Ilang araw na ang nagdaan matapos ang laban sa mga taga-kanluran.
At may sugat pa rin si Jackson.
Pero hindi nagpapakita ng kahinaan ang alpha.
Hinuhusgahan ang lakas ni Jackson.
Para sa alpha,
ang pisikal na kahinaan ay politikal na kahinaan din.
Pati ang malapit na kaalyado ni Jackson
ay mukhang lumalayo.
Sina Abrams at Wilson ay nakakaamoy ng oportunidad.
Sa paglipas ng bawat araw,
mas nakapagsasarili ang sanggol ni Christine.
Malakas na siya at maliksi para makaakyat mag-isa sa tuktok ng puno.
At tila nagpapakitang-gilas siya.
Kahanga-hanga.
Kapag mas malayo siya sa ina niya, mas posible siyang mapasok sa gusot.
At magulo ang panahon ngayon.
Kumikilos na sina Abrams at Wilson.
Napatakbo si Jackson
habang kita ng buong grupo.
Sa tulong ni Wilson,
malaking dagok ang nagawa ni Abrams.
At sa kagubatan, may pakpak ang balita.
Alam ng mga taga-kanluran ang taranta at kalituhan 'pag naririnig nila.
Nakakaamoy sila ng kahinaan sa sentro ng Ngogo.
Kailangang magdesisyon ni Abrams.
Natalo niya nang isang beses si Jackson,
pero may kabayaran.
At hindi pa tapos ang trabaho.
Hindi iisang atake lang
ang magpapatalsik sa alpha na gaya ni Jackson.
Mapanganib ang kompetisyon sa pamumuno…
para sa alpha at para sa naghahamon.
At nasa panig ni Abrams ang oras.
Kaya nagpasiya siyang makipagbati kay Jackson.
Wala munang labanan.
Sa ngayon.
Pansamantalang nanumbalik ang kapayapaan.
Kaya maaaring magsama-sama at mag-relax ang grupo sa sentro.
Para kay Gus,
bumubuti ang buhay.
Mas madalas na niyang kasama si Christine at ang pamilya niya.
Komportable si Christine kay Gus,
pero nakatuon sa iba ang kanyang atensiyon.
Si Gus ay binatilyong mababa pa ang ranggo.
Samantalang si Peterson, ganap nang lalaki na may mataas na katayuan.
Nagbabago ang mga chimp habang tumatanda.
Pero di nawawala ang hilig nila sa paglalaro.
O pangangailangang maging malapit sa isa't isa.
Dahil tigil ang labanan,
may oras si Jackson para mapag-isa
at magpalakas.
Nasa gilid siya ng grupo para magpahinga.
Halos walang tsansa na lilinisan din ni Jackson si Gus.
Gayunpaman, ang anumang pagkakataong makihalubilo sa alpha
ay progreso.
May paparating na unos.
At pabalik si Jackson sa grupo para palipasin ito.
Mas mapanganib ang gubat kapag malakas ang ulan.
Mahirap makita ang paparating.
Ang mga taga-kanluran.
Malapit na sina Rollins at Damien.
Pero sa pagkakataong ito, si Richmond ang namumuno sa pagsugod.
Kalat-kalat ang mga chimp sa sentro…
at naiwang mag-isa si Jackson.
Lamang kaysa kay Jackson ang mga taga-kanluran.
At napapaligiran siya.
Narinig ng ibang lalaki sa sentro ang mga daing ni Jackson.
Papunta na sila.
Dinaganan ni Richmond si Jackson sa lupa.
Naitaboy ang mga taga-kanluran, pero sa kaguluhan,
nawala si Jackson.
Nakatakas si Jackson.
Pero malala ang sugat niya.
Alpha pa rin siya,
at kahit ngayon,
di siya makapagpakita ng kahinaan sa grupo.
Kaya pumasok siya sa gubat
nang mag-isa.
Karamihan sa mga taga-sentro, hindi alam ang nangyari noong may unos.
Kahit 'yung mga naroon
ay di pa nakikita si Jackson mula nang nahiwalay siya.
Kaya patuloy lang ang buhay.
Pero tila hindi mapakali si Peterson.
Papalayo siya sa grupo…
at papasok sa gubat.
Matagal napag-isa si Jackson.
At hindi bumubuti ang mga sugat niya.
Nanghihina si Jackson.
Pero hindi na siya nag-iisa.
Ang pagpanaw ni Jackson
ay pagtatapos ng isang yugto sa Ngogo.
Sa loob ng 32 taon, nanirahan siya rito sa kagubatan,
at ganap siyang nabuhay.
Nakaangat siya sa tuktok ng pinakamalaking grupo ng chimp.
At nanatili siya roon nang anim na taon.
Pero nagkaroon siya ng maraming kaaway.
At buhay niya ang naging kabayaran.
Pero hindi laging sa kamatayan natatapos ang kuwento ng chimp.
Parte ng dahilan kaya inilaban ni Jackson na maging alpha
ay para magpatuloy ang kanyang lahi.
Naging napakamatagumpay niya.
May naiwan siyang walong anak.
At kapapanganak pa lang ni Bartoli ng sanggol na lalaki.
Maaaring pansiyam siya ni Jackson.
Habang lumalaki sila,
nabubuhay, at nagkakaroon ng sariling anak,
masisiguro nila na ramdam pa rin ang presensiya ni Jackson sa Ngogo…
kahit matagal na siyang wala.
Sa nakaraang taon,
nagbago ang lahat sa Ngogo.
Naging mahirap pero matagumpay ang taon para sa mga taga-kanluran.
Nagawa nina Rollins at Damien ang trabaho nila.
Nakatulong sila sa pagkamit ng bagong teritoryo…
at lumalaki pa ang grupo sa kanluran.
Isinilang na ang sanggol ni Carson.
At kailangan niyang maghinay-hinay,
sa ngayon.
At si Bergl…
ay gumagawa ng kontribusyon sa paglago ng populasyon.
Maging si Garbo ay hindi na rin tatagal nang maraming taon.
At ngayong patapos na ang mahabang buhay niya,
mukhang tiyak na ang pagpapatuloy ng lahi niya.
Alpha pa rin ang anak niyang si Hutcherson…
at kapatid niyang si Richmond ang may gawa sa pagkamatay ng kalabang si Jackson.
Pero kahit umuunlad ang grupo,
panahon lang ang makapagsasabi kung totoong pagkapanalo ang nakamit nila.
Ngayong wala na si Jackson,
may aangat na bagong alpha sa grupo sa sentro.
At isang alpha na walang takot sa mga taga-kanluran
ang maaaring bumago sa balanse ng kapangyarihan sa Ngogo.
Anuman ang mangyari,
may isang chimp na hindi makikita iyon.
Lumalaki na si Joya.
At dapat lumisan na siya sa Ngogo.
Ganito naghahalo at nananatiling malusog ang mga lipunan ng chimp.
Lumilipat ng grupo ang mga batang babae
para bumuo ng sariling pamilya.
Iiwan ni Joya lahat ng alam at kilala niya.
Pero sa isang lugar sa kagubatan,
makakahanap siya ng bagong grupo kung saan bubuo siya ng buhay.
Nawalan ng alpha ang sentro ng Ngogo.
At kailangang masanay ang grupo na wala si Jackson.
Kay Miles, maaaring pagreretiro ito.
Ilang taon na siyang lumalaban.
Kaya tama lang na magkaroon siya ng kapayapaan.
Maaaring ito na ang simula ng panahon ni Abrams.
Bagama't wala pang katiyakan.
Sa Ngogo, walang tigil ang politika.
Ang mga kaalyado ay maaaring maging kalaban
kapag may oportunidad.
Mahirap ang taon para kay Gus.
Pero hindi siya sumusuko.
At sa wakas, nililinisan na siya ng ibang mga lalaki.
Wala na sa pinakaibaba si Gus.
Sa kabila ng kaguluhan at panganib noong nakaraang taon,
nakaabot na sa unang kaarawan ang sanggol ni Christine…
at may pangalan na siya.
Isobel.
Bahagi na ng lipunan si Isobel.
At ang buhay niya, anuman ang nakalaan sa kanya,
ay magiging maliit na parte
ng mas malaking kuwento.
Ang mga chimp at mga ninuno nila ay nakatira na sa mga kagubatan ng Africa
nang milyong taon.
At sa panahong iyon,
nangyayari na ang mga ganitong kuwento.
Taon-taon.
At sa bawat
salinlahi.
Mga pagkakaibigan.
Mga tunggalian.
Mga pag-aasam.
At mga takot.
Bilang pinakamalapit nilang kamag-anak,
ano ang ibig sabihin nito sa atin?
Sino ba tayo?
Paano tayo naging ganito?
Makapagbibigay ng ideya ang mga chimp.
Madalas, nakikita natin sa kanila ang pinakamabuti at pinakamasama sa atin.
Kung lubos nating maiintindihan ang mundo nila,
baka mas maunawaan natin itong atin.
Tila lagi silang may bago at kamangha-manghang naipapakita sa atin.
Nawa'y magtagal pa.
NANGANGANIB NA MAUBOS ANG MGA CHIMPANZEE - SA NGOGO AT SA AFRICA
NABABAWASAN SILA DAHIL SA PAGKAWALA NG TIRAHAN, PANGANGASO, AT SAKIT
NAKADEPENDE ANG KINABUKASAN NILA SA SANGKATAUHAN
PAG-ALALA KAY SEBASTIÁN RAMÍREZ AMAYA
Tagapagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan