Milyarlarca yıl boyunca
dünyamızın büyük bir kısmı misafir kabul etmedi.
Doğal elementler ve afetler tarafından yerle bir edildi.
Ama şimdi dalgaların altında olanların hikâyesini izleyeceksiniz.
Fırtınalardan korunan bu yerde yaşam başlamıştı…
…ve gezegenimizi sonsuza dek değiştirmek üzereydi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
2. BÖLÜM
İLK SINIR
2,4 MİLYAR YIL ÖNCE
Zamanın derinliklerinde
Dünya bugün bildiğimiz hâline hiç benzemiyordu.
Yüzeyinin neredeyse %90'ı suydu,
buna rağmen mavi bir gezegen değildi.
Aksine büyük metan bulutları atmosferi sarartmıştı.
Karada koşullar daha da kötüydü.
Volkanlar milyonlarca yıldır patlama hâlindeydi.
Patlayıcı güçlerinin sesi
normalde sessiz olan bu diyardaki birkaç sesten biriydi.
Dünya sadece zehirli hava ve erimiş kaya nehirlerinden ibaretken…
…bizim bildiğimiz yaşam imkânsızdı.
Ama tarih öncesi denizlerde
bir kıpırtı var.
Yüzeyin altında koca bir kuşak dolusu plankton var.
Bunlar gibi mikroskobik hücreler yeni bir şey geliştirdiler.
Fotosentez.
Bu, güneşin enerjisiyle büyüyebilecekleri anlamına geliyor.
Bu o kadar önemli bir atılım ki
bir gün Dünya'daki her bir bitkiyi o plankton meydana getirecek.
Ama bu kadarla kalmıyor.
Fotosentezin yan ürünlerinden biri bir gaz,
hayvan yaşamının var olması için eksik olan bileşen…
…oksijen.
Yaklaşık iki milyar yıl boyunca
plankton o kadar çok oksijen üretti ki gezegenimizi baştan aşağı değiştirdi.
Tehlikeli olmaktan çıkan Dünya yepyeni bir âleme dönüştü.
Yaşamın nihayet kök salıp yayılabileceği bir âleme.
Milyonlarca yıl sonra bugün
bir sonraki yaşam dalgasının nasıl olduğunu görebilmek hâlâ mümkün.
Çünkü sığ denizlerimizin bazı kesimlerinde…
…yaşam hâlâ o ilkel dönemi andırıyor.
Öyle görünmeseler de…
…bu hayvanlar…
…ilk kompleks yaşam formlarına çok benziyorlar.
Çoğu yumuşak gövdeli ve deniz tabanına kök salmış.
Hepsinin duyuları var.
Bazıları çevrelerini bile görebiliyor.
Çoğu, sudaki organizmaları süzerek besleniyor.
Bazen en tuhaf şekillerde planktonu algılıyorlar.
Ama buradaki tüm hayvanlar tek bir yerde mahsur değil.
Bazıları
milyonlarca yıl önceki öncü akrabaları gibi hareket edip
deniz tabanını keşfediyor.
Bu sığ sular size cenneti, yaşam boyunca sığınılacak bir limanı
andırıyor olabilir.
Ama burası cennet değil.
Günümüz Kaliforniya'sında yaşayan bu tür…
…bir gökkuşağı nudibranch'ı.
Miskin doğasında kötü niyetli bir taraf saklı…
…çünkü ataları gibi
avlanmak için burada.
Avcılık yaşamına adapte olmuş.
Tercih ettiği av da
denizşakayığı.
Ama ilk avcılar gibi
nudibranch'ın da daha gelişmesi gerek.
Çünkü burada zamanlama…
…her şey.
Avcının şansına
avı deniz tabanına bağlı
ve sonsuza dek saklanamaz.
Denizşakayığının kaderi mi?
İçten dışa doğru yenmek.
530 MİLYON YIL ÖNCE
Avcılığın gelişiyle antik denizlerde büyük değişim yaşandı.
Avlananlar adapte olmak zorundaydı yoksa nesilleri tükenebilirdi.
Bir grup hiç görülmemiş bir şekilde adapte oldu.
Tek hayvan olmalarına rağmen
ayrı katmanlara ayrılıp
serbest kalabiliyorlardı.
Denizanası.
530 milyon yıl önce
deniz tabanından kaçıp yüzen ilk hayvanlar onlardı.
Ancak yırtıcılar her yeri sarmıştı.
Zehirli oklarla donanmış denizşakayıkları
yavru denizanalarının işini hemen bitiriyor.
Sayıları o kadar çok ki
kaçmak imkânsız görünüyor.
Yakalandı.
Ama uzun sürmez.
Sonunda kurtuldu.
Yüzebilmeleri sayesinde
sığ sulardan engin maviliklere ilk açılan
denizanaları oldu.
Burada balıklar henüz evrimleşmediği için
denizanaları av olmaktan tamamen kurtuldu.
Zamanla başka türler gelecekti.
Ama yarım milyar yılı aşkın süre önce
açık deniz onlara aitti.
508 MİLYON YIL ÖNCE
Hâlâ denizin dibinde kalanlar için
av olmaktan kurtulmak farklı bir yaklaşım gerektiriyordu.
Bu meraklı yaratık
bir trilobit.
İşte çığır açan adaptasyonu, zırhı.
Trilobitler yepyeni bir hanedanın ilk üyelerinden.
Eklem bacaklıların.
Bir dış iskelet,
yumuşak iç organlarını koruyan kalkan benzeri bir kabuk geliştirmişler.
Bu sularda buna ihtiyaçları var.
Bu Anomalocaris.
Tuhaf görünümlü bir hayvan.
Adının anlamı "anormal karides".
508 milyon yıl önce tropik sığ sularda…
…dünyanın ilk uç yırtıcısı.
Trilobit, zırhına rağmen ortalarda fazla görünmese iyi olur.
Ama kanyonlardan uzakta saklanacak bir yer yok…
…çünkü bu avcıyı bu kadar özel kılan şey…
…hızı.
Denizanasının aksine Anomalocaris istediği yön ve hızda yüzebiliyor.
Ama bu her zaman yeterli değil.
Çünkü köşeye sıkışınca trilobitin zırhı ortaya çıkıyor.
Yuvarlanıp top olarak girilmesi imkânsız hâle geliyor.
Anormal karides için bile.
Tehlike geçince trilobit yine kendi yoluna gidiyor.
Antik okyanusun en muhteşem manzaralarından birini arıyor.
Binlercesinin bir araya gelip çiftleştiği
trilobit çiftleşme alanını.
Yaşamın hikâyesinde zırh o kadar başarılı olmuş ki
bugün böcekler, örümcekler ve yengeçler dâhil
tüm hayvanların yaklaşık %80'i
bu antik eklem bacaklılarla akraba.
Ama zırh onları her şeyden koruyamadı.
468 MİLYON YIL ÖNCE
40 milyon yıl sonra yaşamın hiç olmadığı kadar çeşitliliğe sahip
yeni bir çağı başladı.
Burada trilobitler hâlâ altın çağını yaşıyor
ama zırhları artık daha da dayanıklı.
Çünkü bu resifte tehlike yeni bir yırtıcı türünden geliyor.
Günümüz ahtapot ve kalamarının ataları olan
bu dokunaçlı devler
kafadan bacaklılar olarak bilinen bir hanedanın üyesi.
Sekiz metre uzunluğunda bir kabuğa sahip olan en büyükleri
Cameroceras.
Trilobit bu devasa avcının yanında bodur kalıyor.
Ama onları tehdit hâline getiren boyutları değil.
Cameroceras avını yakalamak için yeni bir yol geliştirmiş.
Üstelik göremezken bile.
Çünkü bu sularda avlanmak için
görme yetisi dışında bir şey daha kullanıyorlar.
Dokunma duyusu.
Trilobitin tek yapabileceği onun menzili dışında kalmaya çalışmak.
Makasa benzeyen gagasıyla
en sert zırhı bile yarabilen Cameroceras
bu denizlere hükmediyor.
Ama önemli bir canlı daha geliyor.
Sürekli şaşkın bakışlara sahip
bu türün adı Arandaspis.
İlk balık türü.
Henüz çenesi gelişmediğinden
sadece artıkları emebiliyor.
Ancak geliştireceği şey
tarihin seyrini değiştirecek.
Onu hem hızlı hem de çevik kılan yeni bir iç iskeleti var.
Omurga.
Pek öyle görünmüyor olsa da
Arandaspis gibi balıklar bir gün tüm diğer omurgalıları meydana getirecek.
Yani amfibileri, sürüngenleri, memelileri ve kuşları.
Ama şimdilik omurgalılar
çok ama çok uzun bir yolculuğun başında.
445 MİLYON YIL ÖNCE
20 milyon yıl sonra iklim aniden soğumaya başlayınca…
…yaşam en büyük zorluklardan biriyle karşı karşıya kaldı.
Bu, korkunç sonuçları olan bir gelişmeydi.
Deniz yavaş yavaş donmaya başladı.
Dünya'nın bir zamanlar tropik olan sularında yaşayanlar için
bu bir felaketti.
Sığ denizler donmuş bir mezarlığa dönüştü.
Dünyanın ilk kitlesel yok oluşu.
Ölümcül donmaya %60'lık bir karbondioksit düşüşü sebep oldu.
Isınmasını sağlayan sera gazı olmayınca
gezegen buz çağına sürüklendi.
200.000 yıl sürecek bir çağa.
Zirve noktasında
dünyanın neredeyse yarısının buzla kaplanması
tüm yaşamın %85'inin yok olmasına
ve soyağacımızdan sonsuza dek silinmesine yol açtı.
Tropikal sığ sular yok olunca
hayatta kalan birkaç tür daha derin sulara gidebilenlerdi.
Dev Cameroceras'ların daha küçük bir akrabası olan
Notilus gibi hayvanlar.
Bu tür ilk olarak yüz milyonlarca yıl önce evrildi
ama bugün hâlâ varlığını sürdürüyor.
Başarısını derin okyanusun değişmeyen tabiatına borçlu.
600 metre aşağıda sıcaklık nadiren değişir,
bu nedenle de orası sağlam bir sığınaktır.
Buzul Çağı geldiğinde
tüm hayvan türleri sonsuz derinliklere ilerledi.
Ancak başarılı olan kafadan bacaklılar oldu.
Bugün çoğu hâlâ derin denizlerde dolaşıyor.
Ahtapot ve kalamar dâhil.
Jelatinimsi vücutları
derinliğin muazzam basıncından hiç etkilenmiyor.
Süper duyuları sayesinde de karanlıkta yollarını bulabiliyorlar.
Artık kabuklarından kurtulup
neredeyse her boyut ve şekilde evrimleştiler.
Ama bu zifirî karanlık dünya sadece onların değil.
Bu örümcek yengeci gibi eklem bacaklılar da burada yaşıyor.
Okyanusun dibinde temkinli şekilde ilerliyorlar.
Yanlarında omurgalılar var.
Burada fazla besin bulunmadığından sayıları az.
Bugün balıkların yalnızca %10'u derinliklerde yaşıyor.
Burası üstün oldukları bir yer değil.
Derinliklerin neredeyse kusursuz avcıları hâline gelen kafadan bacaklıların aksine.
Bu kalamar birazdan bunu keşfedecek.
Planktonun biyolüminesansıyla etrafındaki su parlıyor.
En ufak bir rahatsızlıkta kısa bir süreliğine aydınlanıyorlar.
Ama karides yalnız değil.
Kısmen gizlenmiş bir kalamar
gösteriyi izliyor.
İri gözleri sayesinde karanlıkta son derece iyi görebiliyor.
Işık noktalarını seçip
karidesin her hareketini takip edebiliyor.
İhtiyacı olan tek şey doğru anı yakalamak.
Karides bunu hiç beklemiyordu.
Böyle olağanüstü duyularla
kalamarın bu soğuk ve karanlık dünyaya hükmetmesi şaşırtıcı değil.
Ama Buzul Çağı'nda yaşamış olanlar için
işler kızışmaya başlamıştı.
444 MİLYON YIL ÖNCE
Büyük dondan 200.000 yıl sonra…
…buzda mavi bir damar belirdi.
Su.
Karbondioksit seviyesi normale dönerek
küresel sıcaklıkların yükselmesine sebep oldu.
Büyük erime başlamıştı.
İlk başta yavaş olan çözülme birden hızlandı.
Çok geçmeden yüzlerce metre boyundaki buzullar
ısınan denizlere döküldü.
Birkaç binyıl içinde
gezegendeki buzulların neredeyse yarısı erimişti.
Birkaç binyıl daha geçtiğinde tamamı yok olmuştu.
Derinliklere sığınanlar için
şimdi geri dönme fırsatı.
Bu, günümüz Avustralya kıyılarında yaşayan
genç bir dev mürekkep balığı.
Buzul Çağı'ndaki ataları gibi
o da eş aramak için sığ sulara geldi.
Ama daha önce gelenler olmuş.
İçlerinde bir alfa erkek de var.
Seçtiği partneri kıskanıp koruyor.
Paylaşmaya niyeti yok.
Ama küçük erkeği caydıramıyor.
Aksine küçük erkek seyredip
doğru anı kolluyor.
Bu arada yeni bir erkek alana girip…
…alfaya meydan okuma niyetini…
…belli ediyor.
İkisi de geri adım atmadığından savaş kaçınılmaz.
Bu da genç erkeğin hamlesini yapmasına olanak tanıyor.
Yaklaşırken dokunaçlarını toplayıp
renk değiştirerek…
…kusursuz şekilde
dişi taklidi yapıyor.
Kas değil, beyin gücünü kullanarak
sinsice içeri sızıyor.
Artık alfa bir değil, iki dişiyi koruduğunu…
…zannediyor.
Bu kurnaz, genç davetsiz misafirin
seçtiği partnerle eşleştiğinden haberi yok.
Olağanüstü zekâları ve fevkalade duyuları sayesinde
kafadan bacaklılar Dünya'daki tüm okyanuslarda koloni kurdu.
Ancak sığ sularda
bir zamanlar devasa atalarının olduğu gibi üstün yırtıcılar sayılmazlardı.
Çünkü antik denizlerde
bir nöbet değişimi olacaktı.
374 MİLYON YIL ÖNCE
Büyük erimeden 70 milyon yıl sonra
Devoniyen olarak bilinen bir dönemde
omurgalılar çıkışını yaptı.
Bu Dunkleosteus.
Küçük Arandaspis'in soyundan geliyor.
Ama dokuz metre uzunluğundaki bu balık mazlum değil.
Yarısı büyüklüğündeki yavruları bile korku salan yırtıcılar.
Bu yavru, maviliklerde bir şeyler gördü.
Ammonitler.
Günümüz derin deniz notilusunun yakın akrabaları.
Omurgalı olduğundan
Dunkleosteus onlara yetişecek kadar hızlı.
Ama ammonitlerin kendilerine has bir özellikleri var.
Jet itkisi.
Bu, yavru balıklara üstünlük sağlamalarına yetiyor.
Dönmeye başlayınca…
…ammonit de aynısını yaparak…
…kabuğuyla vücudunu koruyor.
Bir zamanlar bu savunma işe yarardı.
Ama Dunkleosteus'un küçük atalarında olmayan bir silahı var.
Çenesi.
Avını ısırıp parçalayabilir.
Yeter ki doğru açıyı yakalasın.
Ammonitin şansına
yavrunun çenesi henüz kabuğunu kıracak kadar güçlü değil.
Ama yetişkininki güçlü.
Omurga ve çene yenilmez bir ikili olmuştu.
O kadar kusursuzdu ki
bu andan itibaren
omurgalılar artık ardına bile bakmayacaktı.
Bugün 30.000'den fazla balık türü var.
Kafadan bacaklıların 40 katı kadar.
Olağanüstü çeşitliliklerinin yanı sıra…
…her biri o mükemmel ikiliye sahip.
Ne büyüklükte olursa olsunlar omurga…
…hız ve güç verirken…
…çene ısırmalarını sağlıyor.
Ama çenenin tek yapabildiği bu değil.
Bazı balıklar çeneleriyle yumurtalarını koruyor.
Bazıları karşı cinsi cezbediyor.
Bir de iğneli püskül balığı var.
Çenesiyle sadece yengeç yakalamıyor.
Onunla aynı zamanda rakiplerinden kurtulmak için…
…doğadaki en korkutucu gösterilerden birini yapıyor.
Bu balıklar için büyüklük her şey demek.
Bu balık büyük çenesi sayesinde kendi şeridine hükmetti
ama daha azılı bir balık grubunun dalgalara hükmetmesini de sağladı.
İlk kez 400 milyon yıl önce ortaya çıktılar
ve o zamandan beri korku salıyorlar.
Onlar
köpek balıkları.
Yenilmez omurga ve çene ikilisine
bir de yüzlerce metre öteden
avlarını algılayabilecekleri kadar keskin duyular eklenmiş.
Çoğunun büyük ve güçlü olmasının yanı sıra
bir okyanus yırtıcısının ulaşabileceği en yüksek mükemmeliğe sahipler.
Batı Avustralya açıklarında
bu balıklar korunmak için kümelenip top oluyor.
Ama köpek balıkları geride duruyor…
…çünkü özel bir saldırı planları var.
Takımca çalışıyor gibi görünen bazı köpek balıkları
dipten saldırarak balıkları yüzeye hapsediyor.
Bazılarıysa yandan saldırarak
sürüyü açıklıklardan sığ sulara sürüklüyor.
Artık yüzlerce sayıda olan köpek balıkları ağırdan alıp…
…avlarının daha da yorulmasını bekliyor.
Bu, milyonlarca yıl içinde geliştirilmiş bir avlanma tekniği.
Ama katliam göz açıp kapayıncaya kadar başlıyor.
Büyük erimeden beri neredeyse hiç değişmemiş olan
köpek balıkları tarihteki en başarılı hanedanlardan biri.
Ama yükselişlerini en büyük rakiplerinin düşüşüne borçlular.
360 MİLYON YIL ÖNCE
Antik denizlerde
Dunkleosteus 20 milyon yıl hüküm sürmüştü.
İlk köpek balıklarının bile boy ölçüşemediği kadar azılı bir yırtıcı.
Ancak kader ağlarını örecek ve Dunkleosteus…
…plankton yüzünden yok olacaktı.
Milyarlarca yıl önce
plankton hayvan yaşamının katalizörü olmuştu.
Ama artık yolun sonuna gelecekti.
Okyanus besinlerindeki ani artış
plankton nüfusunun artmasına yol açtı.
Hem de hiç görülmemiş bir boyutta.
Güneşli sığ sulara yayılırken bu yoğun çorba çürümeye başlayıp…
…okyanustaki oksijenin aniden düşmesine sebep oldu.
Bu kritik yaşam bileşeni olmayınca hayvanlar boğulmaya başladı.
Çamurdan kaçamayanlar için tek bir ihtimal vardı.
Nesillerinin tükenmesi.
Dunkleosteus, gezegenimizden yitip giden pek çok türden biriydi.
Tüm dünyada kıyılar cesetlerle dolup taşıyordu.
Sadece ilk köpek balıklarını da içeren şanslı bir azınlık
hayatta kalabildi.
Toplamda deniz yaşamının %80'i
dünyanın bu ikinci kitlesel yok oluşunda yitip gitti.
Ancak bu daha hikâyenin yarısı.
Plankton patlamasına neden olan besinler
denizde ortaya çıkmadı.
Tarihin en muhteşem olaylarından biri sırasında…
…bitkilerden açığa çıkıp karadan sürüklendiler.
Dünya gezegeninin yeşillenmesi sırasında.
Bir zamanlar volkanik bir çöl olan yer
artık yaşamla dolup taşıyordu.
Bu yeni dünya fırsatlar sunuyordu.
Bitkilerin açtığı yolda
hayvanlar ilerleyecekti.
Çok geçmeden karaya hükmetme yarışı başlayacaktı.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu