DALAWANG MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Dalawang milyong taon ang nakaraan, ibang-iba ang planeta natin.
Isang pusang may ngiping saber, ang Smilodon.
Nakakatakot na mandaragit ng kanyang panahon.
Nakaharang ang isang higanteng terror bird, dalawang metro ang taas.
Armado ang magkabilang panig…
at handang lumaban.
Ito ang kuwento ng mga dakilang laban para sa survival
at ng mga dinastiyang sasakop sa mundo.
Ito ang kuwento ng buhay.
KASALUKUYAN
Kung alam mo saan tumingin,
makakahanap ka pa rin ng mga bakas ng pinagmulan ng buhay sa ating planeta.
Hindi lang ito pagtitipon ng mga mandaragit sa dagat.
Pagsasama-sama ito ng mga sinaunang angkan.
Mga pating, mga buhay na fossil,
halos hindi nagbago sa loob ng daan-daang milyong taon.
Mga dolphin, mga mammal na humihinga ng ere
na may mga ninunong dating gumala sa lupa.
Mga balyena, mas malaki kaysa sa anumang hayop na nabuhay.
Mga ibon,
ang huling survivors sa mga dinosaur…
ang pinakamalaking dinastiya sa mundo.
Lahat, mga mandaragit,
Lahat hinahabol ang iisang biktima,
pero lahat, may magkakaibang pinagmulan.
Mahigit sampung milyong uri ng halaman at hayop ang nabubuhay ngayon.
Pero isang porsiyento lang sila ng lahat ng uring nabuhay.
Sa paglalakbay sa nakaraan,
makikilala natin ang marami sa 99 porsiyentong nalipol na.
Para ibunyag ang pinakapambihirang kuwento sa lahat,
ang kuwento ng buhay sa ating planeta.
ANG RULES NG BUHAY
APAT NA BILYONG TAON ANG NAKARAAN
Kinailangang may pinagmulan ang buhay at lahat ng nakakamanghang pagkakaiba nito.
Lumitaw ang unang siklap apat na bilyong taon na ang nakararaan.
Sa natatanging paraan marahil, tama lang ang mga kondisyon ng planeta natin.
Tubig na likido,
enerhiya mula sa Araw,
at perpektong kimika para magsimula ang buhay.
Nawawala sa paglipas ng panahon ang eksaktong proseso.
Pero isang maliit at buhay na selula ang naging resulta nito.
LUCA,
ang Last Universal Common Ancestor…
kung saan nagmula ang lahat ng buhay.
Mula sa mapagkumbabang simulang 'to,
bilyong taon pa ang inabot ng buhay bago magkaroon ng tunay na kompleksidad.
450 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Isang tagumpay na unang nakamit sa karagatan.
Ang pinakaunang mga hayop na nagtagumpay
ay mga simpleng anyo ng buhay.
Ang invertebrates na ito,
mga hayop na walang gulugod,
namuno sila sa dagat sa loob ng milyon-milyong taon.
Sa buong kasaysayan, walang katapusan ang digmaang inilulunsad ng buhay.
Babangon ang isang dinastiya,
para malupig lang ng susunod.
Kabilang ang mga halaman sa unang nanakop sa lupa…
lumikha ng mga kondisyong pagdating ng panahon,
nahayaan ang mga invertebrates na sumunod
at pumalit.
Pero di habambuhay nakapaghari ang inverterbrates.
Bagong dinastiya ang dadaig sa kanila.
Isang galing din sa tubig.
Ang mga amphibian…
na may bagong plano ng katawang gawa sa apat na paa at isang gulugod
na tatayong matatag na plano para sa pagtatagumpay.
Nalimitahan ang sakop nila ng koneksiyon nila sa tubig.
Pero gumawa sila ng isa pang dinastiya na walang ganoong mga tali.
Ang mga reptilya.
Nakakapagsamantala kahit sa pinakamatuyong rehiyon,
nadala sila ng kanilang malawak na lakad sa buong mundo.
Sa unang pagkakataon sa kasaysayan, nagkaroon ng pandaigdigang kapangyarihan.
Mula sa mga sinaunang reptilya
nanggaling ang pinakakilalang dinastiya sa lahat.
Ang mga dinosaur.
Namuno sila nang mahigit 150 milyong taon.
Isang grupo ng nakakamanghang pagkakaiba,
naputol lamang ng mala-kalamidad na malas ang kanilang lubos na paghahari.
Lumabas sa kanilang anino
ang huling dakilang angkan.
Ang mga mammal.
Magpapatuloy ang isa sa kanila na baguhin ang ating planeta
sa di pa nagagawang paraan.
Ang pagtaas at pagbagsak ng mga dinastiya,
sa loob ng apat na bilyong taon,
hindi lang ito nagkataon.
Ang buong paglalakbay,
mula sa simula ng buhay hanggang sa iba't ibang uring alam natin ngayon,
dala ito ng ilang pangunahing prinsipyo.
Ang rules ng buhay.
Ang unang rule, ang pinakamagaling sumabay sa paligid ang laging magtatagumpay.
Magkamukha ang bawat isa sa mga butterfly egg na ito.
Pero bawat isa, iba-iba ang kumbinasyon ng genes
na ginagawa silang tunay na katangi-tangi.
Ang ilan, may genetic qualities na tutulong sa kanilang mabuhay.
Mga katangiang mapapasa sa mga susunod na henerasyon…
hanggang sa kalaunan,
mag-iiba na ang isa mula sa mga nauna
at magiging ganap na bagong uri ng hayop…
na mas nakakasabay sa kapaligiran nito.
Ito ang ebolusyon.
Pero di lang ang mga higad ang umuunlad.
Lumalaban para sa survival ang lahat ng nasa gubat na ito…
kabilang ang mga halaman.
Kapag mapabayaan, huhubaran sila ng mga higad.
Pero gumawa na ng mga sariling adaptasyon ang halamang ito para sa survival.
May lason sa mga dahon nito,
kayang patayin ang anumang kumakain sa kanila.
Digmaang kemikal ito.
Pagkatapos, may bagong species ng higad na umuunlad…
na kayang kainin ang mga nakakalasong dahon,
kasama ng anumang itlog sa ibabaw.
Bilang tugon,
nakikisabay ang ibang paruparong manganak sa mga halamang walang itlog…
tinitiyak ang pinakamagandang simula para sa kanilang mga anak.
Pero gumaganti ang mga halaman…
nagpapalaki sa kanilang mga dahon
ng gumagaya sa itlog ng paruparo…
pinipigilan ang mga babaeng manganak doon.
Gumagawa rin ang mga pekeng itlog ng matamis na nektar
na nakakaakit ng mga langgam…
na kumakain ng mga higad.
Ang unang rule ng buhay, na pinakamagaling sumabay ang magtatagumpay,
ang gumagawa ng malaking pagkakaiba-iba na umiiral ngayon.
Ang susunod na rule ng buhay
ay kompetisyon ang nagtutulak sa adaptasyon.
DALAWANG MILYONG TAON ANG NAKARAAN
At nagmumula sa sariling uri ang pinakamatinding kompetisyon.
Isang lalaking terror bird.
Baybayin ng lawa ang teritoryo niya.
Pero di siya nag-iisa.
Gusto ng batang lalaki itong magandang lugar.
Di mabalewala ng matanda ang pananakot.
Tumatangging umatras ang binata.
Kailangan niya ng sariling teritoryo.
Sisimulan ng dalawa ang pagtatanghal ng ritwal.
Sinusuri ang lakas ng isa…
habang nagpapamalas ng sariling lakas.
Ang magkaugnay nilang mga galaw,
kasing pormal ng sayaw.
Sino ang unang uurong?
O aatake?
Dahil walang naghihiwalay sa kanila, hindi maiiwasan ang away.
Pero may kasama sila.
Isang dahilan ang mammalian na katusuhan ng Smilodon bakit nawala ang terror birds.
Ang kompetisyon, sa loob at sa pagitan ng mga uri ng hayop,
ang palaging nagtutulak sa ebolusyon.
Pero di lang ang mga lumalaban ang laging nagbabago.
Gayundin ang mismong larangan ng digmaan,
na nag-aabante sa ikatlong rule ng buhay:
hindi napipirmi nang matagal ang Earth.
Minsan, nakakatulong ito sa buhay.
Minsan, nakakahadlang ito.
Sa kasaysayan, isa sa malalaking ahente ng pagbabago ang mga bulkan.
Ang mga pagsabog na umabot nang libu-libong taon,
paulit-ulit nang nalamon ang malalawak na bahagi ng ating planeta.
Nagbobomba ng mga gaas sa atmospera,
binabago ang klima, at, ang pinakamasama,
nagdudulot ng global mass extinction.
Bihirang napipirmi ang mundo.
Kung minsan, nababalutan ng apoy.
Kung minsan, nababalutan ng yelo.
Lumilikha ng napakaraming hamon sa buhay ang pagbabago ng planeta.
Mula sa mga nakakalasong dagat…
global wastelands…
at mga walang katapusang pag-ulan.
Sa apat na magkakaibang pagkakataon,
naitulak na ng planeta ang buhay sa pinakadulo ng pag-iral.
Sa bawat pagkakataon, mahigit tatlong-kapat ng lahat ng species
ang nawala sa mga malawakang pagkalipol.
Maaaring maging brutal ang planeta natin.
76 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Pero may isang panahon
kung kailan napirmi ang Earth sa loob ng 100 milyong taon.
Panahong nagbigay-daan sa isang pangkat na maging pinakamalakas sa mga dinastiya.
Ito ang panahon ng mga dinosaur.
Nakatulong ang mahabang pagkalma para makapagparami ang mga dinosaur.
Kabilang dito ang Maiasaura,
magiliw na taga-kain ng halaman na bumubuo ng kawang libu-libo ang lakas.
Nagbibigay ang maramihang pagtitipong ito ng kaligtasan,
at di lang sa mga nakakatanda.
Itong medyo maingat na babae
ay gustong bumalik sa kanyang pugad.
"Mabuting ina" ang ibig sabihin ng Maiasaura.
Gaya ng ibang mga babae,
gumawa na siya ng pugad sa napakalaking kolonya.
Para marating ito,
kailangan niyang harapin ang ngitngit ng mga palabang ina
na pinroprotektahan ang mga anak.
Sa pag-iwas sa isang aggressor,
napapalapit siya sa susunod.
Sa wakas, nakarating na rin siya sa sariling pugad.
Pinapakain niya ang kanyang anak sa mala-ibong paraan.
Maraming buwan niya silang poprotektahan sa pugad,
hanggang lumaki na sila't puwede nang sumama sa kawan.
Pero di lang maraming dinosaur ang sinuportahan ng planeta,
sinuportahan ng katatagan nito ang bawat hugis at sukat ng dinosaurs.
Ibang-iba ang Triceratops sa walang kalaban-labang Maiasaura.
Sa timbang na 5,000 kilos at maipagyayabang na tatlong sungay,
nakabaluti talaga siya…
angkop sa mundong pag-atake ang pinakamagandang paraan ng depensa.
Dahil malapit na'ng breeding season, kailangang nasa magandang kondisyon siya.
Kailangan niyang makahanap ng pinakamasarap na pagkain saanman 'yan.
Pero napalayo siya sa kawan dahil sa paghahanap niya…
at mas malapit sa gilid ng gubat.
Tamang kabahan siya.
Hindi lang Triceratops ang higante sa kagubatang ito.
Tyrannosaurus rex.
Ang tunay na mandaragit.
Kasama niya ang dalawa niyang anak.
Mas mabilis ang magkapatid kaysa sa ina.
Magtutulungan sila.
Kaya ng Triceratops ang mga bata,
pero di ang matanda.
Proteksyon lang ng kawan ang makakapagligtas sa kanya.
Bumubuo sila ng defensive wall.
Kahit ang pinakamagaling na mandaragit sa mundo, alam kung kailan siya natalo.
Hindi tulad ng batang lalaki.
66.04 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Maaaring namumuno pa rin ang dinosaurs
kung nanatiling ganoon ang mga kondisyon sa Earth.
Pero malapit nang magbago ang lahat,
at sa loob lang ng isang araw.
Isang asteroid na kasinglaki ng Mount Everest,
mas mabilis kaysa sa isang bala nang 20 times,
ang tumama sa planeta.
Gumawa ito ng butas na 20 kilometro ang lalim at lapad na 180…
na nagsimula ng nakakapuksang hanay ng mga pangyayari.
Bumangon mula sa malaking hukay ang tunay na mamamatay.
Isang pader ng abo at debris na daan-daang kilometro ang kapal…
na bumalot sa mundo.
Hinarang ng ulap ang sikat ng araw,
na nagresulta sa pagkamatay ng halos lahat ng dinosaurs…
at tatlong-kapat ng buhay sa Earth.
Pandaigdigan ang naging paglipol.
Iyon ang ikalimang mass extinction sa mundo.
Pero may mga nakaligtas.
Mga nakaligtas na magiging batayan ng lahat ng species na nabubuhay ngayon.
Ang mga ibon na lang ang natitirang dinosaurs.
Ngayon, mahigit 10,000 ang bilang ng species nila,
na nakatira sa bawat habitat sa Earth.
Pero di lang sa mga ibon ang planeta noon.
Isa pang dakilang dinastiya ang bumangon mula sa mga abo.
Ang mga mammal.
Sa ilalim ng mga dinosaur, balewala lang sila sa kasaysayan.
Kung wala ang asteroid strike,
wala sa mga nakaligtas na ito ang magkakaroon ng pagkakataong maghari.
Mula sa sakuna ng malawakang pagkalipol
dumating ang bagong pulutong ng buhay
sa iba't ibang uri nito…
lahat talagang kayang makipagsabayan sa mga hamon ng buhay:
ang pakikibaka para protektahan at palakihin ang anak…
maghanap ng pagkain,
at magparami.
Maaaring nagbago na ang mga tauhan sa kuwento,
pero pareho pa rin ang mga mahalagang bagay.
Patuloy na sumusuporta sa buhay ang tubig at enerhiya mula sa Araw,
gaya ng ginawa na nila sa nakalipas na bilyon-bilyong taon.
Hanggang ngayon, nagagamit pa rin ang rules ng buhay.
Ang pinakamagaling sumabay sa paligid ang magtatagumpay.
Kompetisyon ang nagtutulak sa ebolusyon.
At nagdudulot ng kaguluhan ang mabilis na pagbabago ng planeta.
Tinutukoy ng rules ng buhay kung paano tataas ang mga dinastiya
at kung paano sila babagsak.
Bawat bagay na nabubuhay ngayon
mababakas ang angkan pabalik sa apat na bilyong taon.
Sa harap ng di kapani-paniwalang pagsubok.
Nalipol na ang 99 porsiyento ng lahat ng species na nabuhay.
Ang isang porsiyentong nakaligtas ang bumubuo sa buhay ngayon.
Tutuklasin ng seryeng ito ang mga pinakamahalagang pangyayari
sa kasaysayan ng buhay.
Mula nang naging pandaigdigang kapangyarihan ang mammals…
hanggang sa mga ninuno ng mga ibong unang lumipad sa himpapawid…
sa ebolusyon ng mga matitigas na itlog
na nagresulta sa pag-usbong ng makapangyarihang dinosaurs.
At kahit ang sandaling unang lumabas ang mga hayop sa tubig.
Sa susunod na kabanata, babalik tayo sa pinagmulan ng buhay sa dagat…
at ang mga unang laban para sa survival…
sa ating pambihirang planeta.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol