1
00:00:17,684 --> 00:00:19,144
May pinatay na chimp

2
00:00:20,478 --> 00:00:22,814
sa gitna ng teritoryo ng Ngogo.

3
00:00:26,818 --> 00:00:27,819
Si Pork Pie.

4
00:00:42,167 --> 00:00:43,334
Para mangyari ito,

5
00:00:44,836 --> 00:00:47,714
pumasok sa teritoryo ang mga pumatay
nang di nakikita.

6
00:00:52,844 --> 00:00:55,346
Isang grupo lang ang maaaring gumawa nito.

7
00:00:58,641 --> 00:01:01,686
Alam na alam ito ng mga chimp sa Ngogo.

8
00:01:11,696 --> 00:01:13,031
Ang mga taga-kanluran.

9
00:01:19,204 --> 00:01:21,623
May napipintong digmaan sa Ngogo.

10
00:01:31,800 --> 00:01:35,303
KANLURANG NGOGO

11
00:01:35,386 --> 00:01:38,973
DALAWANG ARAW ANG NAKAKARAAN

12
00:02:16,970 --> 00:02:20,682
Ang mga chimp sa kanlurang Ngogo
ay kahiwalay na grupo

13
00:02:22,183 --> 00:02:23,726
na may sariling teritoryo.

14
00:02:28,273 --> 00:02:29,983
Naiiba ang mga taga-kanluran.

15
00:02:35,446 --> 00:02:38,783
Mas maliit na grupo
kaysa sa grupo ni Jackson sa sentro.

16
00:02:41,578 --> 00:02:43,204
Pero sanggang-dikit sila.

17
00:02:44,289 --> 00:02:45,999
Na nagpapalakas sa kanila.

18
00:02:56,968 --> 00:02:59,345
Walong matandang lalaki lang,

19
00:02:59,971 --> 00:03:02,599
kumpara sa 24 ng grupo sa sentro.

20
00:03:04,684 --> 00:03:05,977
Kaya ang mga babae

21
00:03:06,978 --> 00:03:08,688
ay sumasama sa mga lalaki

22
00:03:09,814 --> 00:03:11,691
para ipagtanggol ang teritoryo.

23
00:03:20,408 --> 00:03:22,660
{\an8}May malakas na alpha, si Hutcherson,

24
00:03:24,162 --> 00:03:26,122
pero iba siya kaysa kay Jackson.

25
00:03:26,831 --> 00:03:29,000
Iba ang paraan niya ng paghahari.

26
00:03:30,668 --> 00:03:33,379
Dito, mas pantay-pantay ang kapangyarihan.

27
00:03:37,133 --> 00:03:40,470
At may mahalagang papel
ang bawat matandang lalaki.

28
00:03:47,602 --> 00:03:50,855
Isa sa mga lalaking iyon si Garrison.

29
00:03:51,898 --> 00:03:56,819
Bilang lalaking chimp, tumatanda na siya,
pero lumalawak ang dunong kasabay ng edad.

30
00:04:07,205 --> 00:04:09,540
Alam niya ang bawat puno sa Ngogo.

31
00:04:10,458 --> 00:04:13,419
Kabisadong-kabisado niya
ang buong kagubatan.

32
00:04:17,215 --> 00:04:19,008
Kung may mahahanap na pagkain,

33
00:04:20,343 --> 00:04:21,302
mahahanap niya.

34
00:04:49,539 --> 00:04:51,082
Mahirap ang paghahanap.

35
00:04:55,545 --> 00:04:57,505
Madalas, maliit ang nakukuha.

36
00:05:23,865 --> 00:05:27,785
Pero ngayon, sa bihirang pagkain
dinala ni Garrison ang mga taga-kanluran.

37
00:05:51,100 --> 00:05:53,019
Mahilig ang mga chimp sa pulot pukyutan.

38
00:05:59,776 --> 00:06:01,527
Pero hindi iyon nagtatagal,

39
00:06:02,278 --> 00:06:04,405
at hindi napapakain ang buong grupo.

40
00:06:08,451 --> 00:06:09,285
Dahil doon,

41
00:06:09,369 --> 00:06:11,788
kailangan ng mga taga-kanluran ng prutas.

42
00:06:20,213 --> 00:06:27,178
ARAW NG KAMATAYAN NI PORK PIE

43
00:06:34,894 --> 00:06:36,229
Hinog na prutas

44
00:06:36,813 --> 00:06:39,190
ang pinakaimportanteng pagkain sa Ngogo.

45
00:06:40,233 --> 00:06:41,234
At ngayon,

46
00:06:42,110 --> 00:06:46,197
ang pinakamahalagang mga puno
ay nasa gilid ng teritoryo ng kanluran.

47
00:06:51,077 --> 00:06:52,078
Sa prontera

48
00:06:52,995 --> 00:06:54,831
ng grupo ni Jackson sa sentro.

49
00:07:03,172 --> 00:07:06,259
Si Rollins ang lider
ng patrol sa kanluran.

50
00:07:10,012 --> 00:07:13,349
Ilang taon na niyang binabantayan
ang mga prontera ng Ngogo.

51
00:07:23,901 --> 00:07:26,487
Nakababatang kapatid niya si Damien.

52
00:07:29,198 --> 00:07:30,825
Teenager pa lang siya.

53
00:07:32,118 --> 00:07:33,578
Pero malakas na siya.

54
00:07:35,872 --> 00:07:36,873
May kumpiyansa.

55
00:07:39,083 --> 00:07:40,209
At napakatalino.

56
00:07:44,088 --> 00:07:45,965
Sa pagbisita sa mga prontera,

57
00:07:46,466 --> 00:07:48,259
ang nakasisindak na magkapatid

58
00:07:49,343 --> 00:07:50,511
ang nangunguna.

59
00:08:15,870 --> 00:08:17,830
Habang papalapit sa prontera,

60
00:08:17,914 --> 00:08:21,375
binabantayan ni Garrison ang lahat.

61
00:09:02,959 --> 00:09:05,294
Nakapasok na sila sa mga prontera.

62
00:09:06,170 --> 00:09:09,257
Kumakain din dito
ang grupo ni Jackson sa sentro,

63
00:09:10,049 --> 00:09:12,134
kaya mapanganib dito.

64
00:09:26,816 --> 00:09:28,442
Pero tama lang na sumugal.

65
00:09:29,694 --> 00:09:32,405
May malaking puno ng fig
na maraming bunga.

66
00:09:33,990 --> 00:09:36,033
Iyon mismo ang kailangan ng grupo.

67
00:10:38,763 --> 00:10:40,973
Karamihan ay masayang kumakain.

68
00:10:43,267 --> 00:10:45,811
Pero hindi sina Rollins at Damien.

69
00:10:53,903 --> 00:10:57,281
Bahagi ng pagpapatrolya
ang pagbabantay sa mga yaman.

70
00:10:59,200 --> 00:11:00,743
Pero hindi lang iyon.

71
00:11:03,496 --> 00:11:07,458
Laging sinusubukan ng mga chimp
na palawakin ang teritoryo nila.

72
00:11:09,585 --> 00:11:14,090
At ginagawa nila iyon
sa paghahanap at pag-atake sa mga kalaban.

73
00:11:18,594 --> 00:11:20,221
Kung mas marami sila.

74
00:11:23,933 --> 00:11:27,853
Di maaaring sina Rollins at Damien lang.

75
00:11:28,896 --> 00:11:32,650
Kailangang nakasunod ang ibang mga lalaki.

76
00:12:01,387 --> 00:12:03,973
Papasok sila sa loob
ng teritoryo ng sentro.

77
00:12:09,603 --> 00:12:11,439
Maliit ang grupo nila,

78
00:12:11,522 --> 00:12:14,900
at di nila alam kung ilang kalaban
ang makakasagupa nila.

79
00:12:16,068 --> 00:12:17,319
Kailangang mag-ingat

80
00:12:18,863 --> 00:12:19,947
at maging tahimik.

81
00:12:25,286 --> 00:12:28,456
Buong buhay nang kasama
ni Damien si Rollins.

82
00:12:29,582 --> 00:12:32,001
Malakas ang koneksiyon nila.

83
00:12:44,472 --> 00:12:46,056
Sa patagong misyon,

84
00:12:46,140 --> 00:12:49,560
iyon ang maaaring maging pagkakaiba
ng buhay sa kamatayan.

85
00:12:59,403 --> 00:13:01,363
May narinig ang patrol.

86
00:13:28,599 --> 00:13:29,600
Si Pork Pie.

87
00:13:32,978 --> 00:13:34,063
At mag-isa siya.

88
00:15:09,241 --> 00:15:10,326
Kagaya ng mga tao,

89
00:15:11,368 --> 00:15:13,579
social creature ang mga chimpanzee.

90
00:15:15,664 --> 00:15:17,041
Pero hindi tulad natin,

91
00:15:18,125 --> 00:15:20,502
ang kakayahan nilang bumuo ng relasyon

92
00:15:20,586 --> 00:15:23,255
ay limitado sa mga miyembro
ng sariling grupo.

93
00:15:26,800 --> 00:15:28,802
Hindi maiiwasang teritoryal sila

94
00:15:29,970 --> 00:15:30,930
at maka-tribu.

95
00:15:37,603 --> 00:15:40,731
Likas sa kanila
na makipaglaban para sa yaman.

96
00:15:42,733 --> 00:15:46,070
At ituring na iba
ang mga chimp mula sa kalabang grupo,

97
00:15:48,155 --> 00:15:50,741
na dapat atakihin at wasakin.

98
00:16:00,000 --> 00:16:03,504
Walang katapusang gulo
ang buhay ng chimpanzee.

99
00:16:13,305 --> 00:16:14,598
Sa mga taga-kanluran,

100
00:16:15,099 --> 00:16:16,600
taga-labas si Pork Pie.

101
00:16:18,978 --> 00:16:20,980
At nang makita nilang mag-isa siya,

102
00:16:22,773 --> 00:16:24,024
katapusan na niya.

103
00:17:18,078 --> 00:17:20,080
May dalawang side ang mga chimp.

104
00:17:30,674 --> 00:17:35,054
Minsan, mahinahon at mapaglaro
ang matatandang lalaking gaya ni Rollins.

105
00:17:44,897 --> 00:17:46,857
At minsan, sobrang marahas.

106
00:17:52,404 --> 00:17:55,908
Pero mahalaga sa lipunang ito
ang marahas na aspektong iyon.

107
00:17:58,827 --> 00:18:02,956
Hindi labanan para sa yaman
ang tunggalian sa teritoryo ng mga grupo.

108
00:18:03,999 --> 00:18:06,168
Labanan iyon para mabuhay.

109
00:18:15,969 --> 00:18:18,472
Maraming pakakainin ang mga taga-kanluran.

110
00:18:24,103 --> 00:18:25,604
At lumalaki ang grupo.

111
00:18:37,199 --> 00:18:39,118
Kailangan ng mas malawak na teritoryo.

112
00:18:42,412 --> 00:18:43,455
At maraming pagkain.

113
00:18:58,720 --> 00:19:02,724
Mas malaki at makapangyarihang grupo
ang katunggali nila.

114
00:19:05,811 --> 00:19:08,063
Kaya dehado sila.

115
00:19:09,648 --> 00:19:10,649
Sa ngayon.

116
00:19:45,267 --> 00:19:47,477
Mas maliit ang grupong taga-kanluran…

117
00:19:50,939 --> 00:19:52,191
pero nagkakaisa sila.

118
00:19:58,906 --> 00:20:01,283
May malakas silang samahan.

119
00:20:07,873 --> 00:20:09,124
At suporta.

120
00:20:17,257 --> 00:20:20,594
Si Garbo ang pinakamatandang chimp
sa Ngogo.

121
00:20:23,722 --> 00:20:27,267
Kamangha-manghang edad ang 65
para sa isang chimpanzee.

122
00:20:31,480 --> 00:20:34,149
At tumutulong pa rin siya sa komunidad.

123
00:20:47,663 --> 00:20:49,831
Nakakatulong na anak niya ang alpha.

124
00:20:51,750 --> 00:20:55,712
Sa pag-aalaga niya,
maganda ang buhay ni Garbo…

125
00:20:57,714 --> 00:20:59,549
at iginagalang siya.

126
00:21:12,521 --> 00:21:14,231
May isa pang anak si Garbo.

127
00:21:20,904 --> 00:21:21,989
Si Richmond.

128
00:21:22,698 --> 00:21:24,783
Na nag-aalaga din sa kanyang ina,

129
00:21:25,617 --> 00:21:27,494
sa kabila ng sariling problema.

130
00:21:30,372 --> 00:21:31,707
Noong bata pa siya,

131
00:21:32,499 --> 00:21:35,460
naputulan siya ng kamay
sa patibong ng mangangaso.

132
00:21:45,470 --> 00:21:48,682
Kahit mas mahirap ang lahat sa kagubatan…

133
00:21:58,191 --> 00:21:59,693
di lang siya nakaligtas.

134
00:22:00,193 --> 00:22:01,194
Umunlad siya.

135
00:22:10,370 --> 00:22:13,123
Dating alpha ng kanluran si Richmond,

136
00:22:15,042 --> 00:22:17,961
hanggang sa palitan siya
ng nakababatang kapatid.

137
00:22:23,258 --> 00:22:25,260
Pero may kapangyarihan pa rin siya

138
00:22:26,386 --> 00:22:27,387
at impluwensiya.

139
00:22:42,277 --> 00:22:45,364
Ang kaunting bilang
ng matatandang lalaki sa kanluran

140
00:22:45,864 --> 00:22:49,743
ay mapanganib kapag lumala
ang away nila ng grupo sa sentro.

141
00:22:56,458 --> 00:22:58,627
May mga mas batang lalaking paangat.

142
00:23:03,006 --> 00:23:05,467
{\an8}Pero mahirap ang paglalakbay.

143
00:23:11,681 --> 00:23:13,308
Ulila si Bergl,

144
00:23:14,017 --> 00:23:16,144
kaya kailangan niyang tumanda agad…

145
00:23:19,106 --> 00:23:21,108
at humanap ng paraan para mabuhay.

146
00:23:23,902 --> 00:23:25,612
Pero bilang binatang lalaki,

147
00:23:26,405 --> 00:23:29,783
nagbabago na siya
at gusto niyang igiit ang sarili.

148
00:23:39,960 --> 00:23:42,462
Nagpapakita siya ng pagkadominante.

149
00:23:56,017 --> 00:23:57,477
Kailangan niyang mag-ingat.

150
00:23:59,271 --> 00:24:01,481
Nakakatawag na siya ng pansin.

151
00:24:12,492 --> 00:24:14,995
Sa puntong ito ng buhay ng lalaking chimp,

152
00:24:16,621 --> 00:24:20,250
nakikita na sila bilang katunggali
ng mas matataas na lalaki.

153
00:24:32,137 --> 00:24:36,266
Ang pagpapakitang-gilas ni Bergl
ay sapat na para mapasok siya sa gulo.

154
00:25:15,722 --> 00:25:19,893
Balang araw, ang agresyon ni Bergl
ay maaaring makatulong sa kanluran.

155
00:25:22,771 --> 00:25:25,440
Sa ngayon, inilagay siya sa kanyang lugar

156
00:25:26,358 --> 00:25:28,735
at nagtamo ng masamang pinsala sa kamay.

157
00:25:58,473 --> 00:26:00,767
Ulila rin si Joya.

158
00:26:03,144 --> 00:26:04,813
Kasing-edad siya ni Bergl.

159
00:26:10,485 --> 00:26:12,696
At nagsisimula na rin siyang magbago.

160
00:26:42,601 --> 00:26:45,312
Nagkakaroon na siya ng maternal instinct,

161
00:26:46,229 --> 00:26:48,773
at gusto niyang tumulong sa mga sanggol.

162
00:26:59,534 --> 00:27:01,328
Dahil walang ina para magturo…

163
00:27:03,997 --> 00:27:07,250
marami pa siyang kailangang matutunan
sa pag-aaruga.

164
00:27:21,348 --> 00:27:22,515
Di tulad kay Bergl,

165
00:27:23,016 --> 00:27:24,392
pagdating kay Joya…

166
00:27:26,394 --> 00:27:27,937
mabait ang lahat.

167
00:27:35,945 --> 00:27:39,282
At may mga inang may karanasan
na puwede niyang huwaran.

168
00:27:46,873 --> 00:27:49,042
May dalawang anak na si Carson.

169
00:27:50,752 --> 00:27:52,253
At buntis na naman siya.

170
00:27:56,883 --> 00:27:58,093
Mabuti siyang ina,

171
00:27:59,135 --> 00:28:01,805
pero dito sa kanluran,
kailangan ng higit pa.

172
00:28:09,312 --> 00:28:12,148
Sumasama siya sa mga lalaki
sa pagpapatrolya,

173
00:28:12,899 --> 00:28:14,192
at nanghuhuli siya.

174
00:28:19,698 --> 00:28:24,160
Grupo-grupo kung manghuli
ang mga taga-kanluran, babae at lalake,

175
00:28:24,786 --> 00:28:25,870
magkakasama.

176
00:28:59,404 --> 00:29:02,657
Di madaling puntiryahin
ang mga black-and-white colobus.

177
00:29:09,998 --> 00:29:11,833
Mabibilis at maliliksi sila.

178
00:29:15,587 --> 00:29:16,921
At para mahuli sila,

179
00:29:17,005 --> 00:29:18,923
dapat magtulungan ang mga chimp.

180
00:29:29,601 --> 00:29:31,686
Hirap manghuli si Richmond.

181
00:29:36,065 --> 00:29:38,151
Pero alam niyang sulit makisabay.

182
00:29:59,798 --> 00:30:01,341
Matagumpay ang panghuhuli.

183
00:30:06,471 --> 00:30:08,181
At may pagsasaluhang karne

184
00:30:09,057 --> 00:30:10,350
sa itaas ng puno.

185
00:30:19,108 --> 00:30:20,693
Kung gusto ni Richmond ng kabahagi,

186
00:30:21,611 --> 00:30:23,822
kailangan niyang umakyat para kunin.

187
00:31:14,330 --> 00:31:16,332
Matanda na si Garbo para manghuli,

188
00:31:17,208 --> 00:31:20,003
pero hindi ibig sabihin
na wala siyang kabahagi.

189
00:31:36,853 --> 00:31:39,772
Binibigyan ni Garbo
si Richmond habang lumalaki.

190
00:31:41,858 --> 00:31:44,277
At ngayon, si Richmond na ang nagbibigay.

191
00:31:48,907 --> 00:31:50,533
Mahirap ang buhay sa Ngogo.

192
00:31:51,618 --> 00:31:53,578
At kapag may pamilyang naaasahan,

193
00:31:54,746 --> 00:31:56,623
dumadali ang mga bagay-bagay.

194
00:32:24,776 --> 00:32:27,695
Karamihan sa mga chimp
ay sobrang malapit sa ina.

195
00:32:37,246 --> 00:32:39,707
Pero walang pamilya si Bergl.

196
00:32:47,215 --> 00:32:49,801
Dumadaan sa ganito
lahat ng lalaking chimp.

197
00:32:53,221 --> 00:32:55,807
At lahat sila ay nakakaranas masaktan.

198
00:33:13,199 --> 00:33:15,368
Pero mas mahirap para sa mga ulila.

199
00:33:19,038 --> 00:33:20,957
Dahil walang inang dadamay…

200
00:33:22,917 --> 00:33:25,378
mag-isa si Bergl.

201
00:33:34,595 --> 00:33:36,681
Hindi lang samahan ang wala siya.

202
00:33:42,020 --> 00:33:44,939
Mahalaga ang paglilinis
para maging malusog.

203
00:33:50,028 --> 00:33:53,281
Kung wala iyon,
magiging bulnerable si Bergl.

204
00:34:13,968 --> 00:34:17,013
Walang gaanong ginagawa
ang mga chimp kapag umuulan,

205
00:34:17,597 --> 00:34:20,600
pero hindi sumisilong
ang mga taga-kanluran.

206
00:34:30,193 --> 00:34:32,445
Parang pinasisigla sila ng unos.

207
00:35:02,600 --> 00:35:05,978
Bilang grupo, mas lumalakas pa sila.

208
00:35:29,418 --> 00:35:30,837
Mag-isa pa rin si Bergl.

209
00:35:32,839 --> 00:35:34,090
At nagkakasakit siya.

210
00:35:36,801 --> 00:35:39,470
May parasito ang mukha niya.

211
00:35:56,195 --> 00:35:57,363
Kailangan niya ng tulong.

212
00:36:18,009 --> 00:36:21,053
Karaniwang takot ang duiker sa chimp.

213
00:36:23,389 --> 00:36:24,640
Pero sa estadong ito,

214
00:36:26,058 --> 00:36:27,393
hindi banta si Bergl.

215
00:36:48,581 --> 00:36:51,584
Di napansin ng marami sa grupo
na nawawala si Bergl.

216
00:37:03,888 --> 00:37:05,181
Pero may nakapansin.

217
00:37:29,789 --> 00:37:33,292
Habang tumatanda, nababawasan
ang pagkaagresibo ng mga lalaking chimp

218
00:37:34,460 --> 00:37:35,878
at nagiging mas maalaga.

219
00:37:40,091 --> 00:37:41,050
At minsan,

220
00:37:42,218 --> 00:37:45,096
nagkukusa silang tumulong sa isang ulila.

221
00:37:50,351 --> 00:37:52,603
Kailangan ng grupo sa kanluran si Bergl.

222
00:37:53,896 --> 00:37:55,856
Pero para makasali siya,

223
00:37:55,940 --> 00:37:58,776
kailangan niyang kontrolin
ang agresyon niya.

224
00:38:03,698 --> 00:38:07,243
At sa suporta ng isang chimp
na kasingsanay ni Garrison,

225
00:38:07,785 --> 00:38:08,786
may pag-asa.

226
00:38:18,713 --> 00:38:21,966
Mas maraming oras
ang ginugugol ni Joya sa mga sanggol.

227
00:38:27,179 --> 00:38:28,389
Natututo na siya.

228
00:38:28,472 --> 00:38:31,475
At 'pag oras na
para bumuo siya ng sariling pamilya,

229
00:38:31,559 --> 00:38:32,768
handa na siya.

230
00:38:38,816 --> 00:38:41,235
Nahahanap na nina Bergl at Joya
ang tatahakin.

231
00:38:43,529 --> 00:38:47,325
Unti-unting natututong gampanan
ang papel nila sa lipunan.

232
00:39:01,505 --> 00:39:03,966
Kailangang isustine ang lipunang iyon.

233
00:39:06,552 --> 00:39:08,888
Kaya araw-araw sa mga buhay nila,

234
00:39:09,388 --> 00:39:12,850
kailangang maghanap ng pagkain
ang mga taga-kanluran.

235
00:39:36,999 --> 00:39:39,502
May natuklasan si Damien.

236
00:39:41,754 --> 00:39:44,131
At hindi iyon pang-araw-araw na prutas.

237
00:39:48,677 --> 00:39:49,845
Chrysophyllum iyon.

238
00:39:52,515 --> 00:39:55,810
Ang pinakapambihira at pinakamayamang
bunga ng Ngogo.

239
00:39:58,771 --> 00:40:01,774
Lumilitaw ito nang maramihan
kada ilang taon.

240
00:40:06,904 --> 00:40:08,280
Pasumpong-sumpong ito,

241
00:40:09,115 --> 00:40:10,491
at kapag nangyayari,

242
00:40:13,369 --> 00:40:16,497
mas maraming pagkain dito
kaysa kayang kainin ng mga chimp.

243
00:40:31,137 --> 00:40:33,389
Karamihan sa mga puno ng Chrysophyllum

244
00:40:33,973 --> 00:40:35,307
ay lampas sa prontera

245
00:40:36,684 --> 00:40:38,185
sa teritoryo sa sentro.

246
00:40:47,653 --> 00:40:51,282
Pero alam ng mga lalaking taga-kanluran
kung saan matatagpuan.

247
00:41:01,083 --> 00:41:02,668
Dahil sa maraming taon,

248
00:41:03,627 --> 00:41:04,920
ang mga punong iyon

249
00:41:05,838 --> 00:41:07,214
at ang teritoryong iyon

250
00:41:08,299 --> 00:41:09,800
ay dating kanila.

251
00:41:22,271 --> 00:41:23,898
At ngayon, panahon na

252
00:41:25,441 --> 00:41:26,567
para bawiin ito.

253
00:42:06,899 --> 00:42:11,487
Tagapagsalin ng Subtitle:
Moonnette Maranan