2 MİLYON YIL ÖNCE
İki milyon yıl öncesi. Gezegenimiz çok farklı bir yer.
Kılıç dişli bir kaplan, Smilodon.
Çağının korkulu avcısı.
Karşıda dev bir terör kuşu var. Boyu iki metre.
İki taraf da silahlı…
…ve savaşa hazır.
Bu, büyük ölüm kalım mücadelelerinin
ve dünyayı ele geçirecek hanedanların hikâyesi.
Bu, yaşamın hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
GÜNÜMÜZ
Bakacağınız yeri bilirseniz
gezegenimizdeki yaşamın kökenlerine dair ipuçları bulmanız hâlâ mümkün.
Bu gördüğünüz sadece deniz yırtıcılarının toplanması değil.
Kadim soyların bir araya gelmesi.
Köpek balıkları, yaşayan fosiller,
yüz milyonlarca yıldır neredeyse hiç değişmemişler.
Yunuslar.
Ataları bir zamanlar karada dolaşan hava soluyan memeliler.
Gelmiş geçmiş tüm hayvanlardan daha büyük olan balinalar.
Kuşlar.
Dünyanın en büyük hanedanı olan…
…dinozorlardan geriye son kalanlar.
Tüm yırtıcılar
aynı avın peşinde
ama hepsinin kökeni farklı.
Bugün yaşayan 10 milyonu aşkın bitki ve hayvan türü var.
Ancak bunlar şimdiye dek var olmuş tüm türlerin sadece %1'i.
Zamanda geriye giderek
soyu tükenen %99'un birçoğuyla tanışacağız.
En sıra dışı hikâyeyi,
gezegenimizdeki yaşamın hikâyesini anlatmak için.
BÖLÜM 1
YAŞAMIN KURALLARI
4 MİLYAR YIL ÖNCE
Yaşam, inanılmaz çeşitliliği ile birlikte bir yerde başlamak zorundaydı.
İlk belirti dört milyar yıl önce ortaya çıktı.
Belki de emsalsiz bir şekilde gezegenimiz tam uygun şartlara sahipti.
Sıvı su,
Güneş'ten gelen enerji
ve yaşamın başlaması için gereken mükemmel kimya.
Tam süreç, tarihin derinliklerinde yitip gitti.
Ama ortaya çıkardığı şey tek bir küçük canlı hücreydi.
Tüm yaşamın,
her şeyin atası olan SEOA…
…yani son evrensel ortak ata.
Bu mütevazı başlangıçlardan sonra
yaşamın asıl karmaşıklığını geliştirmesi milyarlarca yıl daha sürdü.
450 MİLYON YIL ÖNCE
İlk kez okyanuslarda elde ettiği bir başarı.
Üstünlük kazanan ilk hayvanlar
basit yaşam formlarıydı.
Bu invertebratlar,
yani omurgasız hayvanlar
milyonlarca yıl denizlerde hüküm sürdü.
Tarih boyunca yaşam bitmeyen bir savaş hâlindeydi.
Galip çıkan her hanedan
elbet bir sonrakine yenik düşüyordu.
Karayı ilk fethedenler arasında bitkiler vardı.
Zaman içinde omurgasızların gelip
üstünlük kurmaları için gereken şartları yarattılar.
Ama omurgasızlar sonsuza dek hüküm süremezdi.
Yeni bir hanedan onlara üstün gelecekti.
Yine sudan gelen bir hanedan.
Amfibiler.
Dört uzuv ve bir omurgadan oluşan sıra dışı vücut yapılarıyla
dayanıklı bir başarı modeli oluşturuyorlardı.
Suyla olan bağları yüzünden menzilleri kısıtlıydı.
Ama böyle bağları olmayan başka bir hanedan ortaya çıkardılar.
Sürüngenler.
En kurak bölgelerden bile faydalanabilen sürüngenler
yayılarak yürüme şekilleri sayesinde dünyaya yayıldılar.
Tarihte ilk kez küresel bir güç vardı.
İçlerinde en ikonik hanedan
bu ilk sürüngenlerden çıktı.
Dinozorlar.
150 milyon yıl boyunca hüküm süreceklerdi.
Mutlak hâkimiyetleri vahim bir şanssızlık yüzünden yarıda kalan
şaşırtıcı çeşitlilikte bir grup.
Son büyük soy
onların gölgelerinden doğdu.
Memeliler.
İçlerinden biri gezegenimizi
hiç olmadığı kadar değiştirecekti.
Dört milyar yıl boyunca
bu hanedanların yükselişi ve çöküşü
sadece şans eseri olmadı.
Yaşamın başlangıcından
bugün bildiğimiz sonsuz çeşitliliğe kadar tüm yolculuğa
belli temel ilkeler yön verdi.
Yaşamın kuralları.
İlk kural, en iyi adapte olanın her zaman galip çıkmasıdır.
Bu kelebek yumurtalarının her biri aynı görünüyor.
