May pinatay na chimp
sa gitna ng teritoryo ng Ngogo.
Si Pork Pie.
Para mangyari ito,
pumasok sa teritoryo ang mga pumatay nang di nakikita.
Isang grupo lang ang maaaring gumawa nito.
Alam na alam ito ng mga chimp sa Ngogo.
Ang mga taga-kanluran.
May napipintong digmaan sa Ngogo.
KANLURANG NGOGO
DALAWANG ARAW ANG NAKAKARAAN
Ang mga chimp sa kanlurang Ngogo ay kahiwalay na grupo
na may sariling teritoryo.
Naiiba ang mga taga-kanluran.
Mas maliit na grupo kaysa sa grupo ni Jackson sa sentro.
Pero sanggang-dikit sila.
Na nagpapalakas sa kanila.
Walong matandang lalaki lang,
kumpara sa 24 ng grupo sa sentro.
Kaya ang mga babae
ay sumasama sa mga lalaki
para ipagtanggol ang teritoryo.
May malakas na alpha, si Hutcherson,
pero iba siya kaysa kay Jackson.
Iba ang paraan niya ng paghahari.
Dito, mas pantay-pantay ang kapangyarihan.
At may mahalagang papel ang bawat matandang lalaki.
Isa sa mga lalaking iyon si Garrison.
Bilang lalaking chimp, tumatanda na siya, pero lumalawak ang dunong kasabay ng edad.
Alam niya ang bawat puno sa Ngogo.
Kabisadong-kabisado niya ang buong kagubatan.
Kung may mahahanap na pagkain,
mahahanap niya.
Mahirap ang paghahanap.
Madalas, maliit ang nakukuha.
Pero ngayon, sa bihirang pagkain dinala ni Garrison ang mga taga-kanluran.
Mahilig ang mga chimp sa pulot pukyutan.
Pero hindi iyon nagtatagal,
at hindi napapakain ang buong grupo.
Dahil doon,
kailangan ng mga taga-kanluran ng prutas.
ARAW NG KAMATAYAN NI PORK PIE
Hinog na prutas
ang pinakaimportanteng pagkain sa Ngogo.
At ngayon,
ang pinakamahalagang mga puno ay nasa gilid ng teritoryo ng kanluran.
Sa prontera
ng grupo ni Jackson sa sentro.
Si Rollins ang lider ng patrol sa kanluran.
Ilang taon na niyang binabantayan ang mga prontera ng Ngogo.
Nakababatang kapatid niya si Damien.
Teenager pa lang siya.
Pero malakas na siya.
May kumpiyansa.
At napakatalino.
Sa pagbisita sa mga prontera,
ang nakasisindak na magkapatid
ang nangunguna.
Habang papalapit sa prontera,
binabantayan ni Garrison ang lahat.
Nakapasok na sila sa mga prontera.
Kumakain din dito ang grupo ni Jackson sa sentro,
kaya mapanganib dito.
Pero tama lang na sumugal.
May malaking puno ng fig na maraming bunga.
Iyon mismo ang kailangan ng grupo.
Karamihan ay masayang kumakain.
Pero hindi sina Rollins at Damien.
Bahagi ng pagpapatrolya ang pagbabantay sa mga yaman.
Pero hindi lang iyon.
Laging sinusubukan ng mga chimp na palawakin ang teritoryo nila.
At ginagawa nila iyon sa paghahanap at pag-atake sa mga kalaban.
Kung mas marami sila.
Di maaaring sina Rollins at Damien lang.
Kailangang nakasunod ang ibang mga lalaki.
Papasok sila sa loob ng teritoryo ng sentro.
Maliit ang grupo nila,
at di nila alam kung ilang kalaban ang makakasagupa nila.
Kailangang mag-ingat
at maging tahimik.
Buong buhay nang kasama ni Damien si Rollins.
Malakas ang koneksiyon nila.
