Pinagtiisan natin ang paghihirap…
NAGTATAG NG MORMON PINASLANG
at pait para sa ating Zion.
ITINUTULAK UBUSIN ANG MORMON
Pero tuloy sila…
NALIPOL
sa pang-uusig.
Matagal na tayong humaharap sa ating mga kaaway…
LUMALABAN NA SI BRIGHAM YOUNG
at sang-ayon ako na lumaban tayo para sa ating Kataas-taasan
sa salita at sa gawa.
Dahil narating na natin ang Zion, ang ating Zion.
Nandito ang ating Zion.
Sandali lang. Papunta na si Jim.
Wag nang maglipat ng baboy hangga't wala siya.
Saan sila dadalhin?
Wala akong magawa.
Saan, Winkie?
Limang beses ang laki ng alok nila.
Di 'yon alok.
-'Yon ang kasunduan. -Laging naaantala ang bayad mo.
-Buo ang bayad nila. -Tahimik.
-Ibalik mo sila dito. -Wala ka nang magagawa.
-Nagkasundo na kami ng tagatinda ng baboy. -Pangalan lang 'yon.
Lahat ng mga hayop sa loob, sa akin.
Sa kaniya ang mga baboy. Binayaran ko siya, kaya akin na.
-Binayaran mo siya, tama? -Oo.
'Yon ang una mong mali.
Ikalawa, nagpakahirap ka lang
kasi iiwan mo dito ang mga baboy.
Di puwede. Kung kailangan mo ng baboy,
tutulungan ka ni Bro. Wilkinson.
Siyempre, doble ng ibinayad ko.
Pambihira. Ang mahal naman, Bill.
Lalo't akin naman sila.
Baboy ngayon, bukas, iba mo pang panustos.
Hanggang wala nang laman itong kuta.
Akala ko nakikipagnegosasyon pa rin ang gobernador mo.
Makukuha niya ang gusto niya.
Hirap kalaban ng mga Mormon
para sa aming naghahanap-buhay.
Hindi ko na 'yon problema, tama?
Sa ngayon, hindi.
Pero siguro ngayon, oo.
Tara na!
Walang hiya ka, Bridger! Papatayin kita.
Siguro nga, Wild Bill.
Pero di ngayon.
Layas!
Sabihin mo sa gobernador, laliman pa ang dukot.
Tumaas ang presyo ko.
Papatayin kita!
Naniniwala akong ang mga lupaing 'to ay may mga puwersang…
hindi kayang labanan ng sibilisadong gaya natin.
Nanunuot ang lupaing 'to sa atin,
sa ating mga buto,
sa ating dugo… pagkatapos, mas malalim pa,
sinasakop na ang ating mga kaluluwa.
Nabubuhay ang mga lupaing 'to sa loob natin.
May kapangyarihan.
May karahasan.
May malinaw na kaibuturan.
At iba pang kagila-gilalas na bagay na wala pang salita sa ating wika.
Sa nakikita kong mga ito,
wala akong maramdamang ibang emosyon kundi matinding kapakumbabaan.
Sabi ko kay Red Feather, ibabalik ka sa mga kasama mo.
Sa mga kasama ko?
Kung may natitira pa.
May tanong ako.
Bakit gustong-gustong pumatay ng mga kasamahan mo?
Takot.
Tingin ko.
Sa mga bagay na di maintindihan.
Ito.
Ang mundo mo.
Di tulad ng mundo ko.
Maganda 'yon.
Puno dati ng mga Shoshone ang lambak na ito.
Pero binago ng gutom, digmaan, at pagkakasakit ang mundo namin.
At iniisip ko nga,
kung marami na ang magbabago,
makakaligtas kaya kami?
Magandang damit.
Wag mo masyadong kusutin.
Nakapinta riyan ang buhay mo.
Di lahat magandang kulay.
Ganoon ang buhay.
-Di ka dapat narito. -Makakatikim ka!
Ano'ng ginawa mo?
Ano?
Ano'ng ginawa mo?
Ano'ng sinasabi mo, Pratt?
Salamat, ginang.
May impormasyon na sa hinahanap natin.
May dumaang lalaki, dalawang babae, at isang bata.
Kunin ang alak, baril. Aalis na tayo.
Akin na 'yan.
Virgil. Bakit mo siya binaril?
Parte ng trabaho 'yon.
-Paano nangyari 'yon? -Parte 'yon.
-Paano naging parte? -May kapalit ang lahat.
Layas na!
Gaano katagal na tayong nandito?
Gaano katagal na tayong naghahanap ng ginto?
'Yon si Sara Holloway.
Siya ang ginto natin.
Wag kang ganyan tumingin.
Di pa kita iniligaw.
Nakita natin paano sila dumating at mawala.
Nalugmok, naghikahos, inilibing.
Tayo, nandito pa rin.
Ikaw at ako.
Dito lang tayo hanggang sa makuha ang nararapat.
May regalo ako.
Halika na.
Sige pa!
G. Reed!
Ang kabayo ko.
Di na kaya ang may sakay. Dito muna tayo papalipas ng gabi.
-Wag tayong tumigil. -Grabe na'ng pilay.
Kumuha ka ng kahoy.
-Sige na. -Sige.
Gaano pa kalayo sa Crooks Springs?
Depende sa makakasalubong.
Lalamig na.
Maghukay na tayo.
G. Reed?
Ayos lang sa 'yong pumapatay?
Ng masasama, hindi.
Ayos lang pumatay ng masasama, tama?
Di ka naman mapupunta sa impiyerno pag ganoon. Di ba?
Pumatay kami ni Mama ng lalaki.
Wag kang mag-alala.
Anumang ginawa n'yo para makaligtas kayo…
di kasalanan 'yon.
Bakit mo siya dinala rito?
Nakita namin siyang nagtatago.
Nagmamanman sa nayon.
Gagamitin namin siya para dalhin kami sa mga puti.
Sinabi ko sa lider n'yong puti,
ayoko ng digmaan.
Di pinatay ng mga Shoshone ang mga puting 'yon.
Di naniniwala ang kapitan.
Hinahanap niya si Red Feather.
Gusto nilang patayin.
Papuntahin mo ang amo mo.
Puputulin namin ang dila niya at ipapakain sa 'yo.
Tahimik.
Alam nilang nandito si Red Feather.
Nagdala ka ng digmaan sa amin.
Hindi. Dadalhin ko 'yon sa kanila.
At mamamatay kayo…
At mas magdadala pa ng galit at kamatayan
sa ating mga kasama.
Sa apo ko.
Mas gusto pa ni Young Elk na mamatay na lumalaban sa kaaway
kaysa nakaluhod at nanlilimos para sa makakain.
Hindi na kita kilala.
Hindi mo na ako kilala?
Hindi n'yo na ako kilala?
Ako ang tagapaslang ng mga demonyo!
Mula sa Maykapal na magdurugo para sa Kanya!
Magdurugo para sa inyo!
Magdurugo para sa iyo rin!
Para sa lahat ng Shoshone!
Pag pumatay ng isa sa atin ang puting mananalakay,
papatay ako ng sampu sa kanila!
Hindi alam ng mga puti ang kapayapaan.
Kaya ibibigay ko ang alam nila.
Hindi.
Ibinibigay mo ang gusto nila.
Oras na para umuwi, Gng. Holloway.
Kaya di ako natutulog.
Umurong ka.
Tawag sa 'yo ng mga Shoshone…
"Kinii Da-Dawon."
Ano 'yon?
"Spotted Hawk."
May mga… pekas ako noong bata ako,
noong nakuha ako ng Shoshone.
Napakabait nila.
Hindi gaya ng inaasahan ko.
Sabi sa akin no'n, mga barbaro sila.
-Ganoon nga. -Hindi…
Doon ko lang…
naramdamang ligtas ako.
Totoo.
Bakit mo lilisanin iyon?
Magpahinga ka na.
Magbibigay 'yan ng init nang ilang oras.
Maaaring dito ka lang?
Pakiusap.
Dito ka lang.
Salamat.
Ipinapanalangin mo bang pag napatay ka ng mga puti,
di papatayin ang anak mo?
Mag-ingat ka.
O gigilitan mo ako gaya sa mga kaibigan ko?
Gaano karami pa ang mamamatay para makaganti ka?
Kasingdami ng sasabihin ng diyos niya.
Inuutusan ka ng diyos mong pumatay ng puti?
Sabi ng diyos ng mga puti, patayin ka.
Baka pinaglalaruan tayo ng mga diyos,
tinitingnan sino ang makakarami.
Matatalo ang diyos mo.
Kung makikidigma ka sa mga puting sundalo,
parang ikaw na mismo ang nagtanggal sa puso ni Young Elk.
Ba't isinusugal mo ang buhay mo sa pagsasalita?
Karapatan ni Young Elk ang mahabang buhay.
Ganoon din ang mga Shoshone.
Pati ikaw.
Di 'to maganda.
Tingnan natin ang mararating niya. Pag di kaya, iwan natin siya.
Itong si Holloway na 'to,
muntik ko na siyang mapatay.
Di ko alam no'n, mamamatay-tao pala siya.
Buti na lang di mo siya naidagdag sa mga babae mo, Pratt.
Baka hindi ka tumagal sa bagong paraiso mong ito.
Ngayong pinag-iisipan ko, nakita ko 'ata ang asawa mo sa Bridger.
Maganda siya.
Kung ako 'yon, di ko lang 'yon basta papatayin.
Naiintindihan ko bakit puspusan ang paghahanap mo
sa magandang babaeng 'yon.
Katiting ang titi ng Mormon na ginoo
Di mapasaya ang asawa mo?
Katiting na titi. Siguradong napapasaya siya si Red Feather.
Mormong katiting ang titi.
Bumaba ka talaga sa kabayo, Mormon?
Brother Pratt! Tama na!
Nasa sa 'yo ang demonyo!
Lintik kang Mormon ka!
Tilly, tama na!
Tikman mo 'tong asawa mo, gago.
Hoy! Tama na!
Tama na sabi!
Sige pa!
Bumalik na tayo sa atin.
Hindi mabuti ang mga kasama natin.
Papatayin lang nila tayo.
Hayaan na silang maghanap.
At 'yong asawa mo, Brother Pratt,
di natin siya mahahanap kasama ng hinahanap nila.
Kaya umalis na tayo.
Umalis na tayo rito.
Alam ko na 'to.
Pera lang ang gusto nila.
Wala tayong kinalaman doon.
Kaya umalis na tayo.
Pratt. Bakit?
Sa namatay na kaibigang Mormon mo ba ito?
William.
At 'yong si Cook, na ngayo'y lumulutang na papunta sa Mexico,
nakuha niya lang siguro ito
kung parte siya ng mga umatake sa kampo n'yo.
Pero dahil wala si Cook para depensahan ang sarili,
at ang katotohanang
wala ka rin naman sa katinuan ng pag-iisip,
oras na para maghiwalay tayo.
Baka magising ako na pinupukpok mo ang ulo ko ng bato
dahil ninakawan ko diumano ang lola mo.
Maaari kitang parusahan ng kamatayan,
pero ipapaubaya na kita sa tadhana.
Iiwanan kita ng pagkain, jacket, at ng isang mula.
Suwertehin sana.
Pasensiya na, G. Pratt.
Sana mahanap mo ang asawa mo.
Sasama siya sa amin.
Ihahatid ko sa mga kasama niya.
Kasama?
Kung papatayin mo ang mga sundalong puti?
Kakausapin niya muna. Sasabihin niya ang alam niya sa Shoshone.
Sasabihin ang umatake sa kanila.
At hindi mo sila didigmain?
Kung maniniwala sila sa kaniya.
Tara na!
Tuloy lang! Sige na.
Tuloy lang!
Lakad!
Sige pa!
Ang kabayo! Ipahinga na natin ang kabayo!
Ibalik sila sa may puno.
Kapitan!
Puwesto na!
Nasaan ang riple?
Ang mga sandata!
Iyong likuran!
Bantayan!
Hintayin n'yo ang utos ko!
Ano 'tong lintik na 'to?
Huwag magpapaputok!
Kung di ako makakabalik, hintayin n'yo maggabi.
Tapos, patayin n'yo silang lahat.
Tumigil kayo!
Diyan lang kayo!
Ito si Red Feather.
Mula sa tribo ng Shoshone.
Kakausapin niya ang kapitan.
May armas kayo?
Wala.
E, sila?
Doon lang sila hanggang sa bumalik si Red Feather.
Lumapit kayo nang dahan-dahan! Dahan-dahan lang!
Marami nang namatay.
Kung hahayaan kaming mabuhay ng mga puti,
hindi ko sila didigmain.
Ang bait niya naman, lalo na't marami na rin siyang pinatay.
Kaso nga lang, kailangan din na parusahan ang mga salarin
sa pagpatay sa isang grupo, ilang linggo ang nakakalipas.
Walang kinalaman si Red Feather at ang Shoshone.
Paano mo naman nalaman?
Nandoon ako.
At ano nga ang pangalan mo?
Abish Pratt.
Mga puting lalaki 'yon. Nakatakip.
At ilan mula sa tribo ng Paiute.
Doon ako ipinalit ng mga bandido.
Pero napunta ka sa mga Shoshone.
Kinuha ako ni Red Feather sa kanila.
Sabi mo, nakatakip ang ilang lalaki.
Paano mo nasigurong puti?
Inalis nila ang mga takip.
-Nakita mo ang mukha nila? -Oo.
Gng. Pratt, kung ginagawa mo 'yan
para protektahan ang lalaking 'yan…
Lahat ng sinasabi ko, totoo.
Kaya kong ipaliwanag sa inyo lahat ng nangyari.
Mga bandido at Paiute?
Pinatay ang grupo.
Pinatay lahat.
Hindi, Gng. Pratt.
Hindi lahat.
Buhay ang asawa mo.
Si Jacob?
Buhay siya?
Simula no'n, hinahanap ka na niya.
Nasaan siya?
Kasama ng mga Mormon. Di kalayuan dito.
Dadalhin ka namin.
Dito ka.
Gng. Pratt.
Gagawin ko ang lahat para sabihin sa mga pinuno ang alok niya.
Pero duda akong papayag sila. Marami na siyang napatay.
Pero hindi ang mga Shoshone.
Ilang beses na silang lumipat para iwasan ang digmaan.
Kahit ganoon nga, napagdesisyunan
ng bansang ito na hindi kanila ang lupaing ito.
At mga hadlang sila.
Di iyon nararapat.
Totoo.
Pag di niya ginagalaw ang paang 'yon, sabihin mo agad.
Halika na.
Gaano na kaya sila kalayo?
Hindi pa nangyayari ang pinakamalala.
May malapit na sisilungan.
Pumunta tayo roon at magpahinga. Aalis tayo ng umaga.
Sumakay ka na.
'Yong sa Philadelphia…
Sinakal niya ako hanggang sa mahimatay ako,
at bawat araw na nagigising akong buhay pa, para bang sumpa.
Sinakal niya si Devin, pinatay ko siya.
At gagawin ko ulit, Isaac.
Tigil na!
Ang kailangan n'yo?
-Ang namumuno sa inyo. -Brother Hickman.
Parang malayo na 'to sa hangganan n'yo, Kapitan?
Ang alam ko, nasa US pa rin 'to.
Sa ngayon.
Nasaan si Jacob Pratt?
Hinahanap pa rin ang asawa niya.
Kasama namin ang asawa niya.
Masaya ako.
Masaya akong ligtas ka, Sister.
Sinabi sa akin ni Kapitan na sugatan si Jacob.
Tinamaan sa ulo. Gumagaling na.
Naghahanap ka pa rin ng mga Indian na pumapatay?
Dala niya'ng asawa ni Pratt.
Salamat sa Diyos.
Matutuwa si Brother Jacob dahil nakabalik ka na.
-Ano ang pangalan mo, Sister? -Abish.
Nabanggit niya 'yon.
Alam mo nasaan ang asawa niya?
Hinahanap niya pa rin si Abish.
Pero babalik na rin 'yon sa susunod.
Maaari kang tumuloy sa amin, Sister Pratt.
Nagbigay ng impormasyon si Gng. Pratt ukol sa masaker sa Meadows.
Kaya isasama namin siya sa kampo.
Oo naman.
Masaya kami na nakabalik ka, Sister Pratt.
Salamat at ibinalik mo sa kawan ang isang pinagpala, Ama namin sa Langit.
"At ang sino mang mapagpasalamat ay gagawing maluwalhati."
Oo, amen.
Di niya tayo nakita.
Nakilala mo sila?
Ang lalaking 'yon.
Si Wolsey.
Naroon siya.
Sigurado ka bang sila 'yon, Gng. Pratt?
Sigurado.
Dalhin mo sa Fort Bridger. Kung wala na ang koreo…
Dideretso ako sa Gilbert. Iaabot ko kay Koronel Johnson.
Ipinapaalam ko sa 'yong ligtas ka. Ipinapangako ko…
Isinama mo ako para makilala sila.
Trabaho ko 'yon.
Ginamit mo ako.
Kailangan ko ng patunay na sangkot ang mga Mormon sa pag-atake.
Haharap sila sa hustisya.
Ako ang patunay mo.
Oo.
Para mapagaan ang loob mo, ginagamit din naman ako gaya mo.
Brother Hickman.
May naghahanap sa 'yo.
Nakilala ang ilang tao mo.
Nagsimula ng digmaan si Sister Pratt.
Tutugisin ka nila.
Ma'am!
-Tumulong naman dito! -Kapitan!
Ano?
Hoy!
Ano 'yon?
Sumakay siya ng kabayo't umalis.
Sundan ba natin?
Wag na.
Hayaan n'yo na.
Mga lintik na Mormon.
Lagi na lang.
Sige na!
Sige pa! Dali na!
G. Reed!
Bumaba ka!
Bitiwan mo ang renda!
Devin!
Devin.
Uy. Nandito na ako.
Nandito ako.
Nandito na ako.
Mama!
Hinga. Magiging maayos lahat.
Ano 'yon?
Tama na, Mama!
Ano 'yon?
Gamot.
-Nganga. -Devin, nganga.
Mahusay. Hawakan n'yo siya.
Ayos lang 'yan.
Ano 'yan, Mama?
Wag kang tumingin. Wag…
Mama!
Tama na! Bitiwan mo ako! Bitiwan mo na ako!
Tama na! Bitaw na!
Devin, tama na!
Sakit lang 'yan.
Sakit lang…
Nagsalin ng Subtitle: R Seb