde ortaya çıktığını görüyorsunuz.
Bu imgelerin yanında
Chacoan kaya sanatı aynı şekilde astronomiye odaklanıyor.
Bu imge güneşin ay tarafından karartıldığı
ve koronasının dışa doğru yayıldığı bir güneş tutulması olarak yorumlanıyor.
Bu süpernovanın ise
MS 1.054 yılında Pueblo döneminde
gündüz vakti gökyüzünde görülebildiğini biliyoruz.
Ulaşılması bu kadar zor bir yerde, bunu yapmak için görünür bir sebep yokken
neden böyle imgeler yaptılar?
Görünür net bir ekonomik, stratejik ya da politik bir gayeleri olmadığı için
daha önemli bir amaçları olmalı.
Chaco Kanyonu'nun çeşitli ritüeller için kullanıldığı
ve tarihinin birkaç 1.000 yılla sınırlı tutulamayacağı
benim için gitgide daha açık hâle geliyor
ama daha geriye gitmemiz gerek.
Belki de son Buzul Çağı'na kadar.
Sana kalırsa Chaco Kanyonu'ndaki insan varlığını
en eski nereye kadar takip edebiliriz?
Yakın zamanda White Sands Ulusal Parkı'nı duymuşsundur.
23.000 yıllık ayak izleri.
-Buradan çok uzakta değil. -Hayır.
Chaco Kanyonu'nda da bir yapı inşa edilmeden
belki 10.000 yıl kadar önce insanların olması çok muhtemel.
Bence bir şey inşa etmeye karar vermeden önce
araziyi ve gökyüzünü nesiller boyu izlediler.
Evet.
Chaco Kanyonu bilge astronomların izlerini barındırıyor.
Güneş, ay ve yıldızların düzenli döngülerine
ve evrene bu kadar yoğunlaşmış olmaları
sadece onlara özgü bir davranış değildi.
Dünyanın dört bir yanındaki birçok eski kültür de
esrarengiz bir şekilde benzer sembolleri, sanatı ve mimari hizalamaları kullandı.
Malta'daki megalitik Mnajdra Tapınağı'nın ekinoksları ve gün dönemlerini
yakalayacak şekilde hizalanması gibi.
Veya Mısır'daki Karnak Tapınağı'nın ekseninin
kış gün dönümünde gün doğumunu hedeflemesi gibi.
Ya da Kamboçya'daki Angkor Wat'ın merkezdeki kulesinin
ekinoks günlerinde doğan güneşle mükemmel bir şekilde hizalanması gibi.
Gökyüzündeki uyumu ve yönleri yeryüzündeki anıtlarda yansıtmak
ve gökyüzünü yeryüzüne indirmek için
dünya çapında mimari bir proje yapılmış gibi görünüyor.
Peki bu küresel çaptaki insan projesi ne kadar eskiye dayanıyor?
Meksika'nın güneyini ve Orta Amerika'yı bir zamanlar domine eden,
antik Amerika'nın en başarılı uygarlıklarından birinde ipuçları var.
Mayalar.
Maya benim için antik dünyanın en büyüleyici kültürlerinden biri.
Gizem ve çelişkiyle dolu bir kültür.
Maya soyundan gelenler hâlâ burada yaşıyor.
Chiapas ve Yucatán Yarımadası'nın muhteşem doğasında.
Burada, İnkalardan ve Chaco'daki Pueblo kültüründen çok önce
Maya uygarlığı gelişti.
Dehasını birçok farklı şekilde yansıtan bir kültürdü.
Özellikle muhteşem mimari başarılarla.
Yoğun yağmur ormanlarıyla çevrili bu yer Mayaların kutsal bölgesi Palenque.
PALENQUE MEKSİKA
Palenque kesinlikle nefes kesici bir yer.
Muhteşem mimarisi ve mühendisliğiyle
klasik bir Maya bölgesinin özelliklerini taşıyor.
Yüksek piramitler…
…bir tören salonu,
baş döndüren bir saray
ve ilginç imgelerle dolu tapınaklar.
Mayalar genelde muhteşem mimarileriyle,
basamaklı şekilde inşa ettikleri piramitlerle,
yaptıkları zarif tasarımlarla
ve hassas işçilikleriyle tanınıyorlar.
Bu da gelişmiş bir kültür olduklarını gösteriyor.
Maya uzmanı ve rehber Mildred Lucas Garcia 10 yıldan fazla bir süredir
Palenque'yi anlamaya çalışıyor.
Burada çalışmalar ne zaman başladı?
Bu alan ne kadar kullanıldı?
Şehrin temelleri milattan önce 200 yılında atıldı
ve milattan sonra 900'lerde terk edildi.
Evet.
Bu inanılmaz alana, bu devasa piramitlere,
güzelce inşa edilmiş ve tasarlanmış yapılara baktığımda
bunların çok becerikli insanlar tarafından yapıldığı
ve başından beri bir planları olduğu açıkça görülüyor.
Ama bunu nasıl yaptılar?
Yakınlarda taş ocakları olduğunu biliyoruz.
Bu yüzden şehri burada inşa etmeye karar verdiler
çünkü tüm doğal kaynaklara erişimleri vardı,
bu bölgede kireç taşı var, su var
ve burası şehir inşa etmek için çok stratejik bir bölgeydi.
Ama bunu nasıl yaptıkları bilinmiyor.
-Bilmiyoruz. -Bir gizem.
-Hâlâ bir gizem. -Evet.
Mayalar neden piramit inşa etti?
Palenque'de bir sürü piramit görüyoruz.
Piramitler sadece Mayalar için değil, tüm eski kültürler için
kutsal dağları temsil ediyordu.
Palenque'de de bu kutsal dağları yansıtmak için büyük yapılar inşa ettiler.
Mayaların inanç sisteminde dağlar yaratılışın sembolü olarak
önemli bir rol oynadı.
Ancak Maya'nın destansı inşaat projesinin daha fazlası olabilir.
Özellikle de burada, Palenque'de.
Palenque'de bazı yapılar
astronomik gözlemler sonucunda tasarlanmış.
Vay canına.
Çapraz Grup Tapınakları olarak bilinen üç yapı var
ve bunlar astronomik gözlem alanı olarak kullanılmış.
Evet.
Bu yapılar yaz gün dönümü ve bahar ekinoksu ile
mükemmel bir şekilde hizalanmış.
Belli ki bu kompleksin yapımında yetenekli astronomlar da yer almış.
Evet, doğru.
Ama bu devasa yapıları gün dönümlerine ve ekinokslara hizalamak için
neden bu kadar uğraştılar?
Bu inanılmaz hizalamalara bakarsak bir şey çok açık.
Palenque'yi gerçekten anlamak istiyorsanız
sadece mimarisine değil, aynı zamanda gökyüzüne de bakmalısınız.
Güneş Tapınağı'na özel bir günde ve özel bir anda geldim.
Bahar ekinoksunda,
güneşin tam doğudan doğup tam batıdan battığı
ve kozmik uyumu yansıtan bir şafakta.
Güneş Tapınağı'nda bu gün doğumu eşsiz bir gösteri yaratıyor
ve bu, bugün hâlâ yerel halk tarafından kutlanıyor.
Bahar ekinoksu Maya'nın maneviyatı için çok önemli.
Şu an en önemli yerde bulunuyoruz.
Ben de en ön sırada oturuyorum.
Alt yazı çevirmeni: Şebnem Öztürk