Sa patagong misyon,
iyon ang maaaring maging pagkakaiba ng buhay sa kamatayan.
May narinig ang patrol.
Si Pork Pie.
At mag-isa siya.
Kagaya ng mga tao,
social creature ang mga chimpanzee.
Pero hindi tulad natin,
ang kakayahan nilang bumuo ng relasyon
ay limitado sa mga miyembro ng sariling grupo.
Hindi maiiwasang teritoryal sila
at maka-tribu.
Likas sa kanila na makipaglaban para sa yaman.
At ituring na iba ang mga chimp mula sa kalabang grupo,
na dapat atakihin at wasakin.
Walang katapusang gulo ang buhay ng chimpanzee.
Sa mga taga-kanluran,
taga-labas si Pork Pie.
At nang makita nilang mag-isa siya,
katapusan na niya.
May dalawang side ang mga chimp.
Minsan, mahinahon at mapaglaro ang matatandang lalaking gaya ni Rollins.
At minsan, sobrang marahas.
Pero mahalaga sa lipunang ito ang marahas na aspektong iyon.
Hindi labanan para sa yaman ang tunggalian sa teritoryo ng mga grupo.
Labanan iyon para mabuhay.
Maraming pakakainin ang mga taga-kanluran.
At lumalaki ang grupo.
Kailangan ng mas malawak na teritoryo.
At maraming pagkain.
Mas malaki at makapangyarihang grupo ang katunggali nila.
Kaya dehado sila.
Sa ngayon.
Mas maliit ang grupong taga-kanluran…
pero nagkakaisa sila.
May malakas silang samahan.
At suporta.
Si Garbo ang pinakamatandang chimp sa Ngogo.
Kamangha-manghang edad ang 65 para sa isang chimpanzee.
At tumutulong pa rin siya sa komunidad.
Nakakatulong na anak niya ang alpha.
Sa pag-aalaga niya, maganda ang buhay ni Garbo…
at iginagalang siya.
May isa pang anak si Garbo.
Si Richmond.
Na nag-aalaga din sa kanyang ina,
sa kabila ng sariling problema.
Noong bata pa siya,
naputulan siya ng kamay sa patibong ng mangangaso.
Kahit mas mahirap ang lahat sa kagubatan…
di lang siya nakaligtas.
Umunlad siya.
Dating alpha ng kanluran si Richmond,
hanggang sa palitan siya ng nakababatang kapatid.
Pero may kapangyarihan pa rin siya
at impluwensiya.
Ang kaunting bilang ng matatandang lalaki sa kanluran
ay mapanganib kapag lumala ang away nila ng grupo sa sentro.
May mga mas batang lalaking paangat.
Pero mahirap ang paglalakbay.
Ulila si Bergl,
kaya kailangan niyang tumanda agad…
at humanap ng paraan para mabuhay.
Pero bilang binatang lalaki,
nagbabago na siya at gusto niyang igiit ang sarili.
Nagpapakita siya ng pagkadominante.
Kailangan niyang mag-ingat.
Nakakatawag na siya ng pansin.
Sa puntong ito ng buhay ng lalaking chimp,
nakikita na sila bilang katunggali ng mas matataas na lalaki.
Ang pagpapakitang-gilas ni Bergl ay sapat na para mapasok siya sa gulo.
Balang araw, ang agresyon ni Bergl ay maaaring makatulong sa kanluran.
Sa ngayon, inilagay siya sa kanyang lugar
at nagtamo ng masamang pinsala sa kamay.
Ulila rin si Joya.
Kasing-edad siya ni Bergl.
At nagsisimula na rin siyang magbago.
Nagkakaroon na siya ng maternal instinct,
at gusto niyang tumulong sa mga sanggol.
Dahil walang ina para magturo…
marami pa siyang kailangang matutunan sa pag-aaruga.
Di tulad kay Bergl,
pagdating kay Joya…
mabait ang lahat.
At may mga inang may karanasan na puwede niyang huwaran.
May dalawang anak na si Carson.
At buntis na naman siya.
Mabuti siyang ina,
pero dito sa kanluran, kailangan ng higit pa.
Sumasama siya sa mga lalaki sa pagpapatrolya,
at nanghuhuli siya.
Grupo-grupo kung manghuli ang mga taga-kanluran, babae at lalake,
magkakasama.
Di madaling puntiryahin ang mga black-and-white colobus.
Mabibilis at maliliksi sila.
At para mahuli sila,
dapat magtulungan ang mga chimp.
Hirap manghuli si Richmond.
Pero alam niyang sulit makisabay.
Matagumpay ang panghuhuli.
At may pagsasaluhang karne
sa itaas ng puno.
Kung gusto ni Richmond ng kabahagi,
kailangan niyang umakyat para kunin.
Matanda na si Garbo para manghuli,
pero hindi ibig sabihin na wala siyang kabahagi.
Binibigyan ni Garbo si Richmond habang lumalaki.
At ngayon, si Richmond na ang nagbibigay.
Mahirap ang buhay sa Ngogo.
At kapag may pamilyang naaasahan,
dumadali ang mga bagay-bagay.
Karamihan sa mga chimp ay sobrang malapit sa ina.
Pero walang pamilya si Bergl.
Dumadaan sa ganito lahat ng lalaking chimp.
At lahat sila ay nakakaranas masaktan.
Pero mas mahirap para sa mga ulila.
Dahil walang inang dadamay…
mag-isa si Bergl.
Hindi lang samahan ang wala siya.
Mahalaga ang paglilinis para maging malusog.
Kung wala iyon, magiging bulnerable si Bergl.
Walang gaanong ginagawa ang mga chimp kapag umuulan,
pero hindi sumisilong ang mga taga-kanluran.
Parang pinasisigla sila ng unos.
Bilang grupo, mas lumalakas pa sila.
Mag-isa pa rin si Bergl.
At nagkakasakit siya.
May parasito ang mukha niya.
Kailangan niya ng tulong.
Karaniwang takot ang duiker sa chimp.
Pero sa estadong ito,
hindi banta si Bergl.
Di napansin ng marami sa grupo na nawawala si Bergl.
Pero may nakapansin.
Habang tumatanda, nababawasan ang pagkaagresibo ng mga lalaking chimp
at nagiging mas maalaga.
At minsan,
nagkukusa silang tumulong sa isang ulila.
Kailangan ng grupo sa kanluran si Bergl.
Pero para makasali siya,
kailangan niyang kontrolin ang agresyon niya.
At sa suporta ng isang chimp na kasingsanay ni Garrison,
may pag-asa.
Mas maraming oras ang ginugugol ni Joya sa mga sanggol.
Natututo na siya.
At 'pag oras na para bumuo siya ng sariling pamilya,
handa na siya.
Nahahanap na nina Bergl at Joya ang tatahakin.
Unti-unting natututong gampanan ang papel nila sa lipunan.
Kailangang isustine ang lipunang iyon.
Kaya araw-araw sa mga buhay nila,
kailangang maghanap ng pagkain ang mga taga-kanluran.
May natuklasan si Damien.
At hindi iyon pang-araw-araw na prutas.
Chrysophyllum iyon.
Ang pinakapambihira at pinakamayamang bunga ng Ngogo.
Lumilitaw ito nang maramihan kada ilang taon.
Pasumpong-sumpong ito,
at kapag nangyayari,
mas maraming pagkain dito kaysa kayang kainin ng mga chimp.
Karamihan sa mga puno ng Chrysophyllum
ay lampas sa prontera
sa teritoryo sa sentro.
Pero alam ng mga lalaking taga-kanluran kung saan matatagpuan.
Dahil sa maraming taon,
ang mga punong iyon
at ang teritoryong iyon
ay dating kanila.
At ngayon, panahon na
para bawiin ito.
Tagapagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan