Sino ba tayo?
Paano tayo naging ganito?
Bilang mga tao, ginugugol natin ang buhay natin
para subukang maunawaan ang sarili.
Pero minsan, parang masyado tayong malapit para makita nang malinaw.
Kaya mahilig tayo sa mga kuwento mula sa ibang mundo.
At ang mundo ng mga chimpanzee,
na kawangis ng sa atin sa ilang paraan…
pero naiiba sa ilan…
ay nagpapahayag ng mga kuwentong mas malaman kaysa inaakala mo.
Mga kuwentong makapangyarihan
dahil totoo.
KAGUBATAN NG NGOGO UGANDA
Ang Kagubatan ng Ngongo ay malawak at magkakaugnay na mundo.
At sa sentro nito,
may yumayabong na lipunan.
Ang mga Ngogo chimpanzee.
Para sa bagong inang ito at sa sanggol niya,
tahanan ito.
Pinakamalapit nating buhay na kamag-anak ang mga chimpanzee.
Mahigit 98 porsiyento ng DNA natin ang katulad ng sa kanila.
Napakatalino nila.
At sobrang emosyonal.
Umaabot ang buhay nila nang mahigit 60 taon,
at ang mga yugto ng kanilang buhay ay kapareho ng sa atin.
Bawat chimp sa Ngogo ay indibidwal…
na may kanyang sariling personalidad at mga hangarin.
Para ipakita ito,
binigyan ng mga scientist ng pangalan ang bawat isa sa kanila.
Sopistikado ang lipunan ng Ngogo.
Sala-salabat na ugnayan ng mga samahang pampamilya at panlipunan…
kung saan bawat chimp ay kailangang bumuo ng mga relasyon
at makabilang sa grupo.
Karamihan sa mga grupo ng mga chimp ay may 50 o 60 indibidwal.
Pero dito sa Ngogo,
doble ang bilang.
Mahigit 120 mga chimp na magkakasamang namumuhay.
Pinakamalaking grupong natuklasan.
Paraiso ng mga chimpanzee ang Ngogo.
Maraming puno rito na nagbubunga ng prutas.
At prutas ang bumubuhay sa lipunan ng mga chimpanzee.
Sa dami ng mga chimp na sumusubok na makausad,
marami ang kompetisyon.
May kasamang politika at kapangyarihan ang buhay dito.
Herarkiya ang lipunan ng Ngogo.
At laging naghahanap ang mga chimp ng oportunidad
para umangat.
Nasa tuktok ng herarkiya ang pinakamakapangyarihang chimp sa Ngogo.
Si Jackson. Ang alpha male.
Anim na taon nang namumuno si Jackson.
Pero bilang alpha, tumatanda na siya.
Para manatili siya sa tuktok,
di siya dapat magpakita ng kahinaan.
Dapat ipamalas niya ang kanyang lakas.
Ito ang gusto ni Jackson.
Tumatawag ang grupo
at papunta sa kanya para magbigay-galang.
Pero alam ni Jackson
na ang ilang mga chimp ay hindi lubos ang respetong ipinapakita.
Ang ganito kabatang chimp ay karaniwang hindi banta kay Jackson.
Pero di lahat ng chimp ay kasingtalino
o kasingkampante ni Abrams.
Pero may proteksiyon si Jackson.
Miles.
Isang higanteng chimp.
Ang pinakamalaking natagpuan sa Ngogo.
Matibay ang samahan nina Jackson at Miles…
at lagi nilang nililinisan ang isa't isa.
Isa itong matatag na alyansa.
Ang paglilinis ay mahalagang bahagi ng buhay para sa mga chimpanzee.
Ganoon sila nakabubuo at nakapagpapanatili ng relasyong sosyal.
Iyon ang katumbas ng pag-uusap para sa mga chimp.
Sobrang politikal.
Pagpaplano.
Panghihikayat.
Pagsasabwatan.
Sa paglilinis nabubuo ang mga alyansa.
At lumilikha ng kapangyarihan ang mga alyansa.
Kahit ang pinakamalalakas na chimp ay hirap maghari nang mag-isa.
Ang mga kasama mo sa paglilinis
ay malaking pahiwatig ng katayuan at mga ambisyon mo.
Pero kung wala kang sinasamahan,
may mas malalaki kang alalahanin kaysa sa katayuan at ambisyon.
Di madali sa lalaking chimp ang maging 14 na taong gulang.
Naging malayo ka na sa ina mo…
at kailangan mo nang makisama sa ibang lalaki.
Mas madali para sa iba
kumpara sa ilan.
Hindi kasali si Gus.
Pero di siya dapat manatiling ganoon.
Kailangan niyang maghanap ng kaibigan.
Sa Kagubatan ng Ngogo,
hindi maganda ang masyadong mapag-isa.
Anim na buwan na ang anak ni Christine.
Sa edad na ito, mas malakas siya at mas malaki na kaysa sanggol na tao.
Pero bulnerable pa rin siya.
Sa Ngogo, hindi lahat ng sanggol ay umaabot sa unang kaarawan nila.
At dahil doon,
hindi muna siya bibigyan ng pangalan.
Kailangang tutukan ni Christine ang sanggol,
kaya naman napabayaan na ang mas matandang anak na si Nadine.
Nasa kanya noon ang buong atensiyon ng ina.
Ngayon, napapabayaan na siya.
Kahit para sa isang chimp, mabilis ang paglaki ng sanggol.
At natututo na siyang magsarili.
Gusto niyang makihalubilo.
Pagdating sa mga sanggol, karamihan sa mga chimp ay mapagpasensiya.
Gayunpaman, mas ligtas pa rin na magsimula sa mga kasinglaki mo.
Ang problema, mas hindi mapagpasensiya ang mga batang chimp.
Habang mas nakapagsasarili ang sanggol,
mas napapasok siya sa gulo.
Banta ang malalaking lalaki.
Kapag nakasagabal siya, maaari siyang masaktan.
At kasama ang alpha na tulad ni Jackson,
na maaaring magpakitang-gilas kahit saan at kahit kailan…
hindi makampante nang husto si Christine.
Medyo nakakagulantang.
Nakita na ng ina niya ang ganito dati.
Hindi siya nababahala.
Pero ang ate niya, oo.
Ang unang mga palatandaan ng samahan ng magkapatid.
Rainforest ang Ngogo.
Bahagi ng buhay dito ang mga bagyo.
At karaniwang sumisilong ang mga chimp.
Pero hindi lahat.
May mga chimp na kumukuha ng lakas sa bagyo.
At ginagamit ito para magpakita ng kakaibang pamamayani.
Ang sayaw sa ulan.
Malakas na mensahe ang ipinahihiwatig ni Abrams.
Sa ngayon, walang ginagawa si Jackson.
Pero kalaunan, kailangan niyang kumilos.
Dahil sa araw-araw,
mas lumalakas ang kumpiyansa ni Abrams.
Mag-isa pa rin si Gus.
Pero may plano siya.
Asiwa si Gus, pero hindi siya bobo.
Hindi lang si Jackson
ang nakapansing paangat si Abrams.
Oportunidad ito para makabuo ng kapaki-pakinabang na relasyon.
Talagang nagsisikap si Gus.
Ang paangat na gaya ni Abrams ay masayang malinisan ng maraming chimp.
Ang totoong pagsubok kay Gus
ay kung lilinisan din siya ni Abrams.
Pagtanggi.
Naghahanap si Abrams ng mas importanteng kapareha.
Kung makakabuo si Abrams ng alyansa sa pinakaimportanteng kakampi ni Jackson,
hihina ang posisyon ni Jackson bilang alpha.
At mukhang bukas si Miles.
Ramdam ni Jackson na papalapit na si Abrams.
Kailangan niyang mapagkaisa ang grupo sa pamumuno niya.
Magkaisa laban sa iisang kalaban.
Teritoryal na nilalang ang mga chimp.
Nakatira sa loob ng tukoy na teritoryo ang grupo ng Ngogo,
na napapaligiran ng ibang kaaway na mga chimp.
Para matiyak na ligtas ang mga yaman nila,
nagpapatrolya sila sa palibot.
Mapanganib na gawain ang pagpapatrolya.
Pero sobrang halaga ng pagdepensa sa teritoryo,
kaya kahit ang mga di mo akalaing sasama ay sumasali rin.
Kailangang manimbang ng bawat chimp.
Dapat bang makipagsapalaran?
Malayo sa pagiging pinakamatatag o pinakamatapang si Pork Pie.
Pero maging para sa kanya, marahil ay tama na sumuong sa panganib.
Papunta ang mga chimp sa hilagang prontera.
Ilang milya ang tinatahak ng mga patrolya
na nagtatagal nang maraming nakakatensiyong oras.
Kahit ang pinakamalalaki at pinakaagresibong lalaki
ay kinakabahan habang papalapit sila sa mga prontera.
Si Pork Pie,
nasa likod
at tila nag-aalangan nang magpatuloy.
Habang si Abrams naman
ay nasa mismong hangad niya.
Sa gitna ng aksiyon.
Habang papalapit ang grupo sa hilagang prontera
at dumadaan sa di pamilyar na teritoryo,
mas nagiging mapanganib.
Walang pagkakaibigan sa pagitan ng mga grupo ng chimp.
Kapag nagkasalubong,
dalawa ang pagpipilian.
Tumakbo o umatake.
Pinakikinggan ng mga chimp kung may mga tawag
o paggalaw.
Ayaw na ni Pork Pie.
Aalis na siya sa patrolya.
Nang mag-isa.
Pero mananatili si Gus.
May ibang mga chimp sa malapit.
At mang-aaway sila.
Kailangan nilang timbangin kung sino ang mas marami.
At magpasiya kung aatras
o aatake.
Nasa likod ni Jackson si Miles.
Wala nang atrasan.
Nagpasiya silang sumugod.
Nagbunga ang agresyon nila.
Umatras ang hilagang grupo.
Matagumpay ang patrolya.
Ligtas na ang prontera,
at maaari na silang bumalik sa sentro ng kanilang teritoryo, na matagumpay.
Dahil karamihan sa malalaking lalaki ay nasa hilaga, makakampante si Christine.
Lumalakas ang sanggol.
At oras na para tuklasin niya ang isa pang mahalagang parte ng buhay
sa Ngogo.
Ang canopy.
Hindi bilib.
Di siya hahayaan ni Christine na umakyat nang napakataas
kung saan delikado kapag nahulog.
Tama na muna sa ngayon.
Pabalik ang patrolya mula sa mga prontera.
At may napansin sila sa itaas ng mga puno.
Di hinahayaan ng grupo ng Ngogo ang ibang chimp sa teritoryo nila.
Pero hinahayaan nila ang ibang mga primate sa gubat.
Kabilang ang maraming malalaking grupo ng mga unggoy.
Hindi kalaban ng mga chimp ang mga unggoy.
Pagkain sila.
Pinagkukunan ng sustansiya ang karne para sa mga chimp.
Pero hindi lang iyon.
Ang pagbabakas sa karne ay may importansiyang panlipunan
at politikal.
Nagbabahagi si Jackson sa mga kakampi niya.
At higit kaninuman, nagbabahagi siya kay Miles.
Gayundin,
sinasadya niyang hindi bigyan ang iba.
Ang hindi pagkakasali ni Abram ay senyales na, sa ngayon,
hawak pa rin ni Jackson ang kapangyarihan sa Ngogo.
Matagumpay na patrolya
at matagumpay na panghuhuli.
Magandang araw ito para kay Jackson
at para sa mga chimpanzee ng Ngogo.
Mahalagang yaman ang mga unggoy para sa mga chimp ng Ngogo.
Pero pinakamahalaga pa rin ang mga punong may prutas,
na pundasyon ng lipunan ng Ngogo.
Nagbunga ng prutas ang puno ng fig sa sentro ng teritoryo,
at makakapag-relax at makakakain nang masagana ang mga chimp.
Matagal ang ginugol ni Gus sa panonood sa tabi-tabi.
Mas mapagmasid siya kaysa karamihan.
At mabilis makakita ng anumang kakaiba.
Si Pork Pie.
Nahuli siyang mag-isa...
at pinatay ng kalabang grupo…
sa gitna mismo ng teritoryo ng Ngogo.
Kung napapatay ang isang chimp dito…
ibig sabihin, ang kahariang ito…
at lahat ng mga chimp dito…
ay hindi na ligtas.
Tagapagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan