Een groot deel van onze wereld was miljarden jaren onbewoonbaar.
Geteisterd door de elementen en natuurkrachten.
Maar dit is het verhaal van wat er onder de golven gebeurde.
Hier, beschermd tegen de stormen, vestigde het leven zich.
Het stond op het punt onze planeet voorgoed te veranderen.
HOOFDSTUK 2
2,4 MILJARD JAAR GELEDEN
Ver terug in de tijd…
…leek de aarde niets op de wereld die we nu kennen.
Bijna 90 procent van het oppervlak bestond uit water.
Maar het was geen blauwe planeet.
In plaats daarvan hadden enorme methaanwolken de atmosfeer geel gekleurd.
Op het land waren de omstandigheden nog slechter.
Vulkanen waren al miljoenen jaren aan het uitbarsten.
Hun explosieve kracht…
…was een van de weinige geluiden in dit verder stille rijk.
Met alleen giftige lucht en rivieren van gesmolten gesteente…
…konden levensvormen zoals wij die kennen niet bestaan.
Maar in de prehistorische zeeën…
…gebeurde er iets.
Onder het oppervlak bevond zich een grote hoeveelheid plankton.
Deze microscopische cellen hadden iets nieuws ontwikkeld:
fotosynthese.
Ze konden de energie van de zon gebruiken om te groeien.
Een heel belangrijke doorbraak…
…omdat plankton hierdoor zou leiden tot de opkomst van alle planten op aarde.
Maar dat was niet alles.
Een bijproduct van fotosynthese is een gas.
Het ontbrekende ingrediënt waardoor dierenleven kon ontstaan.
Zuurstof.
Bijna twee miljard jaar lang…
…produceerde plankton zoveel zuurstof dat het onze planeet veranderde.
De aarde was niet langer vijandig en werd een nieuwe wereld.
Eentje waarin het leven eindelijk z'n gang kon gaan.
Nu, miljoenen jaren later…
…is het nog steeds mogelijk om te zien hoe die golf van leven er toen uitzag.
Want op sommige plekken in onze ondiepe zeeën…
…lijkt het leven nog steeds op die primitieve periode.
Je zou het niet denken…
…maar dit zijn dieren.
Ze lijken erg op de eerste complexe levensvormen.
De meeste zijn skeletloos en geworteld in de zeebodem.
Ze hebben zintuigen.
Sommige kunnen zelfs hun omgeving zien.
Veel van hen krijgen hun voedsel door te filteren.
Ze pikken plankton uit het water, soms op de meest merkwaardige manieren.
Maar niet alle dieren hier zitten vast.
Sommige kunnen zich verplaatsen.
Ze verkennen de zeebodem, net als hun bloedverwanten ooit deden.
Deze ondiepe wateren lijken wel een soort Eden.
Een veilige plek voor leven.
Maar het is hier geen paradijs.
Voor de kust van Californië…
…leeft nu deze regenboogzeeslak.
Z'n trage aard verbergt een duistere kant.
Net als z'n voorouders is hij hier om te jagen.
Hij heeft zich aangepast om van roof te leven.
Dit is z'n favoriete prooi:
een zee­ane­moon.
Maar net als bij de eerste roofdieren…
…kan er nog het een en ander verbeterd worden.
Want timing is hier…
…het belangrijkst.
Het roofdier heeft het voordeel dat z'n prooi vastzit aan de zeebodem…
…en zich niet eeuwig kan verstoppen.
Het lot van de anemoon?
Om van binnenuit opgegeten te worden.
530 MILJOEN JAAR GELEDEN
Predatie, het van roof leven, was 'n grote verandering in de oerzeeën.
Prooi moest zich aanpassen of het risico lopen uit te sterven.
Eén groep paste zich aan op een compleet nieuwe manier.
Hoewel het één dier was…
…kon het zich afsplitsen in individuele lagen…
…die zich daarna losmaakten.
Kwallen.
530 miljoen jaar geleden…
…waren zij de eerste dieren die van de bodem loskwamen en zwommen.
Maar er bevonden zich al overal roofdieren.
Gewapend met giftige harpoenen…
…maken deze anemonen korte metten met de babykwallen.
Ze zijn er in overvloed.
Ontsnappen lijkt onmogelijk.
Gevangen.
Maar niet voor lang.
Eindelijk vrij.
Dankzij hun zwemvermogen…
…waagden kwallen zich als eerste uit het ondiepe water…
…en in de grote oceaan.
Daar, terwijl er nog geen vissen waren…
…hadden kwallen geen last van predatie.
Na verloop van tijd zouden andere volgen.
Maar meer dan een half miljard jaar geleden…
…waren zij de baas over de wereldzee.
508 MILJOEN JAAR GELEDEN
De dieren die nog op de zeebodem vastzaten…
…hadden een andere aanpak nodig om aan predatie te ontsnappen.
Dit vreemde wezen…
…is een trilobiet.
Zijn baanbrekende aanpassing: een pantser.
Trilobieten zijn een van de eerste in een nieuwe dynastie:
de geleedpotigen.
Ze hebben zich aangepast met een uitwendig skelet.
Een schild dat hun zachte binnenkant beschermt.
En in deze wateren hebben ze dat nodig.
Dit is Anomalocaris.
Een dier dat er bizar uitziet…
…waarvan de naam 'de vreemde garnaal' betekent.
In de tropische ondiepte van 508 miljoen jaar geleden…
…was het 's werelds eerste toproofdier.
Ondanks het pantser van de trilobiet kan hij maar beter uit het zicht blijven.
Maar buiten de kloven kan hij zich nergens verstoppen.
Want wat dit roofdier zo speciaal maakt…
…is z'n snelheid.
In tegenstelling tot kwallen, kan hij zowel snel en in een richting zwemmen.
Maar dat is niet altijd voldoende.
Want als hij in het nauw wordt gedreven, gebruikt de trilobiet z'n pantser.
Door tot een balletje te rollen, wordt hij compleet ondoordringbaar.
Zelfs voor de vreemde garnaal.
Nu de kust veilig is, gaat de trilobiet weer vrolijk verder.
Hij is op zoek naar een van de mooiste bezienswaardigheden van de oerzee.
Het paringsgebied van de trilobieten…
…waar duizenden trilobieten samenkomen om zich voort te planten.
Voor levensvormen was een pantser zo'n succes…
…dat tegenwoordig bijna 80 procent van alle dieren…
…waaronder insecten, spinnen en krabben…
…verwant is aan deze oeroude geleedpotige.
Maar een pantser kon ze niet voor alles beschermen.
468 MILJOEN JAAR GELEDEN
Veertig miljoen jaar later breekt een nieuw tijdperk aan…
…met meer diversiteit dan ooit tevoren.
De trilobieten doen het nog goed, maar hun pantser is robuuster.
Want in dit rif vormt een nieuw soort roofdier een gevaar.
Ze zijn voorouders van de octopus en inktvis van onze tijd.
Deze reuzen met tentakels maken deel uit van de koppotigen.
De grootste, met een schelp van acht meter lang…
…is Cameroceras.
De trilobiet valt in het niet bij dit enorme roofdier.
Maar hun grootte is niet wat ze gevaarlijk maakt.
Ze vangen hun prooi op een nieuwe manier.
Zelfs als ze 'm niet kunnen zien.
Want ze jagen in deze wateren niet alleen op zicht…
…maar ook op de tast.
Het enige wat de trilobiet kan doen, is buiten bereik blijven.
Met een schaarachtige snavel die door het dikste pantser heen komt…
…domineert Cameroceras deze zeeën.
Maar er is nog een belangrijke nieuwkomer.
Met een blik van permanente verbazing…
…is dit Arandaspis.
Een soort oervis.
Hij heeft nog geen kaak, dus hij kan alleen de restjes opzuigen.
Maar hoe hij zich heeft aangepast…
…zal de loop van de geschiedenis veranderen.
Nieuw is een inwendig skelet, dat hem snel en wendbaar maakt.
Een ruggengraat.
Het lijkt misschien niet bijzonder…
…maar vissen zoals Arandaspis zullen tot alle andere amfibieën leiden:
amfibieën, reptielen, zoogdieren en vogels.
Maar voorlopig staan de gewervelden nog maar aan het begin…
…van een heel lange weg.
445 MILJOEN JAAR GELEDEN
Twintig miljoen jaar later stond het leven voor een grote uitdaging.
Het klimaat koelde plotseling af.
Deze ontwikkeling zou ernstige gevolgen hebben.
Beetje bij beetje bevroor de zee.
Voor de bewoners van de ooit tropische wateren…
…was dit een ramp.
De ondiepe zeeën werden een bevroren kerkhof.
's Werelds eerste massa-uitsterving.
Deze fatale vorst werd veroorzaakt doordat het kooldioxide met 60 procent daalde.
Zonder dit broeikasgas om de planeet te verwarmen, begon er een ijstijd.
Een die 200.000 jaar zou duren.
Op het hoogtepunt was bijna de helft van de wereld bedekt met ijs.
Dit betekende de dood voor 85 procent van al het leven.
Voorgoed verdwenen uit onze stamboom.
Zonder tropische ondiepte…
…waren de enige overlevenden degene die naar dieper water konden.
Dieren zoals de nautilus, een kleiner familielid van Cameroceras.
Hij kwam honderden miljoenen jaren geleden ten tonele, maar bestaat nog steeds.
Hij dankt z'n succes aan de standvastige aard van de diepe oceaan.
Onder de 600 meter schommelt de temperatuur zelden.
Hierdoor is het een stabiele plek.
Aan het begin van de ijstijd…
…gingen allerlei dieren de afgrond in.
Maar vooral de koppotigen deden het daar goed.
Tegenwoordig zwemmen er nog veel in de diepe zee.
Waaronder de octopus en de inktvis.
Hun geleiachtige lichamen kunnen de enorme druk weerstaan.
Met hun superzintuigen kunnen ze hun weg vinden in het donker.
Ze zitten niet meer vast aan een schelp…
…en hebben zich ontwikkeld tot bijna elke grootte en vorm.
Maar ze zijn niet alleen in deze pikdonkere wereld.
Hier leven ook de geleedpotigen, zoals deze spinkrab.
Ze voelen zich een weg over de bodem.
En met hen de gewervelden.
Er is weinig voedsel beschikbaar, dus ze zijn hier zeldzaam.
Slechts zo'n tien procent van alle vissen leeft in de diepte.
Ze doen het niet goed op deze plek…
…in tegenstelling tot de koppotigen, die de perfecte roofdieren zijn geworden.
Daar zal deze garnaal snel achter komen.
Het water fonkelt met bioluminescente plankton.
Bij elke verstoring geven ze heel kort licht af.
Maar de garnaal heeft gezelschap.
Een verborgen inktvis kijkt naar de show.
Met z'n grote ogen kan hij goed zien in het donker.
Door op de lichtpuntjes te letten, kan hij de garnaal in de gaten houden.
Hij moet alleen wachten op het goede moment.
De garnaal had niets in de gaten.
Met zulke buitengewone zintuigen…
…kan het haast niet anders dan dat inktvissen deze wereld de baas zijn.
Maar voor degene die tijdens de ijstijd leefden…
…warmde het weer iets op.
444 MILJOEN JAAR GELEDEN
Tweehonderdduizend jaar na de strenge vorst…
…verscheen er een vleugje blauw in het ijs.
Water.
Het kooldioxidegehalte was weer gestegen.
Hierdoor steeg de temperatuur wereldwijd.
Een periode van smelten was aangebroken.
Eerst langzaam, maar het dooide al snel harder.
Het duurde niet lang voordat gletsjers van honderden meters…
…neervielen in zeeën die warmer werden.
Binnen een paar millennia…
…was bijna de helft van het ijs op de planeet gesmolten.
Binnen nog een paar millennia was het volledig weg.
De dieren die waren gevlucht naar het diepe, konden weer terug.
Voor de kust van Australië…
…zien we nu een jonge reuzenzeekat.
Net als z'n voorouders uit de ijstijd…
…is hij in het ondiepe op zoek naar een partner.
Maar hij is niet de eerste.
Er is al een alfamannetje.
Die z'n gekozen partner uit jaloezie beschermt.
Hij was niet van plan haar te delen.
Maar het kleinere mannetje laat zich niet afschrikken.
In plaats daarvan wacht hij af…
…en kijkt hij toe.
Een nieuw mannetje betreedt de arena.
Hij maakt z'n bedoeling duidelijk…
…om de alfa uit te dagen.
Omdat geen van beide zich terugtrekt, is een gevecht onvermijdelijk.
Nu kan het jonge mannetje z'n slag slaan.
Als hij nadert, trekt hij z'n tentakels in…
…en verandert hij van kleur…
…om zo perfect een vrouwtje na te bootsen.
Door z'n hersenen te gebruiken, sluipt hij zo naar haar toe.
De alfa denkt nu dat hij niet één vrouwtje beschermt…
…maar twee.
Hij weet niet dat deze sluwe indringer…
…aan het paren is met de partner die hij heeft uitgekozen.
Hun uitzonderlijke intelligentie en opmerkelijke zintuigen…
…hebben bijgedragen aan de aanwezigheid van de koppotigen in alle wereldzeeën.
Maar in het ondiepe water ze zijn zelden de toproofdieren die hun voorouders waren.
Want in de oerzeeën…
…zou een wisseling van de wacht plaatsvinden.
374 MILJOEN JAAR GELEDEN
Zeventig miljoen jaar na de opwarming, in het tijdperk bekend als het devoon…
…was het tijd voor de gewervelden.
Dit is Dunkleosteus.
Een afstammeling van de kleine Arandaspis.
Maar met een lengte van negen meter is deze vis geen underdog.
Zelfs z'n jongen, nog niet half zo groot, zijn angstaanjagende roofdieren.
En dit jong heeft iets gezien in de zee.
Ammonieten.
Naaste verwanten van de diepzee-ammonieten die we tegenwoordig kennen.
Als gewervelde heeft Dunkleosteus genoeg vaart om bij ze te komen.
Maar de ammonieten hebben ook een kunstje.
Straalaandrijving.
Net wat ze nodig hebben om de vis slim af te zijn.
Hij zwemt in het rond.
De ammoniet doet hetzelfde.
Hij beschermt z'n lichaam met z'n schelp.
Vroeger had deze verdediging gewerkt.
Maar Dunkleosteus heeft een wapen dat z'n voorouders niet hadden.
Kaken.
Hij kan bijten en z'n prooi vermorzelen.
Zolang hij maar de juiste hoek heeft.
De ammoniet heeft gelukt, want de kaken van het jong zijn nog niet sterk genoeg.
Maar die van de volwassene wel.
De combinatie van ruggengraat en kaken was zeer succesvol.
Zo perfect, dat het vanaf dat moment…
…standaard werd voor de gewervelden.
Tegenwoordig zijn er meer dan 30.000 vissoorten.
Veertig keer het aantal soorten koppotigen.
Hoewel hun variëteit opmerkelijk is…
…hebben ze allemaal die perfecte combinatie.
Een ruggengraat heeft ze snelheid en kracht gegeven…
…welk formaat ze ook hebben.
En kaken hebben gezorgd dat ze kunnen bijten.
Maar dat is niet alles wat kaken doen.
Sommige vissen gebruiken ze ter bescherming.
Andere om een partner aan te trekken.
Dan is er nog de snoekslijmvis.
Hij vangt er niet alleen krabjes mee.
Hij gebruikt ze ook voor een van de meest intimiderende vertoningen in de natuur…
…om z'n rivalen te verjagen.
Voor deze vissen is groter beter.
Dankzij z'n grote kaken is deze vis de baas over z'n stukje bodem.
Maar ze hebben ook gezorgd dat een ander soort ging domineren.
Hij verscheen meer dan 400 miljoen jaar geleden…
…en wordt sindsdien gevreesd.
Dat is…
…de haai.
Aan de combinatie van ruggengraat en kaken…
…zijn sterke zintuigen toegevoegd waarmee ze prooi van verre kunnen vinden.
De meeste zijn ook groot en sterk…
…dus beter kan haast niet voor een roofdier in de wereldzee.
In de zee bij West-Australië…
…zwemmen deze vissen dicht bij elkaar ter bescherming.
De haaien zijn terughoudend.
Ze hebben een speciaal aanvalsplan.
Ze lijken samen te werken…
…om de vissen van onderen naar het oppervlak te drijven.
Andere komen van de zijkant.
Ze drijven de school weg uit het open water en het ondiepe in.
Voor de honderden haaien is het nu wachten…
…tot hun prooi uitgeput raakt.
Het is een techniek die in de loop van miljoenen jaren is aangescherpt.
Maar het bloedbad begint in een tel.
De haaien zijn vrijwel onveranderd sinds het ijs smolt…
…en zijn een van de meest succesvolle dynastieën in de geschiedenis.
Maar ze hebben hun opkomst te danken aan de val van hun grootste rivalen.
360 MILJOEN JAAR GELEDEN
In de oerzeeën heerste Dunkleosteus al 20 miljoen jaar.
Tegen dit wrede roofdier konden zelfs de haaien toen niet opboksen.
Maar Dunkleosteus zou lijden onder een verwoestende gril van het lot.
Dit allemaal door plankton.
Miljarden jaren daarvoor was plankton de katalysator geweest van het leven.
Maar nu zou het bijna z'n dood worden.
Een plotse toename van voedingsstoffen in het water…
…zorgde ervoor dat de planktonpopulatie toenam.
Dit was op een ongekende schaal.
Terwijl hij zich door het water verspreidde…
…begon deze dikke soep te rotten.
Hierdoor kelderde het zuurstofgehalte in de wereldzee.
Zonder dit essentiële element stikten de dieren.
Voor degene die niet konden ontsnappen, was er maar één mogelijk resultaat:
uitsterving.
Dunkleosteus was een van de vele soorten die van onze planeet verdween.
Over de hele wereld raakten de kusten bezaaid met doden.
Alleen een paar geluksvogels, waaronder de haaien, overleefden het.
In totaal is 80 procent van het zeeleven uitgeroeid tijdens deze gebeurtenis.
De tweede massa-uitsterving op aarde.
En toch is dit maar het halve verhaal.
De voedingsstoffen die zorgden voor de planktonexplosie…
…vonden niet hun oorsprong in zee.
Ze zijn daarheen gebracht vanaf het land.
Ze zijn uitgestoten door planten tijdens een wonderbaarlijke gebeurtenis:
de vergroening van de aarde.
Wat ooit een vulkanische woestenij was…
…barstte nu van het leven.
En deze nieuwe wereld bood kansen.
Waar planten de weg hadden gebaand…
…zouden dieren volgen.
En het duurde niet lang tot de race om 't land te domineren begon.
Ondertiteld door: Susan Oldemenger