Ayahuasca là một trong các phát minh khoa học của Amazon.
Nó là đồ uống tạo tầm nhìn mạnh mẽ,
có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người bản địa
và được hợp pháp hóa ở Peru.
Bản thân tôi đã có nhiều trải nghiệm với ayahuasca dưới hướng dẫn của một pháp sư.
Và tôi tin nó được sử dụng từ xa xưa hơn nhiều so với mọi người nghĩ
nhất là khi xem các tác phẩm nghệ thuật mà nó truyền cảm hứng.
Có những tầm nhìn tuyệt vời.
Chín trong mười lần, các họa tiết hình học được giới thiệu.
Sau những tầm nhìn đầu tiên này,
nhiều người cho rằng họ đã gặp các sinh vật kỳ diệu.
Đôi khi các thực thể đó là sự kết hợp giữa động vật và con người,
được gọi là therianthrope theo tiếng Hy Lạp,
therion là "thú hoang", anthropos là "đàn ông".
Đó là các thực thể rất hay gặp.
Điều làm tôi hứng thú là bằng chứng về việc dùng ayahuasca
và tầm nhìn mà nó truyền cảm hứng
không chỉ được tìm thấy ở Amazon,
mà còn ở nhiều địa điểm cổ xưa khác mà tôi đã khám phá ở Nam Mỹ.
Ở Cusco, người Inca dùng đồ uống này trong nghi lễ hiến tế người
để giúp nạn nhân đi sang thế giới bên kia.
Và các tác phẩm đầy hoa văn và hình vẽ của họ
rất giống với nghệ thuật lấy cảm hứng từ ayahuasca đương đại.
Tại địa điểm Tiwanaku trước thời Inca ở Bolivia,
giới nghiên cứu đã xác định các vật thể được cầm bởi tượng 1.500 năm tuổi này
như khay hít bột gây ảo giác.
Nhiều đồ gốm Tiwanaku có hoa văn hình học và các thực thể kỳ diệu,
có thể lấy cảm hứng từ tầm nhìn do chất gây ảo giác.
Các tầm nhìn đó cũng được phản ánh trong nghệ thuật truyền thống của Amazon.
Tôi cũng nghĩ đến trường hợp của người Tucano,
họ thường vẽ trên vật liệu không lâu bền.
Các bức tranh, các maloca, anh biết đấy, các nhà cộng đồng.
Anh thấy có sự liên tục ở đây.
Truyền thuyết nguồn gốc người Tucano nói về những người thầy tuyệt vời của họ,
con gái của mặt trời và các bạn đồng hành của cô ấy?
Thật thú vị, câu chuyện không kết thúc
với sự ra đi của các anh hùng huyền bí và khai sáng đó.
Theo truyền thuyết,
sau khi đảm bảo đất đai có thể nuôi sống những người mới,
những thực thể thần thánh đã để lại một kênh giao tiếp
để con người sử dụng bất cứ khi nào cần thiết.
Kênh đó chính là thức uống mà ngày nay ta biết đến là ayahuasca.
Từ ayahuasca tức là "cây nho của linh hồn" trong tiếng Quechua, tiếng của người Inca.
Nhưng tôi tin nó đã được dùng từ rất sớm trước thời Inca.
Đây là lúc vấn đề về nghệ thuật đá rất xưa này trở nên thú vị.
Những bức tranh đá từ vùng Amazon mà người Tucano sống ngày nay
khám phá cùng chủ đề mà ta thấy trong mọi nghệ thuật lấy cảm hứng từ ayahuasca.
Tôi không thể không nhận thấy các hoa văn tương tự và có tính kết nối.
Ta thấy những sinh vật thần kỳ,
có hình dạng nửa thú, nửa người.
Như ở đây?
Ta thấy các họa tiết hình học.
Ta thấy rắn.
Với tôi, đây là bí ẩn phi thường
khi các chủ đề giống nhau xuất hiện hết lần này đến lần khác.
Và không thể chối cãi, những hình ảnh này được tạo ra trong Kỷ Băng hà cuối cùng.
Nó gợi ý rằng ayahuasca đã được sử dụng gần 13.000 năm trước,
suy luận hợp lý khi nhìn vào nghệ thuật.
Chính xác.
Nếu điều này là đúng, các hệ quả sẽ thật đáng kinh ngạc.
Nó có nghĩa là người Amazon cổ đại đã nắm vững
hóa học phức tạp của ayahuasca
từ tận thời Kỷ Băng hà.
KHẢI HUYỀN THỜI CỔ ĐẠI CHÂU MỸ
CHƯƠNG V
Hình học, các hoa văn xoắn ốc,
một trong các khía cạnh phi thường nhất của trải nghiệm ảo giác.
Các tầm nhìn hình học đó có thể giải thích một bí ẩn khác
mà ta đã gặp ngay từ đầu của chuyến thám hiểm châu Mỹ này.
BANG ACRE BRAZIL
Các hình vẽ địa lý khổng lồ nổi lên từ rừng
dọc theo rìa phía tây nam của Amazon.
Tôi bị ấn tượng bởi sự lặp lại của ý tưởng hình học,
ta thấy nó lặp đi lặp lại, dù nghệ thuật hiện đại,
hay có niên đại 13.000 năm, ta thấy nó ở đây.
Và tôi cứ tự hỏi
liệu các công trình hình học này cũng có thể chịu ảnh hưởng bởi ayahuasca.
Vâng. Bởi ayahuasca hoặc các thực vật tạo tầm nhìn khác.
Vì có nhiều thực vật như thế. Đằng sau mọi nền văn hóa,
anh tìm thấy một vài thực vật tạo tầm nhìn nào đó.
Các hình vẽ địa lý đó có vẻ là một biểu hiện ở dạng ba chiều,
với quy mô khổng lồ, chính là loại tầm nhìn được tạo ra
bởi tiêu thụ một chất như ayahuasca,
với những thứ đầu tiên được nhìn thấy là các họa tiết hình học.
Tôi nghĩ ta đang thấy một biểu hiện
của một cảm hứng trong các phương tiện khác nhau.
Và nếu các hình vẽ địa lý ở Amazon có cảm hứng từ các trải nghiệm tầm nhìn,
thì ta phải hỏi còn những nơi nào khác có thể cảm nhận được cảm hứng đó
vì một lý do thuyết phục.
Các công trình này tương tự như thế nào với các công trình hình học
ở Bắc Mỹ, ở bang Ohio.
BANG OHIO MỸ
Chúng được gọi là Các Công trình Nghi lễ Hopewell,
được quy cho một nền văn minh mà ngày nay được gọi là văn hóa Hopewell
phát triển mạnh ở vùng Ngũ Đại Hồ khoảng 2.000 năm trước.
Những con mương và bờ đất khổng lồ được bố trí theo hình học chính xác.
Bạn có thể hoán vị các công trình đất ở Amazon
sang các công trình đất ở Ohio hoặc ngược lại.
Nhưng chúng có vẻ được tạo ra
bởi các nền văn hóa không hề liên quan với nhau.
Lúc này, tôi không thể chấp nhận sự trùng hợp như một lời giải thích.
Tôi nghĩ khi ta thấy một ý tưởng lặp đi lặp lại
ở các địa điểm địa lý cách rất xa nhau…
BANG ACRE, BRAZIL BANG OHIO, MỸ
…điều ta đang nhìn thấy là sự kế thừa ý tưởng
đã được truyền lại và thể hiện ở các thời kỳ khác nhau.
Nhưng ý tưởng đó mới thực sự là cổ xưa,
không nhất thiết là cấu trúc mà ta thấy.
Khác các công trình đất ở Amazon, nơi mà nghiên cứu chỉ mới bắt đầu,
các công trình đất ở Ohio đã được nghiên cứu hơn một thế kỷ.
Và ta biết chúng không chỉ là những hình dạng hình học thú vị.
Nhiều công trình đất ở Ohio, kể cả công trình gò Rắn,
có sự căn chỉnh chính xác với các điểm chí và điểm phân cụ thể.
Đáng chú ý là trong một số trường hợp,
chúng được tạo ra để căn chỉnh trực tiếp với các chu kỳ mặt trăng phức tạp hơn.
Đó là một trong những điều kỳ lạ của thế giới cổ đại
rằng có một mối quan tâm rất lớn đến những gì đang diễn ra trên bầu trời.
Những kỳ công quan sát thiên văn đáng kinh ngạc này
được tạo ra bởi người châu Mỹ cổ đại khoảng 2.000 năm trước,
có lẽ sớm hơn nhiều,
và cũng có thể được tìm thấy trong các cấu trúc gò đất khác ở Bắc Mỹ.
Tại các địa điểm như Cahokia có niên đại 1.000 năm
và Poverty Point có niên đại 3.000 năm,
nó đã được đặt có chủ đích về phía bắc của một địa điểm khác,
gò Jackson Hạ, có niên đại 5.000 năm.
Ai biết kiến thức thiên văn nào có thể được mã hóa
đang chờ được phát hiện trong các hình vẽ địa lý ở Amazon?
Ta biết con người đã có mặt ở châu Mỹ hàng chục nghìn năm.
Ta nên mở lòng đón nhận khả năng rằng
đã có đủ thời gian để phát triển văn hóa, phát triển kiến thức phức tạp về bầu trời,
và thể hiện nó qua các tượng đài.
Liệu kiến thức thiên văn chi tiết này có thể là bằng chứng
cho nền văn minh đã mất của Kỷ Băng Hà mà tôi đang tìm kiếm
cũng để lại một di sản các ý tưởng ở các vùng khác của Bắc Mỹ?
Cách bang Ohio gần 2.100 km…
ở góc tây bắc của bang New Mexico,
tôi đã đến một sa mạc lạnh ở độ cao lớn
chạm khắc bởi các đỉnh núi và vách đá cao chót vót.
Vùng đất Badlands của tây nam Hoa Kỳ
có những cực đoan khắc nghiệt và cảnh quan ngoạn mục,
bị cắt ngang bởi những hẻm núi cổ
với những vách đá sa thạch gần như thẳng đứng hai bên.
Bạn có thể nghĩ khung cảnh hoang vu của vùng Badlands này
sẽ không phù hợp cho bất kỳ dự án xây dựng quy mô lớn nào,
dù ở thời hiện tại hoặc thời cổ xưa.
Nhưng bạn đã sai.
Hẻm núi này có những địa điểm khảo cổ thuộc dạng quan trọng nhất ở Bắc Mỹ.
Hàng chục công trình nhân tạo cổ xưa nằm rải rác hàng kilomet ở đáy thung lũng,
từ những phòng nhỏ đứng độc lập
đến những nơi được gọi là nhà vĩ đại này.
Đây là hẻm núi Chaco.
HẺM NÚI CHACO BANG NEW MEXICO
Mặc dù đã được nghiên cứu hơn một thế kỷ,
các công trình kiến trúc cổ xưa ta thấy ở hẻm núi Chaco này vẫn còn bí ẩn.
Nguồn gốc và kể cả chức năng của chúng vẫn đang được tranh luận sôi nổi.
Ở trung tâm của bí ẩn này, ở trung tâm của hẻm núi,
là nhà vĩ đại ấn tượng nhất trong số đó.
Tên của nơi này là Pueblo Bonito, nghĩa là "thị trấn đẹp".
Có độ cao của nhiều tầng,
nó là mê cung của các phòng, hành lang,
và các khu hình tròn, bán ngầm rộng lớn.
Ngay cả ngày nay, nhiều thế kỷ sau khi mọi công việc ở đây chấm dứt,
nó vẫn gây ấn tượng mạnh mẽ.
Pueblo Bonito là dự án xây dựng khổng lồ.
Hàng trăm căn phòng đã được lập bản đồ,
nhiều phòng được xây dựng một cách bí ẩn không có lối vào hoặc ra rõ ràng.
Giới khảo cổ đã làm việc ở đây nhiều thập kỷ
và có nhiều khám phá quan trọng.
Nhưng nó vẫn làm rối trí họ.
Nhưng một điều ta có thể khá chắc chắn là
Pueblo Bonito trông như nào trong thời kỳ đỉnh cao.
Khu phức hợp là một hình bán nguyệt khổng lồ
với các bức tường thẳng đối diện với đáy hẻm núi.
Các tòa nhà hình chữ nhật xếp quanh đường cong, cao bốn tầng,
tạo ra tới 800 phòng,
tất cả bao quanh một quảng trường bị chia cắt bởi một bức tường trung tâm
với nhiều cấu trúc hình tròn, bán ngầm ở mỗi bên.
Vậy ai là người xây dựng nơi này?
Và tại sao họ đầu tư công sức khổng lồ
để tạo ra công trình phi thường này?
Nathan Hatfield, được chính thức chỉ định là Trưởng ban diễn giải của hẻm núi Chaco,
đã dành gần một thập kỷ nghiên cứu các cấu trúc ở đây.
Hãy nói về nơi mà chúng ta đang đứng.
Công trình này là tòa nhà lớn nhất Bắc Mỹ
cho đến giữa thế kỷ 19.
Giới khảo cổ không thể xác định niên đại đá bằng phương pháp carbon.
Nhưng dùng phương pháp xác định niên đại vòng cây chính xác cao với các xà gồ gỗ,
họ có thể xác định các giai đoạn xây dựng khác nhau.
Nó không được xây dựng trong một thời gian ngắn,
mà được xây dựng trong vài thế kỷ.
Nếu ta nhìn vào phần cổ nhất của Pueblo Bonito,
ta đang nói về những con số nào?
Nó bắt đầu được xây dựng từ tầm 850.
- Năm 850 sau Công Nguyên? Vâng. - Vâng.
Việc xây dựng được tiến hành trong ít nhất 200 năm, có lẽ lâu hơn một chút.
Nó diễn ra trước khi nơi này được định cư bởi các dân tộc Pueblo ngày nay…
850 ĐẾN 1.150 NĂM TRƯỚC
…như Hopi, Zuni và Acoma.
Pueblo Bonito được xây dựng
bởi những người mà ta gọi là tổ tiên của người Pueblo.
Vì lý do mà ta chưa biết,
họ đã chọn hẻm núi Chaco là trung tâm văn hóa của họ.
Và Pueblo Bonito trở thành tòa nhà lớn nhất
ở trung tâm văn hóa này.
Một trung tâm văn hóa, cùng với Pueblo Bonito,
còn có hơn một chục ngôi nhà vĩ đại khác.
Tại sao họ xây tất cả các công trình này ở hẻm núi Chaco này?
Ở đây đã có một cộng đồng dân cư cố định?
Không. Giới khảo cổ không có bằng chứng
để chứng minh một lượng lớn dân số.
Vậy nếu những ngôi nhà vĩ đại này không được xây dựng để con người ở,
mục đích của chúng là gì?
Trong đống tàn tích, giới khảo cổ tìm thấy hơn một trăm ngôi mộ nghi lễ
cùng với đồ gốm có hoa văn hình học tuyệt đẹp
và các hiện vật cách đó hàng trăm, nếu không muốn nói là hàng ngàn cây số.
CHUÔNG ĐỒNG MEXICO
Chúng tôi thấy họ có những nỗ lực to lớn
để tạo ra nó như một loại trung tâm của thế giới.
Khi có bằng chứng xuất hiện,
nơi này rõ ràng như một trung tâm hành hương,
nơi mọi người sẽ đến từ mọi nơi,
bị cuốn hút bởi sự huyền diệu của nơi này.
Đây rõ ràng là một nơi linh thiêng nào đó.
Trong bối cảnh đó, các cấu trúc hình tròn mà ta tìm thấy
trong gần như tất cả tòa nhà của Chaco trở nên rõ ràng hơn.
Người Hopi, hậu duệ của tổ tiên Pueblo,
gọi các cấu trúc đó là kiva.
Nói cho tôi về kiva.
Anh hiểu gì về chúng, quá khứ và hiện tại?
Kiva thường được coi là một không gian nghi lễ.
Nó có những đặc điểm khá phổ biến.
Có băng ghế.
Trong những kiva lớn hơn, anh sẽ thấy các hầm trên sàn.
Hầu hết chúng có lò sưởi đốt củi nào đó.
Đối với người Hopi và Pueblo ngày nay,
kiva là không gian tâm linh và chính trị,
nơi họ tập trung để thực hiện các nghi lễ thiêng liêng.
Nó là truyền thống văn hóa liên tục?
- Chúng được dùng cho nghi lễ? - Vâng.
Các nghi lễ thời đó và bây giờ
đều có đặc điểm là dùng một dạng thuốc lá đặc biệt.
BANG UTAH MỸ
Phía bắc Chaco ở Utah, các nhà khảo cổ học
đang nghiên cứu một lò sưởi cổ nhân tạo
đã tìm thấy hạt giống của loài thuốc lá gây ảo giác,
thuốc lá coyote.
Các hạt giống này được xác định có niên đại carbon là 12.300 năm,
cho thấy con người ở đây đã sử dụng thuốc lá từ thời Kỷ Băng hà.
Có khả năng các loài cây gây ảo giác đó
vẫn được sử dụng hàng ngàn năm sau trong các nghi lễ ở Chaco,
giống như các pháp sư ở Amazon sử dụng ayahuasca.
Liệu những truyền thuyết pháp sư này, cách nhau hàng ngàn cây số,
là di sản của một hệ thống tín ngưỡng cổ xưa hơn
để lại dấu vết của chính nó khắp châu Mỹ?
Để khám phá thêm các bí ẩn của những kiva này,
tôi đang đi đến rìa hẻm núi,
cách Pueblo Bonito khoảng 800 mét về phía nam
để đến kiva hoành tráng nhất trong số đó,
Casa Rinconada.
Khác với phần lớn kiva của Chaco,
Casa Rinconada tách biệt với mọi tòa nhà rộng lớn.
Bên trong khu vực chìm,
các cửa hình chữ T được định vị trên tường,
các lỗ mở hướng gần như hoàn hảo về bắc và nam.
Các bức ảnh tua nhanh thời gian cho thấy ngay phía trên cửa,
bầu trời đêm xoay quanh sao Bắc Đẩu Polaris.
Casa Rinconada có gì đó vừa lạ vừa quen.
Nó làm tôi nhớ đến Göbekli Tepe, địa điểm cự thạch Kỷ Băng hà
ở Thổ Nhĩ Kỳ xa xôi.
Ở đó, các buồng chìm hình tròn, giống kiva
có các trụ hình chữ T,
đều thẳng hàng với các điểm cụ thể trên bầu trời.
Nhưng làm sao các công trình cổ xưa này, rất xa cách nhau về địa lý và thời gian,
lại có mối liên hệ?
Thật hấp dẫn để suy đoán.
Huyền thoại nguồn gốc của người Hopi đưa ra manh mối khả dĩ.
Người Hopi tin rằng ta đang sống ở thế giới thứ tư,
rằng đã có ba lần xuất hiện trước đó
từ một vương quốc ngầm nào đó.
Theo truyền thuyết của người Hopi, sau khi tạo ra các sinh vật sống đầu tiên,
thần mặt trời đã ra lệnh cho sứ giả, Bà Nội Nhện,
hướng dẫn các dạng sống luôn tiến hóa này qua hai thế giới đầu tiên.
Ở thế giới thứ ba,
bà ấy đã dạy những người sơ khai cách dệt và làm đồ gốm
và dạy họ phân biệt thiện ác.
Tuy nhiên, một số đã trở nên xấu xa.
Thần mặt trời không hài lòng, ra lệnh những người tốt đi đến chỗ khác.
Họ leo lên một cây sậy vĩ đại đến một khe hở trên bầu trời.
Ở đó, Bà Nội Nhện đã giúp họ đến với ngôi nhà mới,
thế giới thứ tư, nơi mà con cháu của họ vẫn còn sống cho đến ngày nay.
Người Hopi coi trọng một đặc điểm địa chất đặc biệt ở Grand Canyon,
tin rằng nó là điểm khởi đầu thực sự của truyền thuyết.
Họ gọi nó là sipapu.
Không ai được đến gần nó
nhưng biểu tượng đó được tái hiện ở khắp thế giới của người Hopi.
Trong văn hóa Pueblo,
một cái lỗ trên sàn của kiva cũng được gọi là sipapu,
đây được coi là nơi mà người cổ đại đã xuất hiện từ thế giới trước đó
mà đã bị phá hủy và đến thế giới mà ta đang sống ngày nay.
Và đây là nơi tôi muốn đưa ra một so sánh có vẻ rất cực đoan.
Tôi chỉ tự hỏi liệu tất cả những điều này có quay trở lại thời gian
khi con người cần phải trú ẩn dưới lòng đất.
Và ta biết rằng đã có thời điểm như thế khoảng 12.800 năm trước
vào đầu thời kỳ Younger Dryas.
Dù vẫn còn tranh cãi, nhiều nhà khoa học tin rằng
những thảm họa và lũ lụt khủng khiếp vào thời điểm đó
xảy ra bởi các va chạm và vụ nổ trên không
từ các thiên thạch khi Trái Đất đi qua dải mảnh vỡ của một sao chổi đang tan rã.
Nếu kẻ thù là nguy hiểm từ trên trời,
nếu ta xem xét các vụ va chạm từ một sao chổi khổng lồ đang vỡ vụn,
các công trình ngầm trở nên rất hợp lý.
Mối liên hệ cổ xưa sâu sắc đó không phải liên hệ trực tiếp.
Nó là ký ức được lưu giữ trong truyền khẩu
rằng đã có lúc khi tổ tiên chúng ta phải xuất hiện từ dưới mặt đất
để bước ra một thế giới mới đã bị quét sạch trơn vì trận đại hồng thủy
và để tái định cư thế giới mới đó.
Để tôi nói cho rõ.
Tôi không nghi ngờ kiva hoành tráng này có niên đại khoảng 1.000 năm,
nhưng tôi nghi ngờ rằng những người xây nó đã tích hợp vào nó
một di sản các kiến thức và ý tưởng xa xưa hơn nhiều.
Giống như một ý tưởng khác mà ta thấy được thể hiện đi thể hiện lại
ở tất cả địa điểm cổ đại ở châu Mỹ,
tầm quan trọng của kiến thức thiên văn và hình học.
Ở Pueblo Bonito, toàn bộ cấu trúc được căn chỉnh hoàn hảo
với bốn hướng chính: đông, tây, nam, bắc,
cho thấy những người xây dựng đã hiểu vị trí của họ trên hành tinh.
Hơn nữa, vào ngày điểm phân, điều kỳ diệu xảy ra.
Mặt trời mọc và lặn hoàn hảo theo đường thẳng
với phía tây của bức tường phía nam.
Điều này không phải là ngẫu nhiên.
Nó đã được suy nghĩ kỹ lưỡng.
Và điều hấp dẫn đối với mọi người về điều đó
là ta có thể thấy bầu trời như họ đã thấy ngày xưa.
- Vâng. - Ta vẫn thấy sự thẳng hàng.
Nghe nói hồi xưa ở đây có những chức sắc là thầy tư tế mặt trời.
Có đúng không?
Họ là những người theo dõi mặt trời, các thầy tế mặt trời.
Họ là những người chuyên về kiến trúc.
Có những người chuyên quan sát bầu trời.
Vâng.
Họ theo dõi những sự kiện thiên văn chính nào?
Hạ chí, đông chí, các điểm phân, khi mặt trời mọc đúng hướng đông?
Liên quan đến nông nghiệp.
Vâng.
Việc có lịch đó ở trên cảnh quan rất quan trọng cho sự sống còn.
Và thực tế là họ có thể làm điều đó với những công trình hoành tráng này,
tôi nghĩ tất cả đều trở lại
với khả năng tìm kiếm thành công trong nghề nông của họ.
Tôi từng nghe lập luận đó nhưng có vấn đề với việc giả định
tất cả nỗ lực này chỉ liên quan đến nghề nông.
Khoảng 140 km về phía bắc hẻm núi Chaco
là một rặng đá sa thạch đặc biệt,
đứng sừng sững với hai đỉnh được biết đến Đá Ống khói và Đá Đồng hành.
Gần đó, ta thấy một ngôi nhà vĩ đại của Chaco với hai kiva hoàn chỉnh.
Hóa ra toàn bộ cấu trúc được đặt ở đó
với một sự căn chỉnh rất chính xác,
cho phép quan sát một sự kiện mặt trăng chỉ xảy ra 18,6 năm một lần,
đó là khi mặt trăng ở điểm đứng yên cực bắc.
Đó là khi mặt trăng mọc và lặn
đến điểm cực bắc nhất trên bầu trời đêm
trước khi nó bắt đầu mọc và lặn xa hơn về phía nam
như một phần của chu kỳ lặp lại.
Mặt trăng mọc giữa Đá Ống khói và Đá Đồng hành,
chỉ vào thời điểm đó, không vào thời điểm nào khác.
Đây là loại kiến thức phải được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bạn không nhận ra nó một lần
rồi xây dựng một công trình để tưởng nhớ nó.
Điều này chứng tỏ nỗ lực trí tuệ cổ xưa
để hiểu về vũ trụ xung quanh chúng ta,
và vũ trụ đó đầy chuyển động và thay đổi,
và việc quan sát lâu dài các chuyển động và thay đổi đó
đòi hỏi một nỗ lực thực sự, có nhiều trường hợp mất hàng ngàn năm.
Khi giới nghiên cứu bắt đầu tìm kiếm các căn chỉnh mặt trăng
trong các công trình ở hẻm núi Chaco,
họ đã tìm thấy nhiều ví dụ đáng kinh ngạc.
Khi mặt trăng đạt đến điểm đứng yên cực nam vào mùa đông,
lại là 18,6 năm một lần,
nó mọc thành hàng qua ba ngôi nhà vĩ đại cách nhau 10 km
với Pueblo Bonito ở giữa.
Và 9,3 năm sau, ở điểm giữa của chu kỳ này,
mặt trăng mùa hè mọc thành hàng qua một công trình lớn
ngay phía đông của Pueblo Bonito
đến một công trình khác cách đó 18 km về phía tây nam,
trong khi chính mặt trăng lặn đó chiếu sáng trên một ngôi nhà vĩ đại,
lại là qua Pueblo Bonito,
hơn 27 km ngoài hẻm núi đến một ngôi nhà vĩ đại khác.
Và có một điều chắc chắn.
Chu kỳ 18,6 năm âm lịch không hề có ảnh hưởng đến trồng trọt.
Vì sao người Pueblo cổ đại lại nỗ lực đến thế
để đánh dấu nó trong kiến trúc của họ?
Điều đó hùng hồn nói lên rằng nó không liên quan đến mục đích kinh tế,
rằng đây là tôn vinh kết nối trời và đất.
Bây giờ điều rõ ràng là tất cả công trình Chaco này
kết hợp để tạo thành một lịch nghi lễ được bố trí trên Trái Đất
trong một hẻm núi có thể đã được chọn cho mục đích này
như một đối tác trên mặt đất của Dải Ngân hà.
Nhưng mối liên hệ với vũ trụ, bầu trời và mặt đất, trên như nào, dưới như thế,
rất quan trọng với văn hóa Chaco,
không chỉ giới hạn ở các tổ hợp công trình rộng lớn này.
Khoảng 8 km về phía đông nam của trung tâm Chaco,
tôi đang đi lên từ sàn hẻm núi
để tìm kiếm thứ gì đó hấp dẫn tô điểm cho những bức tường hẻm núi gồ ghề này.
Các tác phẩm nghệ thuật cổ xưa được khắc vào tảng đá nguyên khối.
Đây là những ghi chép quý giá, những câu chuyện trên đá
đã được liên tục chỉnh sửa, thay đổi, bổ sung qua biết bao nhiêu ngàn năm.
Có những hình người dường như đang nhảy múa và chơi nhạc cụ.
Những vòng xoắn ốc và rắn cuộn dọc theo các bức tường hẻm núi,
cũng có các sinh vật kỳ lạ và các dạng hình học,
giống như những gì xuất hiện trong tác phẩm nghệ thuật ở Amazon,
có thể lấy cảm hứng từ chất gây ảo giác.
Dù bạn ở nơi nào trên thế giới, dù bạn ở thời kỳ lịch sử nào,
một khi bạn thấy nghệ thuật hang động, và chạm khắc trên đá,
bạn sẽ tìm thấy những hình ảnh giống hệt
điều bạn thấy trong trải nghiệm ayahuasca và các chất gây ảo giác khác được lặp lại.
Cũng như các yếu tố tầm nhìn này,
nghệ thuật đá Chaco còn phản ánh sự tập trung về thiên văn học
được tìm thấy trong kiến trúc của họ.
Hình ảnh này được giải thích là hiện tượng nhật thực,
mặt trời bị mặt trăng che khuất, trong khi hào quang của nó tỏa ra ngoài.
Và đây, một siêu tân tinh,
nay được biết là đã có thể nhìn thấy trên bầu trời ban ngày
trong thời kỳ của người Pueblo cổ vào năm 1054 sau Công Nguyên.
Tại sao lại tạo ra những hình ảnh như vậy ở một vị trí khó tiếp cận như thế
trừ khi có lý do thuyết phục để làm vậy?
Khi không có động cơ rõ ràng về kinh tế, chiến lược, hoặc chính trị,
có thể suy luận rằng phải có một mục đích nào đó cao hơn.
Với tôi, nó ngày càng rõ ràng hơn rằng
hẻm núi Chaco đó là một cảnh quan nghi lễ,
nguồn gốc của nó không thể bị giới hạn chỉ trong tầm một nghìn năm trở lại đây,
mà phải quay lại xa xưa hơn nữa,
thậm chí có lẽ đến Kỷ Băng hà cuối cùng.
Theo hiểu biết của anh, ta có thể truy tìm từ bao lâu về trước
dấu vết sự hiện diện của con người ở hẻm núi Chaco?
Có lẽ gần đây anh đã nghe đến Công viên Quốc gia White Sands…
Dấu chân 23.000 năm tuổi ở White Sands.
- Cách đây không xa lắm. - Vâng.
Nên rất có thể con người đã ở Hẻm núi Chaco
có thể là 10.000 năm trước khi bất kỳ công trình nào được xây dựng.
Tôi nghĩ họ đã quan sát cảnh quan và bầu trời qua nhiều thế hệ
- trước khi họ quyết định xây dựng. - Vâng.
Hẻm núi Chaco mang dấu ấn của một nền văn hóa
với các nhà thiên văn học tài ba.
Họ tập trung vào các chu kỳ đều đặn của mặt trời, mặt trăng và các vì sao
và vào sự hùng vĩ bao la của vũ trụ.
Sự tập trung đó không là đặc điểm kỳ lạ của riêng họ.
Nó được chia sẻ theo cùng một cách,
sử dụng các biểu tượng, nghệ thuật và sự căn chỉnh kiến trúc một cách kỳ lạ
bởi nhiều nền văn hóa cổ xưa khác trên toàn thế giới.
Cách mà Đền Mnajdra cự thạch ở Malta được căn chỉnh chính xác
để đón được các điểm phân và các điểm chí.
Hoặc cách mà trục ngôi đền vĩ đại Karnak ở Ai Cập
hướng tới mặt trời mọc vào ngày đông chí.
Hoặc sự chính xác mà tháp trung tâm của Angkor Wat ở Campuchia
căn chỉnh với mặt trời mọc vào các ngày điểm phân.
Dường như có một dự án kiến trúc toàn cầu
để tái hiện sự hài hòa và hướng của thiên đường
trong các tượng đài trên mặt đất để mang thiên đường xuống trần gian.
Nhưng dự án toàn cầu có vẻ của con người đã bắt bắt đầu từ bao giờ?
Có các manh mối ở một trong những nền văn minh tiên tiến nhất châu Mỹ cổ đại
từng thống trị khu vực bây giờ là miền nam Mexico và Trung Mỹ.
Nền văn minh Maya.
Đối với tôi, Maya là một những nền văn hóa hấp dẫn nhất của thế giới cổ đại,
một nền văn hóa đầy bí ẩn và mâu thuẫn.
Nhiều hậu duệ của người Maya vẫn sống ở đây ngày nay
trong cảnh quan hùng vĩ của Chiapas và bán đảo Yucatan.
Ở đây, sớm hơn nhiều so với Inca và văn hóa Pueblo của Chaco,
nền văn minh Maya đã phát triển mạnh mẽ.
Nền văn hóa này thể hiện tài năng của nó theo nhiều cách,
đặc biệt là qua các kỳ tích kiến trúc tuyệt vời.
Bao quanh bởi rừng nhiệt đới rậm rạp,
đây là vùng đất linh thiêng của người Maya ở Palenque.
Palenque là một nơi vô cùng ngoạn mục.
Với kiến trúc và kỹ thuật đầy ấn tượng,
nó có tất cả dấu ấn của một nơi kinh điển của người Maya.
Các kim tự tháp cao vút,
một sân bóng cho các nghi lễ,
một cung điện đồ sộ,
và đền đài với những hình ảnh kỳ thú.
Maya có lẽ được biết đến nhiều nhất với kiến trúc tuyệt vời của họ,
với các khu phức hợp kim tự tháp tuyệt vời
thường là kim tự tháp bậc thang và sự sang trọng tuyệt đẹp của thiết kế
và độ chính xác cao của tay nghề.
Ngay lập tức ta biết được đây là nền văn hóa tiên tiến.
Chuyên gia và hướng dẫn viên Maya, Mildred Lucas Garcia
đã dành hơn một thập kỷ để tìm hiểu rõ hơn về Palenque.
Việc xây dựng ở đây đã bắt đầu từ khi nào?
Công trình này có từ bao giờ?
Nền tảng của thành phố bắt đầu năm 200 trước Công nguyên
và nó bị bỏ hoang vào những năm 900 sau Công nguyên.
Vâng.
Khi nhìn nơi tuyệt vời với các kim tự tháp khổng lồ này,
được xây dựng đẹp đẽ, được thiết kế đẹp mắt,
rõ ràng đây là công trình của những người rất khéo léo,
và ngay từ đầu, họ hẳn đã có một kế hoạch nào đó.
Nhưng họ đã làm như nào?
Chúng tôi biết gần đây có các mỏ đá.
Đó là lý do họ quyết định xây dựng thành phố ở đây
vì họ có tất cả tài nguyên thiên nhiên,
có tất cả đá vôi trong khu vực này,
họ có nước,
và đây là một khu vực rất chiến lược để xây dựng thành phố.
Nhưng họ xây dựng như nào thì chưa biết.
- Chúng tôi không biết. - Bí ẩn.
- Vẫn còn là một bí ẩn. - Vâng.
Tại sao người Maya xây kim tự tháp?
Ở Palenque đây, ta thấy rất nhiều kim tự tháp.
Kim tự tháp, không chỉ với người Maya, mà còn đối với các nền văn hóa cổ xưa,
đại diện cho các ngọn núi thiêng.
Ở Palenque, họ đã xây những công trình lớn như vậy
để đại diện những núi thiêng.
Núi đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng của người Maya
như là biểu tượng của nguồn sáng tạo.
Nhưng dự án xây dựng hoành tráng của người Maya có thể có nhiều điều hơn,
đặc biệt là ở đây, ở Palenque.
Ở Palenque, một số công trình được thiết kế theo các quan sát thiên văn.
Chà.
Có ba công trình được gọi là Nhóm Thập tự giá
đã được sử dụng làm khu vực quan sát thiên văn.
Vâng.
Những công trình này được căn chỉnh hoàn hảo với hạ chí
và xuân phân.
Rõ ràng, các nhà thiên văn học tài ba đã tham gia để tạo ra khu phức hợp này.
Vâng, đúng vậy.
Nhưng tại sao họ bỏ nhiều công sức đến thế để căn chỉnh các siêu công trình này
với hạ chí và xuân phân?
Với những căn chính đáng kinh ngạc này, có một điều rõ ràng.
Nếu bạn muốn biết thực sự về Palenque,
bạn phải nhìn không chỉ kiến trúc của nó, mà bạn còn phải nhìn bầu trời.
Tôi đã đến Đền Mặt Trời vào một thời điểm đặc biệt
trong một ngày đặc biệt,
bình minh của ngày xuân phân,
khi mặt trời mọc chính xác ở phía đông và lặn chính xác ở phía tây
trong một biểu hiện của vũ trụ hài hòa.
Ở đây, tại Đền Mặt Trời, bình minh đó tạo nên cảnh tượng độc đáo,
mà đến ngày nay cộng đồng địa phương vẫn kỷ niệm nó.
Xuân phân, nó quan trọng
trong tâm linh của người Maya.
Ở ngay đây, nơi chúng ta đang đứng là nơi quan trọng nhất.
Và tôi ngồi ở hàng ghế đầu để chứng kiến.