Ama her birinin farklı bir gen kombinasyonu var,
bu da onları tamamen eşsiz kılıyor.
Bazılarının hayatta kalmalarını sağlayan genetik özellikleri olacak.
Nesilden nesile geçecek özellikler.
Ta ki sonunda
biri öncekilerden büyük farklılık gösterip
çevresine daha iyi adapte olacak…
…yepyeni bir türe dönüşene kadar.
Evrim budur.
Ama evrim geçiren sadece tırtıllar değil.
Bu ormandaki her şey hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Bitkiler dâhil.
Serbest kalsalar tırtıllar onları çıplak bırakır.
Ama bu bitki hayatta kalmak için adaptasyon yöntemleri geliştirmiş.
Yapraklarındaki zehir
onları yiyen her şeyi öldürecek güçte.
İşte kimyasal savaş.
Sonra yeni bir tırtıl türü ortaya çıkıyor.
Bu tür, normalde zehirli olan yaprakları
üzerlerindeki yumurtalarla yiyebiliyor.
Buna karşılık
diğer kelebekler
sadece yumurtasız bitkilere yerleşmeye adapte olarak…
…yavrularının mümkün olan en iyi başlangıcı yapmasını sağlıyor.
Ama bitkiler misilleme yapıyor.
Yapraklarında kelebek yumurtasına benzeyen sürgünler oluşturup…
…dişileri oraya yerleşmekten alıkoyuyor.
Dahası, sahte yumurtalar tırtıllarla beslenen karıncaları çeken…
…tatlı bir nektar üretiyor.
Yaşamın ilk kuralı olan en iyi adapte olanın galip çıkması
bugün var olan muazzam çeşitliliği ortaya çıkarmıştır.
Yaşamın bir diğer kuralı
rekabetin adaptasyonu tetiklemesidir.
2 MİLYON YIL ÖNCE
En şiddetli rekabet de kendi türünden çıkar.
Bir erkek terör kuşu.
Göl kıyısı onun alanı.
Ama yalnız değil.
Bu en iyi yeri daha genç bir erkek istiyor.
Büyük olan, tehdidi görmezden gelemiyor.
Genç geri çekilmeyi kabul etmiyor.
Kendine ait bir alana ihtiyacı var.
İkisi ritüel bir gösteriye başlıyor.
Kendi gücünü gösterirken…
…diğerinin gücünü değerlendiriyor.
Koordine hareketleri
bir dans kadar resmî.
İlk geri çekilen kim olacak?
Ya da saldıran.
Onları ayıracak bir şey olmayınca dövüş kaçınılmaz.
Ama misafirleri var.
Smilodon'un memeli kurnazlığı
terör kuşunun soyunun tükenmesinin nedenlerinden biriydi.
Türlerin içindeki ve arasındaki rekabet
her zaman evrimi tetiklemiştir.
Ama sürekli değişen sadece savaşanlar değil.
Savaş meydanının kendisi de değişip
yaşamın üçüncü kuralını ortaya çıkarıyor:
Dünya asla uzun süre aynı kalmaz.
Bu bazen yaşama fayda sağlar.
Bazense ket vurur.
Tarih boyunca volkanlar değişimin en büyük elçilerinden olmuştur.
Binlerce yıl süren patlamalar
gezegenimizin uçsuz bucaksız alanlarını defalarca yutmuştur.
Bu, atmosfere gaz pompalayıp
iklimi değiştirmiş
ve en kötü örneği
küresel kitlesel yok oluşa neden olmuştur.
Dünya nadiren istikrarlı olmuştur.
Bazen bir ateş diyarı.
Bazen bir buz diyarı.
Değişen gezegenimiz yaşamın önünde birçok engel yaratmıştır.
Toksik denizlerden tutun…
…küresel çorak arazilere…
…ve bitmek bitmeyen yağmurlu dönemlere kadar.
Dört farklı çağda
gezegen, yaşamı varoluşun sınırına kadar getirdi.
Her seferinde tüm türlerin dörtte üçünden fazlası
kitlesel yok oluşlarda yitip gitti.
Gezegenimiz bazen acımasız olabiliyor.
76 MİLYON YIL ÖNCE
Ama bir dönem vardı ki
Dünya 100 milyon yıl boyunca istikrarını sürdürdü.
Bu dönem, bir grubun hanedanların en güçlüsü olmasını sağladı.
Bu, dinozorlar çağıydı.
Uzun süren sükûnet dinozorların hızla üremelerini sağladı.
Bunlar Maiasaura,
binlerce dinozorla sürülen oluşturan uysal otçullar.
Bu şekilde bir araya toplanmaları güvenliği sağlıyor.
Sadece yetişkinler için değil.
Bu temkinli dişi
yuvasına dönmek istiyor.
Maiasaura "iyi anne" demek.
Diğer dişiler gibi
o da yuvasını devasa bir kolonide yapmış.
Ona ulaşmak için
yavrularını korumak isteyen savunmacı annelere
göğüs germek zorunda.
Bir saldırgandan kaçarken
diğerine fazla yaklaşıyor.
Sonunda kendi yuvasına ulaşıyor.
Yavrularını tıpkı kuşlar gibi besliyor.
Yavrular sürüye katılacak kadar büyüyene dek
onları yuvada aylarca koruyacak.
Ancak gezegen sadece çok sayıda dinozoru desteklemekle kalmadı,
istikrarıyla da her şekil ve büyüklükteki dinozoru destekledi.
Triceratops ise savunmasız Maiasaura'dan çok farklı.
Beş ton ağırlığında olan ve üç boynuzu bulunan bu dişi
ağır zırhlı…
…ve en iyi savunma şeklinin saldırı olduğu bir dünyaya adapte olmuş.
Üreme mevsimi yaklaşırken formunun zirvesinde olması gerekiyor.
Bu da en iyi yiyeceği her nerede olursa olsun bulması demek.
Ancak arayışı onu sürüden uzaklaştırıp…
…ormanın kenarına yaklaştırdı.
Gergin olmakta haklı.
Bu ormanda Triceratops'lardan başka devler de var.
Tiranozor rex.
En üstün yırtıcı.
Yanında iki yavrusu var.
Kardeşler annelerinden daha hızlı.
Takımca çalışıyorlar.
Triceratops yavrulara karşı koyabilse de yetişkine karşı koyamıyor.
Ancak sürünün korumasıyla kurtulabilir.
Savunma duvarı oluşturuyorlar.
Dünyanın en heybetli yırtıcısı bile ne zaman yenildiğini biliyor.
Genç erkeğin aksine.
66,04 MİLYON YIL ÖNCE
Dünya'daki koşullar aynı kalsaydı
bugün dinozorlar hâlâ hüküm sürüyor olabilirdi.
Ama her şey değişmek üzereydi.
Üstelik sadece bir günde.
Bir mermiden 20 kat hızlı ilerleyen
Everest Dağı büyüklüğünde bir asteroit
gezegene çarptı.
Derinliği 20, genişliği 180 kilometre olan bir delik açıp…
…dünyayı değiştiren olaylar zincirini başlattı.
Asıl katil devasa kraterden ortaya çıktı.
Yerküreyi saran yüzlerce kilometre kalınlığında…
…bir kül ve moloz duvarı.
Bulut, güneş ışığını engelleyip
neredeyse tüm dinozorların…
…ve Dünya'daki yaşamın dörtte üçünün ölümüne yol açtı.
Küresel bir imhaydı.
Dünyanın beşinci kitlesel yok oluşuydu.
Ama hayatta kalanlar vardı.
Bugün var olan tüm türlerin temelini oluşturacak türler.
Geriye kalan tek dinozorlar kuşlardı.
Bugün Dünya'daki her yaşam alanını işgal eden
10.000'i aşkın türe sahipler.
Ama gezegen kuşlara kalmamıştı.
Küllerinden doğan bir büyük hanedan daha vardı.
Memeliler.
Dinozorların yanında
tarihte bir ayrıntı olmaktan öteye gidememişlerdi.
Asteroit çarpmasaydı
bu hayatta kalan türlerden hiçbirinin hüküm sürme şansı olmazdı.
Kitlesel yok oluş felaketinden
harikulade çeşitlilikte
birçok yaşam ortaya çıktı.
Hepsi yaşamın zorluklarına mükemmel bir şekilde adapte oldu.
Bu zorluklar, yavrusunu koruma ve büyütme mücadelesi…
…yiyecek bulma
ve üremeydi.
Aktörler değişmiş olabilir…
…ancak esaslar aynı kalıyor.
Su ve Güneş'ten gelen enerji milyarlarca yıldır olduğu gibi
yaşamı desteklemeye devam ediyor.
Bugün bile yaşamın kuralları hâlâ geçerli.
Yalnızca en iyi adapte olan galip çıkar.
Rekabet evrimi tetikler.
Hızla değişen bir gezegen kaosa yol açar.
Hanedanların nasıl yükseleceğini ve çökeceğini
bu yaşam kuralları belirliyor.
Bugün yaşayan her bir varlığın kökeni
dört milyar yıl öncesine uzanıyor olabilir.
İnanılmaz engellere rağmen.
Bugüne dek var olmuş tüm türlerin %99'u
artık yok.
Hayatta kalan %1 ise bugünkü yaşamı oluşturuyor.
Bu dizi, yaşamın tarihindeki en önemli dönüm noktalarını keşfedecek.
Memelilerin kendilerini küresel güç kabul ettirmesinden…
…ilk havalanan kuşların atalarına…
…güçlü dinozorların ortaya çıkmasına yol açan
sert kabuklu yumurtaların evrimine…
…hatta hayvanların sudan ilk çıktığı ana kadar.
Sonraki bölümde denizdeki yaşamın kökenine…
…ve olağanüstü gezegenimizdeki…
…ilk yaşam mücadelelerine döneceğiz.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu