Noong unang panahon sa Cambodia,
maunlad ang food culture.
Maunlad ang music.
Maunlad ang art scene.
Pero biglang nagkagera…
tapos nawala ang lahat ng 'yon.
Noong nangyari ang genocide,
isa hanggang dalawang milyong tao ang namatay.
Nawala ang music.
Nawala ang history.
Nawala ang mga recipe.
Kaya 'yong mga pagkain ngayon,
galing sa mga nanay at mga tiyahin
na isinapuso ang mga recipe.
Tuwing nagluluto ako…
ramdam kong konektado ako sa nakaraan.
Gusto kong i-celebrate ang Cambodia at dalhin ang mga tao sa golden era…
noong maganda ang bansang ito
at masaya ang mga tao.
Sa California, maraming nagdadatingan na Asian culture
at iba't ibang noodle soup.
Madalas na Thai at Vietnamese food ang nangingibabaw do'n.
Iniisip ng mga tao, "May patis sa loob. Thai siguro."
O kaya, "Uy, clear broth 'yon na may konting anise.
Vietnamese 'yon."
Tapos kapag nag-ungkat ka pa,
may iba pang kultura at kasaysayan na hindi pamilyar sa akin.
Makata si Nite Yun. Ikinukuwento niya ang istorya ng mga Cambodian.
Dinadala niya ang mga tao sa isang bagay na hindi nila tinitingnan.
Ginagawa niya 'yon sa pamamagitan ng pagkain.
Sa unang tingin,
mahiyaing babae si Nite.
Pero kapag nakita mo siya sa kusina,
palaban siya,
determinado,
isang taong titingalain mo.
Kapag tiningnan mo ang pagkain niya, parang wala lang.
Pagkagat mo,
sumasabog sa sarap ang iba't ibang lasa sa bibig mo.
Napakaraming layer ng flavor.
Galangal, lemongrass…
Parehong malalim at sariwa,
malutong at malambot,
malasa at light.
Sobrang saya no'n.
Hindi tungkol sa kanya ang dahilan kaya ginagawa niya 'yon.
Motivation niyang makapagbahagi ng mas malaking kuwento.
Gusto niyang dalhin ang mga tao sa kultura niya,
para ma-curious ang mga tao
at gustuhin nilang malaman ang nangyari sa bansa niya.
Ilagay mo nang ganito.
Ipasok mo.
-Oo, tapos pipigain natin. -Pipigain.
Ilagay dito… May isang bungkos na tayo ng Num Banh Chok.
Natutunan ko 'to sa nanay ko noong 15 ako.
Ipinasa sa mga sumunod na henerasyon. Napoprotektahan ang tradisyon natin.
Piga tapos ganito ilagay.
-Mas mahaba ang gilid. -Mahaba.
Noong nagsimula ako,
walang masyadong nagluluto ng Cambodian food sa US.
May ilang Cambodian na family restaurant,
pero may Vietnamese at Thai food sa menu nila.
Panghikayat 'yon sa mga tao
kasi walang ibang paraan para kumita sila.
Pag di ka nagluto ng Cambodian food,
baka mawala na 'yon habambuhay.
Lumaki akong sine-celebrate namin ang pagiging Khmer.
Nakikinig ang tatay ko sa Cambodian rock and roll.
Kumakain kami ng Khmer food.
First language ko ang Khmer.
Natuto akong magbasa at magsulat sa Khmer.
Kaya konektado na talaga ako sa pagiging Khmer.
Noong nag-aral na akong magluto,
ayos lang sa akin na walang pad thai sa menu ko.
Gusto kong ma-inspire ang iba na matutunan ang kasaysayan nila…
na maintindihan ang Cambodian food.
Goal kong mai-celebrate ang Cambodian culture
sa pinakatotoo nitong anyo.
Noong unang salta ko dito, sobrang na-miss ko ang soup na 'to.
Phnom Penh?
Oo, na-miss ko. Itinatanong ko,
"Saan nakakabili ng Phnom Penh noodle soup?"
Naghanap ako ng mga palengke kung saan may ingredients ng Phnom Penh.
Pagkakain ko ng Phnom Penh, na-miss ko ang lugar namin
saka ang pamilya ko.
-Di dapat matagal. -Dapat kainin nang mainit.
Noong bata ako, may soup na ginagawa ang mama ko.
Kuy Teav Phnom Penh ang tawag.
Gawa sa buto ng baboy 'yong broth.
Papakuluan nang ilang oras.
Sinasamahan 'yon ng rice noodles…
hiwa ng baboy,
hipon,
saka iba't ibang toppings.
Version namin 'yon ng noodle soup.
Lumaki akong hindi magkasundo ang mga magulang ko.
Madalas wala 'yong mga kapatid ko.
Pag ginagawa ni Mama itong soup,
tinutulungan ko siya sa kusina.
'Yon lang ang pagkakataong masaya kaming lahat sa pamilya.
Di nag-aaway ang mga magulang ko.
Nakaupo lang kaming lahat sa table, kumakain ng soup.
Hinahanap ko palagi 'yong gano'ng katahimikan.
Masarap.
Masarap. Masarap ba?
-Ma, gusto mo ng toge? -A, oo.
Kaya may magagandang memories ako sa soup na 'to.
Ipinanganak ako sa refugee camp.
Pagkatapos ng gera, pumunta na sa US ang pamilya ko.
Sa Stockton,
may grupo ng mga taong ikinahihiya ang pagiging Khmer.
Ako 'yong weird na pinaninindigan ang pagiging Khmer ko.
Nahirapan ang papa ko.
Hindi niya nagawang makibagay,
hindi siya natutong mag-English.
Hindi siya nagtatagal sa trabaho.
Si Mama ang bumuhay sa amin ng mga kapatid ko.
Magkaibang-magkaiba ang mga magulang ko.
Bilang mga survivor ng genocide,
tingin ko nagsama sila kasi 'yon lang ang meron sila.
Na-curious ako sa buhay ng mga magulang ko.
Bakit ang tatag nila kahit nakakita sila ng patayan?
Napaisip ako kung paano ang buhay bago ako ipinanganak.
Kaya madalas sumasama ako sa mama ko,
tumatambay ako sa kusina.
Tinatanong ko siya tungkol sa buhay sa Cambodia…
kung kumusta bago nagkagera,
saka noong nagkagera na.
Paano siya nag-survive?
Pero hindi niya masagot.
Napapaluha talaga siya.
Tumitigil ako kasi nakikita kong hindi siya komportable.
Parang malaking parte ng pagkatao ko, dahil sa mga magulang ko.
Kung hindi ko alam ang pinagdaanan nila,
mahihirapan akong maintindihan ang sarili ko.
Sa Cambodia, may malaking lake
na tinatawag na Tonlé Sap, o Great Lake.
Kapag tag-ulan,
binabaha 'yong buong lake…
tapos kapag tag-init,
humuhupa ang tubig.
Ang natitira lang,
maraming isda.
Kinakaliskisan nila,
binubudburan ng maraming asin…
tapos pinapatuyo.
Basically, nabubulok 'yon.
Pagkatapos, nagiging magical na fish paste 'yon.
Pag tiningnan mo, masangsang at mabahong brown paste,
pero kapag natutunan mong gamitin, marami kang pwedeng maluto.
Pag tinatanong ng mga tao ang pagkakaiba ng Vietnamese at Thai food,
sinasabi ko agad na Prahok.
'Yon ang nagbibigay sa Cambodian food ng lalim, ng kakaibang lasa, ng umami.
'Yon ang nagpapasarap sa Cambodian food.
Medyo magulo sa lugar na kinalakihan ko.
May shabu sa mga kalsada…
maraming gang activity.
Nakakarinig ako ng mga barilan…
nababalitaan kong nabaril ang anak ni ganito.
Noong senior year ko,
naging problema ko ang mga 'yon.
Natakot ang mama ko.
Gusto niya akong protektahan.
Kaya dinala ako ng mama ko sa isang monk.
Sabi no'ng monk kay Mama,
"Nakakapit ang malas sa anak mo."
May ginawa siyang ritwal kung saan pinahiga ako sa bigas…
tapos may talukbong ako na puting tela.
Tapos habang nagcha-chant 'yong monk para alisin ang malas,
dahan-dahan niyang hinihila 'yong kumot.
Nag-iba ang pakiramdam ko.
Mas gumaan.
Pagkatapos no'n, na-realize kong ayoko na sa environment na 'yon.
Na dapat umalis na ako sa Stockton.
Na may mararating pa ako.
No'ng nagkaroon ako ng chance, lumipat ako sa San Francisco.
Nag-decide akong mag-nursing
kasi parang praktikal na trabaho 'yon.
No'ng nag-rotation na ako sa ospital,
na-realize kong hindi ako bagay sa nursing.
Isang araw, may dumating na credit card.
Nag-decide ako, "Magbu-book ako ng flight pa-Cambodia."
Pagbaba ko sa eroplano, sinundo ako ng pinsan ko.
Pagpunta namin sa palengke, may bagong katay na karne…
may amoy ng dugo…
tapos kasabay no'n, may soup din.
Parang sensory overload.
Nakaka-overwhelm.
Nagki-Khmer lahat.
Sobrang pamilyar ng lahat.
Feeling ko, belong ako do'n.
Pumunta talaga ako sa Cambodia
para alamin pa ang tungkol sa mga magulang ko…
paano sila nagkakilala,
'yong history ng pamilya.
MSG, saka ito?
'Yong mga pansin ko…
-Pakuluan muna ang tubig. -Konting asukal.
…tahimik sila pag tinatanong ko.
Di sila masyadong nagsasalita.
Paulit-ulit 'yon.
-'Yong Prahok? -Prahok at asin.
-'Yon lang? Ilalagay ko na. -Oo.
Gusto ko ng sagot pero wala silang imik.
Halatang hindi sila komportable.
Tapos sabi ng isang pinsan ko,
"Dapat malaman mo, isa ang mama mo sa pinakamatatag na taong nakilala namin."
Lagyan mo ng konting isda. 'Yong pisngi.
Lalo tuloy akong na-curious.
"Bakit?
Pa'no mo nasabi?"
Sabi niya, "Mahirap para sa akin na sabihin."
Kailangan kong malaman.
Ano'ng nangyari?
Ano'ng pinagdaanan niya?
Bakit hindi nila masabi?
Palaisipan 'yon sa akin.
Walang refrigeration system sa mga tinirhan kong bahay,
kaya pag may lulutuin sila, pupunta sila sa palengke.
Ito 'yong lime.
-Ano'ng tawag dito? -Hindi, Pursat orange 'to.
Ang gandang eksena.
Mga taong gising na nang maaga para mamili…
manok na kakakatay lang…
tapos lulutuin sa apoy.
'Yon ang nai-imagine kong buhay hundreds and hundreds of years ago.
Tuwing kumakain ako doon,
bawat dish, sabi ko, "Sobrang sarap nito."
Di ko mapigilang kumain.
Nakakakita ako ng Kuy Teav Phnom Penh sa bawat stall,
pero laging iba ang pagkakagawa.
Pakiramdam ko, ang suwerte ko kasi nararanasan ko ang pagkaing 'yon.
Habang kumakain ako at hinihigop ko 'yong sabaw,
Naisip ko, "Ba't di ito alam sa amin?"
Pamilyar ang mga tao sa Vietnamese pho, sa Japanese ramen,
sa pad thai,
pero walang masyadong Khmer food.
Doon ko na naisip
na magtayo ng Cambodian restaurant sa San Francisco.
Sobrang linaw sa ng lahat.
Kahit hindi pa ako nakakapagtrabaho sa restaurant,
sabi ko, "Bahala na. Basta magtatayo ako ng Cambodian restaurant."
Alam kong ito 'yong tamang path.
Pagbalik ko galing Cambodia,
sobrang obsessed ako do'n sa idea.
Hindi ko talaga mabitawan.
Kaya ang unang step ko, "Okay, paano ba magluto?
Paano ko lulutuin ang paborito kong soup?"
Naisip ko, "Alam ko 'yong mga flavor.
Alam ko 'yong ingredients no'n."
Kaya feeling ko, alam ko kung paano gawin 'yong dish.
No'ng sinubukan kong gawin, nasira ko. Sobrang pangit.
Tinawagan ko si Mama.
Sabi ko, "Gusto kong matutunan 'yong soup."
Nakaka-comfort ang boses niya sa telepono habang gina-guide ako sa kusina.
Sabi niya, siguraduhin mong mahina ang apoy.
Sa second batch ko, talagang nakaabang ako sa kaldero,
nakatingin ako, kinakausap ko.
Mga isang oras akong nakatayo, pinapanood ko habang kumukulo…
kinuha ko lahat ng ingredients.
tumawag ulit ako kay Mama tapos sabi ko, "Tama ba?"
Sabi niya, "Oo, okay 'yan."
"Tikman mo na."
"Kalasa ba ng naaalala mo?" Sabi ko, "Malapit na."
Sabi niya, "Okay, mabuti." Tapos ibinaba na niya.
Sa buong trial process,
nag-recruit ako ng mga kaibigan para kumain ng soup.
Tapos nagsasama ng kaibigan ang mga kaibigan nila.
Dahil sa feedback, mas sumarap 'yong broth.
Mula noon, nagbukas na ako ng mga pop-up, underground dinner…
Tapos sumali ako sa incubator program, 'yong La Cocina.
Non-profit organization ang La Cocina
na tumutulong sa women of color na makapagnegosyo.
Noong nagsimula ako sa La Cocina, dapat hindi lang isang soup ang alam ko.
Madalas ako sa kusina, tumatawag ako sa mama ko,
nag-aaral magluto ng bagong dish.
Tapos nagbubukas ako ng mga pop-up.
Tita, upo ka rin dito. Sabay tayong kumain.
Bitbit ko lahat, nagtatayo ako ng tent, naglalagay ng mga table…
para ma-educate ang mga tao tungkol sa Cambodian food.
Lagi nilang ikinukumpara sa Thai food at Vietnamese food.
Naisip ko, "Sino ba ako para gawin 'to?"
Masama ang loob ko.
Feeling ko, bigo ako.
Di lang dapat isa ang nagre-represent sa buong kultura.
Unfair 'yon kay Nite.
Mabigat na pasanin 'yon.
Ariel, tingnan mo 'to.
Ano pa 'tong mga 'to? Mga takeaway pagkatapos ng party?
Kulang yata 'to para sa lahat, pero grabe, itinodo ko talaga sa pop-up na 'to.
Kumuha ka kaya nito?
Ito kaya?
-Ano 'yan? -Cool din 'yan.
Pwedeng isabit 'to.
Dahil inaaral ko lahat mula sa simula, nagdududa ako.
-Nasa table ang utensils? -Okay.
Pag wala akong tiwala sa sarili ko,
sinasabihan ako ni Loxena na ituloy ko, na magtiwala lang ako.
Noong mga unang araw, 12 hours straight siyang nasa kusina.
Pagkatikim ko sa broth niya,
sabi ko, "Uy, winner 'to."
Bawat successful na pop-up, nasusundan ng isa pa.
Dumadami 'yong mga nagtatanong sa akin tungkol sa Cambodia.
Na-excite ako do'n.
Sa unang pagkakataon, sobrang sikat ng pagkain ko.
Nag-offer 'yong ibang restaurant na maging pop-up location.
Tapos nagkaroon ako ng magandang opportunity
na magtayo ng restaurant.
Pagkakita ko sa puwesto, ang gaan ng pakiramdam.
Alam ko sa sarili ko, ito na 'yon.
Alam kong tine-testing pa natin,
pero tingin ko, mas okay kung nasa yelo ito.
Oo nga.
Gusto ko ang ganito kasi pwedeng baklasin.
-Pero oo, aayusin natin. -Okay, ayos 'yan. Sige.
-Gawin na natin ang Kuy Teav Phnom Penh. -Okay.
Nagtayo siya ng restaurant, nakatanggap siya ng national acclaim.
Top 10 Restaurants ng "Bon Appétit", "Eater" Young Gun.
May time na kasama ko sa table
ang pinakamagagaling na chef sa state.
Pinapanood ko sila habang sila naman, parang, "Oh my God!"
Pinaluhod niya ang lahat.
Bumuhos 'yong atensiyon.
Tinatanong ako ng mga tao tungkol sa Cambodia,
kung ano 'yong kinakain nila…
Ang dami kong nakukuhang award, success.
Pakiramdam ko, naipapakita ko ang Khmer community.
'Yon talaga ang gusto ko.
Pumatok ang Nyum Bai kasi sobrang sarap.
Tapos bagong experience 'yon
sa panahon at lugar kung saan konti lang ang nararanasan naming bago.
Inilagay ni Nite Yun sa mapa ng bansa ang Cambodian cuisine.
Ilang taon na akong nagluluto ng Cambodian food…
pero hindi tinikman ng mama at papa ko ang luto ko.
Alam nila ang ginagawa ko pero di nila naintindihan.
O siguro di nila sineryoso ang ginagawa ko.
No'ng first week ng restaurant…
tumawag si Mama, sabi niya, "Gustong tikman ng papa mo ang luto mo."
Pagdating nila sa restaurant…
lumabas ako para mag-hi sa kanila.
Sinisilip ko sila mula sa kusina, nakatingin ako sa bintana
para makita ko kung kumakain nga sila.
Sobrang kinabahan ako.
Tapos humingi si Papa ng isa pa para i-takeout.
Doon na ako kumalma.
Tapos kinahapunan, sabi ng mama ko,
"Ipinapasabi ng papa mo na nagustuhan talaga niya ang soup mo…
at proud siya sa 'yo.
Hindi niya akalaing gano'n kasarap."
Sobrang saya kong marinig 'yon.
Sobrang special ng moment na 'yon.
Nakatanggap ng parangal ang Nyum Bai, ang daming magagandang write-up.
Tapos tumawag ang kapatid ko.
Sabi niya, patay na si Papa.
Nagpakamatay siya.
Na-shock talaga ako.
Tapos na-realize ko,
si Papa ang nagyaya noong pumunta sila sa restaurant ko.
Alam niyang mawawala na siya.
'Yon ang huling beses na nakita ko si Papa.
Pag naiisip ko 'yong pagkamatay niya at 'kung paano,
di ko alam kung paano i-process 'yon.
Araw-araw, 14 hours akong nagtatrabaho…
para mamanhid ako.
Sa panlabas, nakikita ng mga tao 'yong mga award,
nakikita nila 'yong success…
pero sa likod ng lahat ng 'yon, hindi nila alam ang nangyayari.
Sobrang lungkot.
Iniisip ko noon, "Kung alam mo lang sana."
Tatlong taon 'yon
na araw-araw busy ang restaurant.
Nagkukunwari ako na okay ako
para mapasaya ang mga tao sa paligid ko.
Dala-dala ko 'yong expectation ng lahat…
saka hindi ko ma-process 'yong pagkamatay ng papa ko.
Tapos hindi ko na kinaya.
May pressure na magkaroon ng malaki at magarang restaurant…
pero hindi gano'n si Nite.
Gusto lang niya ng maliit na noodle shop.
Isang araw, di ako makabangon para pumunta sa restaurant.
Bumagsak na lang ako.
No'ng matapos ang lease,
naramdaman ko na dapat isara ko na 'yong restaurant.
Pagka-announce ko no'n,
nag-ring ang phone.
Maraming nagsabi sa akin,
"Bakit mo isinara, e successful 'yong restaurant?"
Parang hindi na tama.
Feeling ko, oras nang mag-move on.
Noong isinara ko ang Nyum Bai,
ready na akong magluksa sa pagkamatay ng papa ko.
Good morning!
Cilantro, daikon…
Uy, ito kaya?
Okay. Ayos 'to. Sige.
Salamat!
Noong time na 'yon, naging mas close kami ni Mama.
Madalas kaming mag-usap.
Tapos sabi niya, gusto niyang pumunta sa Cambodia.
Gusto kong maging parte no'n.
Hello!
Hello, hi!
Hi! Kumusta?
Okay naman, salamat!
Sabi sa 'yo, babalik ako, e.
-May kasama pa. -Oo nga!
Noong nasa Cambodia ako,
nakita ko si Mama kasama ng mga kaibigan at kamag-anak niya.
Para siyang bumalik sa pagkabata. Hiyang siya do'n.
Sobrang espesyal na na-experience ko 'yon.
Nalaman kong bago ako ipinanganak,
nagre-repair ng mga motor ang papa ko,
sobrang cool ng buhok niya…
Mahilig siya sa rock and roll.
Masipag mag-aral ang mama ko.
Sobrang haba ng buhok niya.
Siya daw ang beauty queen ng baryo namin.
Noong nalaman ko kung paano ang mga magulang ko noon…
nabuhayan ako.
Isang araw, nagkuwento si Mama tungkol sa gera.
Naglalakad siyang tumakas.
Kita niyang namamatay 'yong mga tao.
Nagkalat ang mga pira-piraso ng katawan.
Buntis siya noon,
sobrang bigat ng nangyayari.
Tapos naisip niyang maglakad sa landmines para magpakamatay.
Pagpunta niya do'n,
hindi sumasabog.
Tuloy-tuloy lang siya.
Sabi niya, "Bakit buhay pa ako?"
Tapos napatingin siya sa tiyan niya.
Sabi niya, "Kailangan kong mabuhay para sa anak ko."
Mula noon, nagpatuloy lang siya.
Gano'n siya naka-survive sa gera.
No'ng narinig ko 'yon,
naintindihan ko na kung bakit gano'n ang mama ko.
Nakaharap na niya ang kamatayan,
pero kinaya pa rin niyang magpatuloy.
Malaking inspirasyon siya sa akin.
Lahat ng kaibigan ko, pag nakikita ka, nare-recognize ka nila.
-Sabi nila magkamukha daw tayo. -Totoo 'yon.
Sabi nila, "Wow, parehong-pareho." Kain na.
Mahal na mahal ko siya.
Wow, ang sarap, Ma.
-Walter, para ti. -Salamat.
Salamat sa inyo. Sobrang naa-appreciate ko kayo.
Thank you kasi nagawa natin nang maayos.
Masarap lahat, maganda.
Ang ganda. Cheers, guys!
-Cheers! -Salut!
Noong isinara ko ang Nyum Bai,
akala ko talaga, hindi na ako magpapatakbo ng restaurant.
Bumigay ako noon, ayoko nang pagdaanan ulit.
Pero dahil sa mga sulat at postcard
galing sa Cambodian community,
na sinasabi nilang proud sila na maging Khmer dahil sa Nyum Bai,
kinaya kong magpatuloy.
Noong mas naging close kami ni Mama, natanggap ko ang pagkamatay ni Papa,
na-realize kong ready na akong bumalik.
Parang ate ng Nyum Bai ang Lunette.
Nag-mature na.
May mga pinagdaanan.
Pero ngayon, handa nang manguna at mag-celebrate nang malakihan.
Gumawa si Nite ng responsibilidad para sa sarili niya na higit pa
sa mga noodles o soup na niluluto niya.
Nagbabahagi siya ng mas malaking kuwento.
At ginagawa niya 'yon sa pinakamasarap na paraan.
Sana matutunan talaga niyang magtiwala sa kaya niyang gawin.
Malayo pa ang mararating niya.
Tingin ko, posible ang lahat kay Nite.
Nagsalin ng Subtitle: Moonnette Maranan