Sa loob ng bilyon-bilyong taon, talagang di puwedeng tirhan ang kalakhan ng mundo…
nasalanta ng mga elemento at puwersa ng kalikasan.
Pero ito ang kuwento ng nangyari sa ilalim ng mga alon.
Dito, protektado mula sa mga bagyo, nagkaroon ng buhay…
at binago nito ang planeta natin magpakailanman.
2.4 BILYONG TAON ANG NAKARAAN
Noong unang panahon,
hindi kamukha ng Earth ang mundong alam natin ngayon.
Tubig ang halos 90 porsiyento ng ibabaw nito,
pero hindi ito asul na planeta.
Sa halip, ginawang dilaw ng malalawak na ulap ng methane ang atmospera.
Sa lupa, mas malala pa ang mga kalagayan.
Milyon-milyong taon nang sumasabog ang mga bulkan noon.
Ang lakas ng pagsabog nila,
isa sa iilang tunog sa tahimik na kahariang ito.
Sa mundong binubuo ng nakalalasong hangin at mga ilog ng nalusaw na bato…
imposible ang buhay na alam natin.
Pero sa mga sinaunang dagat,
may nangyayari na.
Sa kailaliman, nakasabit ang malaking swathe ng plankton.
May bagong pag-unlad ang maliliit na cells tulad nito,
ang photosynthesis.
Kaya nilang magamit ang enerhiya ng araw para lumaki,
isang tagumpay na sobrang halaga,
sa plankton magsisimula ang bawat halaman sa Earth balang araw.
Pero di pa nagtatapos doon.
Isa rin sa produkto ng photosynthesis ang isang gas,
ang nawawalang sangkap para mabuhay ang mga hayop…
oxygen.
Sa loob ng halos dalawang bilyong taon,
gumawa ng napakaraming oxygen ang plankton kaya nabago nito ang planeta natin.
Puwede nang matirhan, naging bagong mundo ang Earth,
kung saan puwedeng tumakbo nang malaya ang buhay.
Ngayon, milyon-milyong taon na'ng nakalipas,
posible pang makita kung ano'ng nangyari sa susunod na alon ng buhay na 'yon.
Dahil sa ilang bahagi ng mabababaw na dagat natin…
kahawig pa rin ng buhay ang mas sinaunang panahon.
Di man sila kamukha…
pero mga hayop sila…
na kagaya ng unang komplikadong anyo ng buhay.
Malambot ang katawan at nasa sahig ng dagat ang ugat ng karamihan.
Lahat may pandama.
At nakikita pa nga ng iba ang paligid nila.
Marami ang nakakakain sa pamamagitan ng filter-feeding,
pagkuha ng plankton,
minsan sa mga talagang kakaibang paraan.
Pero hindi lahat ng hayop dito, kailangang nasa iisang lugar.
Nakakagalaw ang ilan,
tinutuklas ang sahig ng dagat
gaya ng mga nauna nilang kamag-anak milyon-milyong taon na'ng lumipas.
Parang isang uri ng Eden ang mabababaw na parte ng tubig na ito,
isang ligtas na kanlungan ng buhay.
Pero hindi ito paraiso.
Nabubuhay sa modernong California…
isa itong rainbow nudibranch.
At may tinatagong kasamaan ang pagiging matamlay nito…
dahil, tulad ng mga ninuno nito,
nandito ito para manghuli.
Nakasabay na ito sa buhay ng mandaragit.
At ang pinili nitong biktima,
mga anemone.
Pero tulad ng mga unang mandaragit,
may iuunlad pa ang nudibranch…
dahil dito, sa tiyempo…
nakasalalay ang lahat.
Masuwerte ang nanghuhuli, nakaangkla ang biktima nito sa sahig ng dagat
at di makakapagtago habambuhay.
Ang kapalaran ng anemone?
Makain mula sa loob palabas.
530 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Malaking pagbabago sa sinaunang dagat ang pagdating ng predation.
Kinailangang sumabay ng mga hinuhuli o makipagsapalarang malipol.
At may isang grupong nakipagsabayan sa paraang hindi pa nakikita noon.
Sa kabila ng pagiging solong hayop,
nagawa nilang paghiwalayin ang sarili sa patong-patong na indibidwal,
na lumaya pagkatapos.
Dikya.
530 milyong taon na ang nakalilipas,
sila ang pinakaunang mga hayop na tumakas sa sahig ng dagat at lumangoy.
Pero nagkalat na ang mga mandaragit.
Gamit ang mga makamandag nasalapang,
mani lang sa anemones ang paghuli sa mga batang dikya.
At sa dami nila,
parang imposibleng makatakas.
Nahuli.
Pero di nagtagal.
Malaya na sa wakas.
Salamat sa husay nilang lumangoy,
mga dikya ang unang lumabas sa mabababaw na dagat
papunta sa bughaw na karagatan.
Dito, bago umunlad ang mga isda,
walang humuhuli sa mga dikya.
Kalaunan, sumunod din ang iba.
Pero mahigit kalahating bilyong taon ang nakalipas, sa kanila ang karagatan.
508 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Para sa mga naipit pa rin sa seabed,
kinailangan ng ibang paraan para makatakas sa mandaragit.
Ang mausisang nilalang na ito,
isang trilobite.
At ang pambihira na adaptasyon nito, baluti.
Ang trilobites ay isa sa mga nauna mula sa isang bagong dinastiya,
ang arthropods.
Nagkaroon sila ng panlabas na kalansay,
isang mala-kalasag na shell na pumoprotekta sa malalambot na loob nila.
At sa katubigang ito, kailangan nila iyon.
Anomalocaris ito.
Isang hayop na may kakaibang anyo,
"ang abnormal na hipon" ang ibig sabihin ng pangalan nito.
At sa tropical shallows 508 milyong taon na ang nakalilipas,
ito ang kauna-unahan na apex predator sa mundo.
Kahit na may baluti ang trilobite, tama lang na magtago ito.
Pero malayo sa mga kanyon, wala nang mapagtataguan…
dahil ang kakaiba sa nanghuhuling ito…
ang bilis niya.
Di tulad ng dikya, nakakalangoy ang mga Anomalocaris nang may direksyon at bilis.
Pero di 'yon laging sapat…
dahil kapag nakorner, nakakaya na makipagsabayan ng baluti ng trilobite.
Gumugulong para maging bola, wala talagang makakalusot dito…
kahit ang abnormal na hipon.
Pag mag-isa na lang siya, tinutuloy ng trilobite ang masayang paglalakbay niya.
Hinahanap nito'ng isa sa pinakamagagandang tanawin sa sinaunang karagatan…
ang trilobite mating grounds,
kung saan libo-libo ang nagsasama-sama para magparami.
Sa kuwento ng buhay, naging matagumpay talaga ang baluti
na ngayon, halos 80 porsiyento ng lahat ng hayop,
kabilang ang mga insekto, gagamba, at alimango,
may kaugnayan sa sinaunang arthropod na ito.
Pero di sila kinayang protektahan ng baluti laban sa lahat.
468 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Apatnapung milyong taon ang lumipas at nagsimula na ang bagong panahon ng buhay,
mas marami pa ang pagkakaiba-iba kaysa sa dati.
Dito, talagang matibay pa ang mga trilobite,
pero mas matibay ang baluti nila…
dahil sa bahurang ito, nagmumula ang panganib sa bagong uri ng mandaragit.
Mga ninuno ng modernong pugita at pusit,
parte ng dinastiyang cephalopods itong mga higanteng may galamay.
Ang pinakamalaki, na may shell na walong metro ang haba,
Cameroceras.
Lumiliit ang trilobite kumpara sa matayog na nanghuhuli.
Pero di sila mapanganib dahil sa laki nila.
Nakagawa ng bagong paraan ang Cameroceras para manghuli ng biktima nila…
kahit di nila nakikita…
dahil sa katubigang ito, di lang sila nanghuhuli gamit ang paningin,
pero paghawak din.
Ang magagawa lang ng trilobite, subukang hindi sila maabot.
Dahil sa mala-gunting na tuka nila
na tumatagos sa pinakamatibay na baluti,
naghahari ang Cameroceras sa mga dagat na ito.
Bagaman, may isa pa na bagong dating na bigatin.
May mukha ng permanenteng sorpresa,
ito ang Arandaspis…
isang sinaunang uri ng isda.
Wala pa itong panga,
kaya sinisipsip lang nito ang mga dumi.
Pero ang pag-unlad nito
ang magbabago ng takbo ng kasaysayan.
May bagong panloob na kalansay ito na ginagawa itong mabilis at maliksi.
Isang gulugod.
Bagama't wala masyadong dating,
ang mga isda tulad ng Arandaspis ang pagmumulan ng lahat ng ibang vertebrates:
amphibians, mga reptilya, mammals, at mga ibon.
Pero sa ngayon, ang vertebrates,
nasa simula pa lang ng napakahabang paglalakbay.
445 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Pagkalipas ng dalawampung milyong taon, napakatinding hamon ang hinarap ng buhay…
nang biglang lumamig ang klima…
isang pagbabagong may masamang kahihinatnan.
Unti-unting naging yelo ang dagat.
Para sa mga naninirahan sa dating tropikal na tubig ng Earth,
isa itong sakuna.
Naging malamig na sementeryo ang mababaw na parte ng dagat.
Ang unang malawakang pagkalipol sa mundo.
Dulot ng 60% na pagbaba ng carbon dioxide ang nakamamatay na pagyeyelo.
Wala itong greenhouse gas para magpainit,
nasadlak ang planeta sa ice age.
Tatagal ito ng 200,000 taon.
Sa kasagsagan nito, nabalot sa yelo ang halos kalahati ng mundo,
na nagdulot ng pagkamatay ng 85 porsiyento ng lahat ng buhay,
naglaho sa family tree natin magpakailanman.
Sa pagkawala ng tropical shallows,
ang nakakalangoy sa mas malalim na tubig ang iilang nakaligtas.
Mga hayop tulad ng nautilus,
isang mas maliit na kamag-anak ng higanteng Cameroceras.
Una itong umunlad daan-daang milyong taon na ang nakaraan,
pero mayroon pa rin hanggang ngayon.
Utang nito ang tagumpay sa di nagbabagong kalikasan ng malalim na karagatan.
Sa 600 metrong lalim, bihirang nag-iiba ang temperatura,
kaya isa itong kanlungan ng katatagan.
Nang sumapit ang Ice Age,
lahat ng uri ng hayop, nagtungo sa kailaliman.
Pero ang mga cephalopod ang umunlad.
Ngayon, marami pa rin ang nagmumulto sa malalim na dagat…
kabilang ang pugita at pusit.
Ang malagkit na katawan nila, di apektado ng matinding presyon ng kalaliman.
At hinayaan sila ng matinding pandama nilang mahanap ang daan sa dilim.
Wala nang shells na makakapigil,
umunlad sila sa halos lahat ng laki at hugis.
Pero hindi lang sa kanila ang madilim na mundong ito.
Dito rin nakatira ang mga arthropod, tulad ng spider crab na ito.
Kinakapa nila ang sahig ng karagatan.
Kasama nila, mga vertebrate.
Dahil konti lang ang makakain, dito sa baba, pambihira sila.
Halos 10 porsiyento lang ng isda ngayon ang nakatira sa kailaliman.
Hindi sila magaling sa lugar na ito…
di tulad ng mga cephalopod, na halos perpekto nang mandaragit sa kailaliman…
bagay na malapit nang matuklasan ng hipon na ito.
Sa paligid nito, kumikinang ang tubig sa bioluminescent plankton.
Anumang kaguluhan, at sa pinakamaikling sandali, lumiliwanag ang mga ito.
Pero may kasama ang hipon.
Isang pusit na nakatago ang kalahati
ang nanonood ng palabas.
Dahil sa malalaking mata nito, nakakakita ito nang mabuti sa dilim.
Tinitingnan ang mga maliwanag na tuldok, nasusundan nito ang bawat galaw ng hipon.
Tumitiyempo lang ito.
Hindi ito inasahan ng hipon.
Dahil sa pambihirang pandama nito,
hindi nakakagulat na nagtagumpay sa malamig at madilim na mundo ang pusit.
Pero para sa mga nabuhay noong Ice Age,
nagsimula nang uminit.
444 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Noong 200,000 taon nang tapos ang malawakang pagyeyelo,
lumitaw sa yelo ang asul na ugat.
Tubig.
Tumaas na ulit ang carbon dioxide,
na nagdulot ng pagtaas ng temperatura sa mundo.
Nagsimula na ang malawakang pagtunaw.
Mabagal sa simula, bumilis ang paglusaw ng yelo.
Hindi nagtagal, ang mga glacier na may taas na daan-daang metro,
umagos sa umiinit na dagat.
Sa loob ng ilang libong taon,
halos kalahati ng yelo sa planeta ang natunaw.
Ilang libong taon pa, nawala na ang lahat.
Para sa mga nagtago sa kailaliman,
ngayon na ang pagkakataong bumalik.
Sa baybayin ng modernong Australia,
batang higanteng cuttlefish ito.
Gaya ng mga ninuno niya mula sa Ice Age,
pumunta siya sa mababaw para maghanap ng kapares.
Pero may mga nauna na sa kanya rito…
kabilang ang isang alpha na lalaki…
nagseselos na pinoprotektahan ang pinili niyang kapares.
At wala siyang balak makihati.
Pero di nagpapapigil ang mas maliit na lalaki.
Sa halip, naghihintay siya
at nanonood
sa pagpasok ng bagong lalaki sa arena…
at paghudyat ng kanyang intensyon…
para hamunin ang alpha.
Dahil walang umaatras, hindi maiiwasan ang away…
na nagbibigay-daan sa batang lalaki para kumilos.
Habang papalapit, isinisiksik niya ang mga galamay niya
at nagbabago ng kulay…
para magaya nang mabuti
ang isang babae.
Gamit ang utak, hindi ang lakas,
makakalusot siya.
Iniisip ng alpha na di lang isang babae ang binabantayan niya…
kundi dalawa.
Wala siyang kamalay-malay na ang tusong pakialamero,
nilalahian na ang napili niyang kapares.
Ang natatanging talino at pambihirang pandama nila,
nakatulong sa mga cephalopod na masakop ang bawat karagatan sa Earth.
Gayunpaman, sa mababaw,
bihirang sila ang nangungunang mandaragit katulad ng matayog na ninuno nila…
dahil sa sinaunang dagat,
nagkaroon ng pagpapalit ng pinuno.
374 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Pitumpung milyong taon pagkatapos ng great melt,
sa panahon na kilala bilang Devonian,
kumilos ang mga vertebrate.
Ito ang Dunkleosteus…
isang inapo ng munting Arandaspis.
Pero sa siyam na metrong haba, hindi dehado ang isang ito.
Kahit ang mga batang halos kalahati ang laki, nakakatakot na mandaragit.
At may nakita sa kaasulan ang batang ito…
ammonoids,
kamag-anak ng modernong deep-sea nautilus.
Bilang isang vertebrate,
may bilis ang Dunkleosteus na kaya silang abutan.
Pero ang mga ammonoid, may sariling panlilinlang…
jet propulsion.
Sakto lang para makaiwas ito sa batang isda.
Habang nagsisimula itong umikot…
ganoon din ang ginagawa ng ammonoid…
tinatago ang katawan sa sariling shell.
Kung noong unang panahon ito, gumana sana ang depensang ito.
Pero may sandata ang Dunkleosteus na wala ang maliliit na ninuno nito…
mga panga.
Kaya nitong kagatin at durugin ang biktima niya.
Basta makahanap lang ito ng tamang anggulo.
Masuwerte ang ammonoid,
di pa malakas ang mga panga ng bata para mabali ang shell nito.
Pero kaya na ng matatanda.
Panalong kombinasyon ang pagpapares ng mga gulugod at mga panga,
sa sobrang perpekto, simula sa puntong ito,
di na babalik sa dati ang mga vertebrate.
Ngayon, mahigit 30,000 na ang uri ng isda.
Mas marami nang forty times sa mga cephalopod.
Nakakamangha man ang pagkakaiba nila…
may perpektong kombinasyon pa rin ang bawat isa.
May bilis at lakas sila mula sa mga gulugod…
kahit gaano sila kalaki,
at nakakakagat sila dahil sa mga panga nila.
Pero higit pa riyan ang mga panga.
Pinoprotektahan ng ilang isda ang mga itlog nila gamit ang mga ito.
Ang iba para makaakit ng kapares.
Tapos may sarcastic fringehead.
Di lang niya ginagamit ang kanya para manghuli ng mga alimango.
Ginagamit din niya ang mga ito para sa isang nakakatakot na palabas ng kalikasan,
para mapaalis ang mga kalaban niya.
Para sa mga isdang ito, nakasalalay ang lahat sa laki.
Malalaking panga ang naging daan para maghari ang fringehead sa lugar niya,
pero ito rin ang naging sanhi para mamuno sa tubig ang kinatatakutang grupo ng isda.
Mahigit 400 milyong taon na ang lumipas mula noong una silang lumitaw
at kinatatakutan na sila simula noon.
Sila ang
mga pating.
Sa panalong kombinasyon ng mga gulugod at panga,
nagdagdag sila ng pandamang sobrang matalas,
nararamdaman nila ang biktimang daan-daang metro ang layo.
Dahil marami rin ang may ipinagmamalaking laki at lakas,
sila na ang pinakamalapit sa pagiging perpektong mandaragit sa karagatan.
Sa dagat sa Western Australia,
nagsasama-sama ang mga isdang ito para sa proteksiyon.
Pero nagpipigil ang mga pating…
dahil may espesyal sila na plano ng pag-atake.
Parang nagtatrabaho bilang isang pangkat,
umaangat mula sa baba ang ilang pating para bitagin ang mga isda sa ibabaw.
Pumapasok mula sa gilid ang iba,
hinuhuli ang mga isda mula sa karagatan at papunta sa mababaw.
Daan-daan na ang bilang,
naghihintay ang mga pating…
habang lalo pang napapagod ang mga biktima nila.
Isa itong pamamaraan ng panghuhuling milyon-milyong taon nang hinahasa.
Pero ang patayan, nagsisimula sa isang kisap-mata.
Halos di nagbago mula noong malawakang pagtunaw,
isa sa pinakamatagumpay na dinastiya sa kasaysayan ang mga pating.
Pero utang nila ang pag-angat nila sa pagbagsak ng pinakamalaking karibal nila.
360 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa mga sinaunang dagat,
naghari ang Dunkleosteus sa loob ng 20 milyong taon.
Napakabangis na mandaragit, walang laban kahit ang sinaunang pating.
Pero nagdusa ang Dunkleosteus mula sa nakakasirang biro ng tadhana…
dulot ng plankton.
Bilyon-bilyong taon ang nakalipas,
ang plankton ang nagsimula ng buhay ng hayop.
Pero ngayon, muntik na nilang tapusin ito.
Dahil sa biglaang pagtaas ng sustansya sa karagatan,
tumaas ang populasyon ng plankton…
sa sukatang hindi pa naabot dati.
Sa pagkalat nito sa kababawang naaarawan, nagsimulang mabulok ang makapal na sabaw…
na nagdulot ng pagbagsak ng oxygen sa karagatan.
Sa pagkawala nitong mahalagang sangkap ng buhay, nahirapang huminga ang mga hayop.
Para sa mga hindi nakatakas sa putik, isa lang ang posibleng kahinatnan…
pagkalipol.
Isa ang Dunkleosteus sa maraming nawala sa planeta natin.
Sa buong mundo, nagkalat ang mga patay sa tabing-dagat.
Iilang masuwerte lang, kabilang ang mga pating,
ang nakaligtas.
Sa kabuuan, 80 porsiyento ng buhay sa dagat ang nalipol dito,
sa pangalawang malawakang pagkalipol sa mundo.
At kalahati pa lang ito ng kuwento.
Ang mga sustansya na naging sanhi ng pagsabog ng plankton,
hindi nagsimula sa dagat.
Nadala sila roon mula sa lupain…
inilabas ng mga halaman sa isa sa mga pinakanakakamanghang pangyayari sa lahat…
ang pagbeberde ng planetang Earth.
Ang dating volcanic wasteland,
umaapaw na sa buhay ngayon.
At nag-alok ang bagong mundong ito ng pagkakataon.
Kung saan nagbigay-daan ang mga halaman,
susunod ang mga hayop.
At di magtatagal, magsisimula na ang karera sa pangingibabaw sa lupain.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol