Przez miliardy lat
znaczna część naszego świata była bardzo niegościnna…
niszczona przez żywioły i siły natury.
Ale to historia o tym, co działo się pod falami.
Tutaj, z daleka od burz, zaczęło się nowe życie…
które miało na zawsze odmienić naszą planetę.
ŻYCIE NA PLANECIE ZIEMIA
ROZDZIAŁ DRUGI
PIERWOTNA GRANICA
2,4 MILIARDA LAT TEMU
W zamierzchłych czasach
Ziemia zupełnie nie przypominała dzisiejszego świata.
Prawie 90% jej powierzchni stanowiła woda,
a jednak nie była niebieską planetą.
Zamiast tego ogromne chmury metanu zabarwiły jej atmosferę na żółto.
Na lądzie warunki były jeszcze gorsze.
Od milionów lat trawiły go ciągłe wybuchy wulkanów.
A moc tych wybuchów
była jednym z niewielu dźwięków w tym cichym świecie.
Na planecie składającej się jedynie z toksycznego powietrza i rzek lawy…
życie, jakie znamy, było niemożliwe.
Ale w prehistorycznych morzach
coś się jednak dzieje.
Pod powierzchnią wody unosi się mnóstwo planktonu.
Te mikroskopijne komórki właśnie wytworzyły coś nowego.
Fotosyntezę.
Mogą teraz żywić się energię słoneczną.
To tak ogromny przełom,
że pewnego dnia z planktonu wyewoluują wszystkie rośliny na Ziemi.
Ale to nie wszystko.
Jednym z produktów fotosyntezy jest gaz,
brakujący składnik, od którego zależy istnienie zwierząt.
Tlen.
Przez prawie dwa miliardy lat
plankton wyprodukował tyle tlenu,
że przekształcił naszą planetę.
Ziemia przestała być niegościnna i stała się nowym światem,
na którym życie mogło wreszcie rozwinąć skrzydła.
Dziś, miliony lat później,
wciąż można zobaczyć, jak wyglądała kolejna fala życia.
Bo w niektórych rejonach płytkich mórz…
życie wciąż przypomina tamte prymitywne czasy.
Może na to nie wygląda…
ale to są zwierzęta.
Są bardzo podobne do pierwszych form życia.
Większość ma miękkie ciało i jest zakorzeniona w dnie morza.
Wszystkie mają zmysły.
Niektóre widzą nawet swoje otoczenie.
Wiele z nich odżywia się przez filtrowanie.
Wyłapują plankton,
czasem w bardzo ciekawy sposób.
Ale nie wszystkie zwierzęta są skazane na życie w miejscu.
Część może się poruszać.
Eksplorują dno morza
jak ich pionierscy krewni sprzed milionów lat.
Może się wydawać, że te płycizny to swego rodzaju Eden,
bezpieczna przystań dla życia.
Ale to nie jest raj.
U wybrzeży dzisiejszej Kalifornii…
żyje tęczowy ślimak nagoskrzelny.
A powolna natura ukrywa jego mroczne oblicze.
Bo tak jak jego przodkowie,
przybył tu na polowanie.
To dobrze przystosowany drapieżnik.
A jego ofiarą są…
ukwiały.
Ale tak jak pierwsze drapieżniki,
ślimak nagoskrzelny wciąż musi dopracować technikę…
bo tutaj wyczucie czasu…
jest najważniejsze.
Na szczęście dla myśliwego
jego ofiara jest zakorzeniona w dnie
i nie może się wiecznie ukrywać.
Jaki los czeka ukwiał? Zostanie zjedzony od środka.
530 MILIONÓW LAT TEMU
Pojawienie się drapieżników wstrząsnęło dawnymi morzami.
Ofiary musiały się dostosować
lub zginąć.
Jedna grupa zaadaptowała się w niespotykany dotąd sposób.
Choć to pojedyncze zwierzęta,
udało im się podzielić na warstwy nowych osobników,
które następnie się od nich oderwały.
Meduzy.
Pojawiły się 530 milionów lat temu
i były pierwszymi zwierzętami, które oderwały się od morskiego dna.
Ale drapieżniki były już wszędzie.
Z pomocą jadowitych harpunów
ukwiały szybko pokonują młode meduzy.
I jest ich tak wiele,
że ucieczka wydaje się niemożliwa.
Schwytana.
Ale nie na długo.
Nareszcie wolna.
Dzięki zdolności pływania
meduzy jako pierwsze opuściły płycizny
i udały się w głębiny.
Tutaj, jeszcze przed pojawieniem się ryb,
meduzy były wolne od drapieżników.
Z czasem inne gatunki poszły w ich ślady.
Ale ponad pół miliarda lat temu
otwarty ocean należał do nich.
508 MILIONÓW LAT TEMU
Dla tych, którzy utknęli na dnie morza,
ucieczka przed drapieżnikami wymagała innej strategii.
To osobliwe stworzenie
to trylobit.
I jego przełomowe przystosowanie: pancerz.
Trylobity to jedne z pierwszych członków nowej dynastii,
stawonogów.
Wytworzyły zewnętrzny szkielet,
przypominającą zbroję skorupę, która chroni ich miękkie ciała.
A w tych wodach jest im to potrzebne.
To Anomalocaris.
Osobliwe zwierzę,
którego nazwę można przetłumaczyć jako „dziwna krewetka”.
Pojawił się na tropikalnych płyciznach 508 milionów lat temu
i był pierwszym szczytowym drapieżnikiem świata.
Pomimo pancerza, trylobity wolą nie rzucać się w oczy.
Ale z daleka od kanionów nie ma wielu kryjówek…
bo to, co czyni tego łowcę wyjątkowym…
to jego prędkość.
W przeciwieństwie do meduz Anomalocaris jest zwrotny i szybki.
Ale to nie zawsze wystarcza.
Bo zapędzony w kozi róg trylobit chowa się w swoim pancerzu.
Zwija się w kłębek i staje się zupełnie niezniszczalny…
nawet dla tej dziwnej krewetki.
Gdy drapieżnik odpływa, trylobit rusza w dalszą drogę.
Szuka jednego z najwspanialszych widoków w starożytnym oceanie…
miejsca godowego trylobitów,
gdzie tysiące osobników przybywają się rozmnażać.
W historii życia pancerz odniósł tak wielki sukces,
że dziś prawie 80% wszystkich zwierząt,
w tym owady, pająki i kraby,
jest spokrewnione z tym pradawnym stawonogiem.
Ale pancerz nie mógł ochronić ich przed wszystkim.
468 MILIONÓW LAT TEMU
Czterdzieści milionów lat później zaczęła się nowa era życia
o niespotykanej dotąd różnorodności.
Trylobity wciąż świetnie sobie tu radzą,
ale ich pancerz jest jeszcze mocniejszy…
bo na tej rafie
grasuje nowy rodzaj drapieżnika.
To przodkowie dzisiejszych ośmiornic i kałamarnic.
Te wyposażone w macki olbrzymy należą do dynastii głowonogów.
Największe z nich, posiadające ośmiometrową muszlę,
to Cameroceras.
Trylobit jest maleńki w porównaniu z tym łowcą.
Ale to nie rozmiar czyni z nich zagrożenie.
Cameroceras wytworzyły nowy sposób chwytania ofiar…
nawet gdy ich nie widzą.
Bo w tych wodach polują nie tylko wzrokiem,
ale też dotykiem.
Trylobit może jedynie trzymać się poza ich zasięgiem.
Dzięki ostremu dziobowi,
który przetnie najtwardszy pancerz,
Cameroceras zdominowały te morza.
Ale jest jeszcze jeden ważny przybysz.
Ten wiecznie zdziwiony jegomość
to Arandaspis…
wczesny przedstawiciel ryb.
Nie wykształcił jeszcze szczęki,
więc może tylko wsysać resztki.
Ale jego wynalazek
zmieni bieg historii.
Ma nowy wewnętrzny szkielet, dzięki któremu jest szybki i zwinny.
Kręgosłup.
Może nie wygląda imponująco,
ale ryby takie jak Arandaspis dadzą początek innym kręgowcom.
Płazom, gadom, ssakom i ptakom.
Ale na razie kręgowce są dopiero na początku
swej bardzo długiej podróży.
445 MILIONÓW LAT TEMU
Dwadzieścia milionów lat później życie stanęło przed ogromnym wyzwaniem.
Klimat nagle zaczął się ochładzać.
Taki rozwój wypadków miał mieć poważne konsekwencje.
Morze zaczęło stopniowo zamarzać.
Dla mieszkańców tych dotąd tropikalnych wód
to była katastrofa.
Płytkie morza zmieniły się w zamarznięte cmentarzysko.
To było pierwsze masowe wymieranie świata.
Śmiertelny mróz był spowodowany 60-procentowym spadkiem CO2 w atmosferze.
Bez tego gazu cieplarnianego
planeta pogrążyła się w epoce lodowcowej.
Miała ona trwać przez kolejne 200 tysięcy lat.
W szczytowym okresie prawie połowa planety była pokryta lodem,
co spowodowało unicestwienie 85% wszystkich gatunków świata.
Na zawsze zniknęły z naszego drzewa genealogicznego.
Gdy zamarzły płycizny,
ocaleli tylko ci, którzy mogli udać się na głębsze wody.
Na przykład łodzik,
mniejszy krewny Cameroceras.
Wyewoluował setki milionów lat temu,
ale istnieje do dziś.
Swój sukces zawdzięcza niezmiennej naturze głębin oceanu.
Sześćset metrów pod powierzchnią wody temperatura rzadko się zmienia,
co czyni to miejsce ostoją stabilności.
Gdy nadeszła epoka lodowcowa,
wiele rodzajów stworzeń udało się w głębiny.
Ale to głowonogi rozkwitły.
Wiele z nich wciąż nawiedza morskie głębiny.
W tym ośmiornice i kałamarnice.
Ogromne ciśnienie głębin nie ma wpływu na ich galaretowate ciała.
A nadzwyczaj rozwinięte zmysły pozwalają im odnaleźć drogę w ciemności.
Nie ograniczają ich muszle,
więc wyewoluowały różne kształty i rozmiary.
Ale ten mroczny świat nie należy tylko do nich.
Mieszkają tu też stawonogi, jak ten jeżokrab.
Przemierzają po omacku morskie dno.
Są tu też kręgowce.
Trudno tu o pożywienie, więc są tutaj rzadkością.
Tylko około 10% wszystkich ryb żyje w głębinach.
To nie jest ich domena…
w odróżnieniu od głowonogów,
które stały się prawie idealnymi drapieżnikami głębin.
Ta krewetka wkrótce się o tym przekona.
Woda dookoła mieni się światłem bioluminescencyjnego planktonu.
Najmniejszy ruch sprawia, że na moment rozbłyskują światłem.
Ale krewetka nie jest sama.
Na wpół ukryta kałamarnica
obserwuje przedstawienie.
Jej duże oczy pozwalają jej doskonale widzieć w ciemności.
Wychwytuje kropki światła
i śledzi każdy ruch krewetki.
Potrzebuje tylko odpowiedniego momentu.
Krewetka niczego nie podejrzewała.
Przy tak niezwykłych zmysłach
trudno się dziwić,
że kałamarnica opanowała ten zimny, mroczny świat.
Ale dla tych, którzy żyli w epoce lodowcowej,
zaczynało robić się gorąco.
444 MILIONY LAT TEMU
Około 200 000 lat po wielkich mrozach
w lodzie pojawiła się żyłka błękitu.
Woda.
Dwutlenek węgla wrócił do poprzedniego poziomu,
co spowodowało wzrost temperatur na świecie.
Rozpoczęły się wielkie roztopy.
Najpierw powoli, ale szybko nabrały tempa.
Wkrótce lodowce o wysokości setek metrów
wpadły do ogrzewających się mórz.
W ciągu kilku tysiącleci
stopniała prawie połowa lodu na świecie.
Po kilku następnych zupełnie zniknęła.
Dla tych, którzy schronili się w głębinach,
była to szansa na powrót.
U wybrzeży dzisiejszej Australii
spotykamy młodego samca mątwy olbrzymiej.
Tak jak jego przodkowie z epoki lodowcowej
przybył na płyciznę w poszukiwaniu partnerki.
Ale inni dotarli tu pierwsi.
W tym samiec alfa…
który zazdrośnie broni swej wybranki.
I nie zamierza się nią podzielić.
Ale mniejszy samiec nie daje za wygraną.
Zamiast tego czeka na właściwy moment
i obserwuje,
jak na arenę wkracza nowy samiec…
który sygnalizuje gotowość…
by rzucić wyzwanie alfie.
Żaden nie chce się wycofać, więc walka jest nieunikniona.
To pozwala młodemu samcowi wykonać swój ruch.
Zbliża się, ukrywając macki
i zmienia kolor…
by upodobnić się
do samicy.
Używając mózgu, a nie siły,
wkrada się do środka.
Teraz samiec alfa myśli, że strzeże nie jednej samicy…
ale dwóch.
Nie zdaje sobie sprawy, że ten młody spryciarz
kopuluje z jego wybranką.
Ich wyjątkowa inteligencja i niezwykłe zmysły
pomogły głowonogom skolonizować wszystkie oceany na Ziemi.
Ale na płyciznach
rzadko są drapieżnikami na miarę swych potężnych przodków.
Bo w pradawnych morzach
miało dojść do zmiany warty.
374 MILIONY LAT TEMU
Około 70 milionów lat po wielkich roztopach,
w okresie znanym jako dewon,
kręgowce wykonały swój ruch.
To Dunkleosteus…
potomek maleńkiego Arandaspisa.
Ale z tą dziewięciometrową rybą trzeba się już liczyć.
Nawet młode, ledwie o połowę mniejsze, są przerażającymi drapieżnikami.
A ten młody osobnik właśnie spostrzegł coś w toni wody.
Amonity.
Bliscy krewni dzisiejszych łodzików głębinowych.
Dunkleosteus to kręgowiec, więc łatwo może je dogonić.
Ale amonity mają własną sztuczkę…
napęd odrzutowy.
Właśnie tego im trzeba, by przechytrzyć tę rybę.
Gdy zaczyna krążyć…
amonit robi to samo…
osłaniając ciało muszlą.
Kiedyś ta obrona mogłaby zadziałać.
Ale Dunkleosteus ma broń, której nie mieli jego mali przodkowie.
Szczęki.
Może zmiażdżyć ofiarę zębami.
O ile znajdzie odpowiedni kąt.
Na szczęście dla amonitu,
szczęki młodej ryby nie są dość silne, by skruszyć muszlę.
Ale szczęki dorosłego już tak.
Połączenie kręgosłupa ze szczękami miało okazać się zwycięską kombinacją.
Tak doskonałą, że od tego momentu
kręgowce już nigdy nie oglądały się za siebie.
Obecnie istnieje ponad 30 000 gatunków ryb.
Czterdzieści razy więcej niż głowonogów.
I choć ich różnorodność rozkwitła…
każdy wciąż ma to idealne połączenie.
Kręgosłup daje im siłę i prędkość…
bez względu na rozmiar,
a szczęki
pozwalają kąsać.
Ale szczęki to też coś więcej.
Niektóre ryby używają ich do ochrony jaj.
Inne, by przyciągnąć partnera.
No i jest jeszcze Neoclinus blanchardi.
Nie używa szczęk tylko do łapania krabów.
Wykorzystuje je również do wyjątkowo przerażających pokazów…
dzięki którym pozbywa się rywali.
Dla tych ryb rozmiar jest najważniejszy.
Wielkie szczęki pozwalają Neoclinusowi rządzić swym terytorium,
ale dają również władzę nad wodami innej niesławnej grupie ryb.
Pojawiły się na Ziemi ponad 400 milionów lat temu
i od tamtej pory budzą strach.
To…
rekiny.
Do zwycięskiej kombinacji kręgosłupa i szczęk
dodały zmysły tak ostre,
że potrafią wyczuć ofiarę z odległości setek metrów.
Wiele z nich ma też rozmiar i siłę.
Są tak bliskie ideału,
jak żaden inny morski drapieżnik.
W morzu u wybrzeży zachodniej Australii
ryby zbierają się w ławice dla ochrony.
Rekiny trzymają się z daleka…
bo mają w zanadrzu specjalny plan ataku.
Działają w zespole.
Część rekinów podpływa od dołu, by uwięzić ryby pod powierzchnią.
Inne podpływają z boku,
zaganiając ławicę z dala od otwartego oceanu
na płyciznę.
Teraz setki rekinów
grają na zwłokę…
a ich ofiary są coraz bardziej zmęczone.
To technika łowiecka doskonalona od milionów lat.
Ale rzeź zaczyna się w mgnieniu oka.
Prawie nie zmieniły się od czasu wielkich roztopów.
Rekiny to jedna z najbardziej udanych dynastii w historii.
Ale swój początek zawdzięczają upadkowi największych rywali.
360 MILIONÓW LAT TEMU
Wróćmy do dawnych mórz.
Dunkleosteus rządził tymi wodami przez 20 milionów lat.
Był tak groźny, że wczesne rekiny nie mogły z nim konkurować.
Ale Dunkleosteus miał stać się ofiarą pewnego dziwactwa losu…
wywołanego przez plankton.
Miliardy lat wcześniej
plankton umożliwił istnienie zwierząt.
Ale teraz omal go nie zniszczy.
Nagła nadwyżka substancji odżywczych w oceanach
spowodowała wzrost populacji planktonu…
na niespotykaną dotąd skalę.
A gdy rozprzestrzenił się na płyciznach, ta gęsta zupa zaczęła gnić…
obniżając poziom tlenu w oceanie.
Bez tego kluczowego dla życia składnika zwierzęta zaczęły się dusić.
Na tych, którym nie udało się uciec, czekał tylko jeden los.
Wyginięcie.
Dunkleosteus był jednym z wielu gatunków, które wtedy zniknęły.
Wybrzeża całego świata zaroiły się od martwych zwierząt.
Tylko nieliczni szczęśliwcy, w tym wczesne rekiny,
byli w stanie przetrwać.
W efekcie tego zjawiska zginęło 80% morskich organizmów.
To było drugie masowe wymieranie świata.
Ale to tylko połowa tej historii.
Substancje, które wywołały rozkwit planktonu,
nie pochodziły z morza.
Zostały przyniesione z lądu…
i uwolnione przez rośliny
podczas jednego z najbardziej niezwykłych wydarzeń w dziejach.
Zazielenienia Ziemi.
To, co było niegdyś wulkanicznym pustkowiem,
stało się teraz pełne życia.
Ten nowy świat stwarzał nowe możliwości.
Rośliny utorowały drogę,
którą mogły podążyć zwierzęta.
I wkrótce miał zacząć się wyścig o dominację nad lądem.
Napisy: Marta Racka