Trong hàng tỷ năm, phần lớn thế giới của ta có điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt…
bị các yếu tố và thế lực thiên nhiên tàn phá dữ dội.
Nhưng đây là câu chuyện về những gì diễn ra bên dưới những con sóng.
Ở đó, được che chắn khỏi những cơn bão, sự sống đã bắt đầu sinh sôi…
và sắp vĩnh viễn thay đổi hành tinh của ta.
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH
CHƯƠNG 2
BIÊN GIỚI ĐẦU TIÊN
2,4 TỶ NĂM TRƯỚC
Thuở xa xưa,
Trái Đất không hề giống thế giới ta biết ngày nay.
Gần 90% bề mặt của nó là nước,
nhưng đây lại không phải một hành tinh xanh.
Thay vào đó, những đám mây mê-tan khổng lồ đã nhuộm vàng bầu khí quyển.
Trên đất liền, điều kiện còn kinh khủng hơn.
Các núi lửa đã phun trào suốt hàng triệu năm.
Sức mạnh bùng nổ của chúng
là một trong số ít âm thanh trong cái lãnh địa phần lớn là yên ắng này.
Với việc thế giới được cấu thành chỉ từ khí độc và những dòng sông đá nóng chảy…
sự sống như ta đang biết không thể tồn tại.
Nhưng ở bên ngoài, trong các vùng biển tiền sử,
có thứ đang khuấy động.
Bên dưới bề mặt là một lượng lớn sinh vật phù du.
Các tế bào siêu nhỏ như thế này vừa tiến hóa ra một thứ mới,
sự quang hợp.
Tức là chúng có thể khai thác năng lượng mặt trời để phát triển,
một bước đột phá quan trọng đến nỗi
có ngày các sinh vật phù du sẽ sinh ra mọi loài thực vật trên Trái Đất.
Nhưng chưa hết.
Một sản phẩm phụ của quá trình quang hợp là một loại khí,
thành phần còn thiếu để sự sống động vật tồn tại được…
Oxy.
Trong gần hai tỷ năm,
sinh vật phù du đã tạo ra nhiều oxy đến nỗi khiến hành tinh của ta biến đổi.
Không còn thù địch, Trái Đất trở thành một thế giới mới,
nơi sự sống rốt cuộc đã có thể tung hoành.
Ngày nay, hàng triệu năm sau,
vẫn có thể lờ mờ hình dung ra làn sóng sự sống tiếp theo.
Vì ở một số vùng biển nông của ta…
sự sống vẫn giống thời kỳ nguyên thủy đó.
Có thể nhìn không giống…
nhưng đây là những loài động vật…
rất giống với những dạng sống phức tạp đầu tiên.
Chúng hầu hết là thân mềm và bám rễ xuống đáy biển.
Tất cả đều có giác quan.
Một số còn nhìn được môi trường xung quanh.
Nhiều loài kiếm cái ăn bằng cách ăn lọc,
chọn ra sinh vật phù du,
đôi khi là bằng những cách không thể kỳ lạ hơn.
Nhưng không phải loài động vật nào ở đây cũng mắc lại một chỗ.
Có loài di chuyển được,
khám phá đáy biển
như họ hàng tiên phong của chúng hàng triệu năm trước.
Những vùng biển nông này có thể được xem như một loại vườn địa đàng,
thiên đường bình yên cho sự sống.
Nhưng đây không phải là thiên đường.
Sống ngoài khơi California ngày nay…
đây là sên biển cầu vồng.
Bản chất chậm chạp của nó ẩn chứa một khía cạnh xấu xa…
vì, giống như tổ tiên của nó,
nó ở đây để săn mồi.
Nó đã thích nghi với lối sống ăn thịt.
Và con mồi ưa thích của nó
là hải quỳ.
Nhưng cũng như những kẻ săn mồi đời đầu,
sên biển vẫn cần phải cải thiện…
vì ở đây, việc canh thời điểm…
là quan trọng nhất.
May cho gã thợ săn này,
con mồi của nó bám chặt dưới đáy biển
nên không thể trốn mãi.
Số phận của con hải quỳ này?
Bị ăn thịt từ trong ra.
530 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Sự xuất hiện của loài ăn thịt là sự thay đổi cơ bản ở các vùng biển cổ xưa.
Những kẻ bị săn phải thích nghi
hoặc có nguy cơ bị tuyệt chủng.
Và có một nhóm đã thích nghi theo cách chưa từng thấy trước đây.
Dù là động vật đơn lẻ,
chúng có thể tách thành nhiều lớp cá thể,
rồi rời ra.
Sứa.
Cách đây 530 triệu năm,
chúng là những động vật đầu tiên rời khỏi đáy biển và bơi.
Nhưng bấy giờ những kẻ săn mồi đã ở khắp nơi.
Được trang bị những cây lao có nọc độc, những con hải quỳ này sẽ xử đẹp sứa con.
Và chúng quá đông
nên việc trốn thoát dường như là không thể.
Đã bị bắt.
Nhưng chỉ thoáng chốc.
Cuối cùng cũng được tự do.
Nhờ khả năng bơi của chúng,
sứa là loài đầu tiên rời khỏi vùng biển nông
để tiến ra biển lớn.
Tại đây, với việc cá chưa tiến hóa,
sứa hoàn toàn không lo bị ăn thịt.
Dần dà, những loài khác sẽ đi theo.
Nhưng hơn nửa tỷ năm trước,
đại dương rộng lớn là của chúng.
508 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Với những loài vẫn kẹt dưới đáy biển,
để thoát được cảnh bị ăn thịt sẽ cần một cách tiếp cận khác.
Sinh vật tò mò này
là một con bọ ba thùy.
Và bước thích nghi đột phá của nó là lớp giáp.
Bọ ba thùy là một trong những loài đầu tiên của một triều đại mới toanh,
động vật chân đốt.
Chúng đã phát triển được một bộ xương ngoài,
một lớp vỏ giống lá chắn bảo vệ phần thân mềm bên trong của chúng.
Và ở vùng biển này, chúng sẽ cần đến nó.
Đây là Anomalocaris.
Một con vật có ngoại hình kỳ dị,
tên nó dịch ra là "tôm bất thường".
Và 508 triệu năm trước, ở vùng biển nông nhiệt đới,
nó là siêu dã thú đầu tiên trên thế giới.
Dù bọ ba thùy có lớp giáp, nó vẫn nên tránh đi.
Nhưng rời khỏi các hẻm núi, sẽ chẳng còn nơi nào để trốn…
vì thứ khiến gã thợ săn này đặc biệt đến vậy…
là tốc độ của nó.
Không như sứa, Anomalocaris bơi được tốc độ theo nhiều hướng.
Nhưng thế chưa phải đã luôn đủ…
vì khi bị dồn vào chân tường, lớp giáp của bọ ba thùy sẽ phát huy hết tác dụng.
Cuộn thành một quả bóng, nó trở nên hoàn toàn không xuyên thủng nổi…
kể cả trước tôm bất thường.
Khi nguy hiểm đã qua, con bọ ba thùy lại một lần nữa vui vẻ lên đường.
Nó đang tìm kiếm một trong các thắng cảnh vĩ đại nhất của đại dương cổ xưa…
điểm giao phối của bọ ba thùy,
nơi hàng ngàn con tụ về để sinh sản.
Trong hành trình sự sống, lớp giáp tỏ ra quá hiệu quả
nên ngày nay, gần 80% số động vật,
gồm cả côn trùng, nhện và cua,
có liên quan đến loài động vật chân đốt cổ xưa này.
Nhưng lớp giáp không bảo vệ chúng trước mọi thứ được.
468 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Bốn mươi triệu năm sau và một kỷ nguyên sự sống mới đã bắt đầu,
đa dạng hơn bao giờ hết.
Tại đây, bọ ba thùy vẫn đang ở thời kỳ đỉnh cao,
nhưng lớp giáp của chúng còn chắc chắn hơn…
vì ở ám tiêu này, nguy hiểm đến từ một loài thú săn mồi mới.
Tổ tiên của bạch tuộc và mực ngày nay,
những gã khổng lồ có xúc tu này thuộc về một triều đại mang tên động vật chân đầu.
Loài lớn nhất, với cái vỏ cao tám mét,
là Cameroceras.
Đứng trước gã thợ săn khổng lồ này, bọ ba thùy quá nhỏ bé.
Mà thứ khiến chúng thành mối họa không phải kích cỡ.
Cameroceras đã phát triển được một cách bắt mồi mới…
kể cả khi chúng không thấy nó…
vì ở vùng biển này, chúng không chỉ săn mồi bằng thị giác
mà còn bằng xúc giác.
Con bọ ba thùy chỉ có thể cố tránh xa tầm với của nó.
Với cái mỏ giống như cây kéo,
cắt xuyên qua được lớp giáp cứng nhất,
Cameroceras thống trị những vùng biển này.
Nhưng vẫn còn một nhân vật mới quan trọng nữa.
Mang dáng vẻ ngạc nhiên thường trực,
đây là Arandaspis…
một loài cá sơ khai.
Nó chưa phát triển hàm,
nên nó chỉ hút được miếng mồi thừa.
Nhưng những gì nó đã phát triển được
thì sẽ thay đổi dòng chảy lịch sử.
Nó có một bộ xương bên trong mới khiến nó vừa nhanh vừa linh hoạt.
Xương sống.
Và dù tưởng như nó chưa có gì đáng kể,
sẽ đến ngày những loài cá như Arandaspis sinh ra mọi động vật có xương sống khác:
Động vật lưỡng cư, bò sát, động vật có vú và chim.
Nhưng tạm thời, động vật có xương sống chỉ mới bắt đầu
một hành trình rất, rất dài.
445 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Hai mươi triệu năm sau, sự sống đối mặt với một trong những thách thức lớn nhất…
khi khí hậu bất chợt trở nên lạnh hơn…
một diễn biến với hậu quả thảm khốc sắp xảy đến.
Dần dà, biển bắt đầu đóng băng.
Với cư dân ở những vùng biển trước đây là nhiệt đới của Trái Đất,
đó là một thảm họa.
Những vùng biển nông trở thành nghĩa địa đóng băng.
Vụ tuyệt chủng hàng loạt đầu tiên trên thế giới.
Vụ đóng băng chết chóc này đến từ việc carbon dioxide giảm 60%.
Không có thứ khí nhà kính này để làm ấm,
hành tinh đã chìm vào một kỷ băng hà.
Một thời kỳ sẽ tồn tại 200.000 năm.
Ở đỉnh điểm của nó, gần nửa thế giới bị băng tuyết bao phủ,
gây ra cái chết của 85% toàn bộ sự sống,
vĩnh viễn biến mất khỏi cây phả hệ của ta.
Với việc vùng biển nông nhiệt đới biến mất,
số ít kẻ sống sót là những loài xuống được vùng nước sâu hơn.
Những động vật như ốc anh vũ,
họ hàng nhỏ hơn của Cameroceras khổng lồ.
Nó tiến hóa lần đầu hàng trăm triệu năm trước,
nhưng tồn tại đến tận ngày nay.
Nó thành công được như vậy là nhờ bản chất bất biến của biển sâu.
Ở độ sâu dưới 600 mét, nhiệt độ hiếm khi dao động,
biến đây thành nơi trú ẩn ổn định.
Khi Kỷ Băng hà xảy ra,
đủ các loài động vật đã đi xuống vùng vực thẳm.
Nhưng động vật chân đầu là loài đã phát triển mạnh.
Ngày nay, nhiều loài vẫn lai vãng nơi biển sâu…
trong đó có bạch tuộc và mực.
Cơ thể mềm nhũn của chúng không bị ảnh hưởng bởi áp suất lớn của biển sâu.
Những siêu giác quan thì giúp chúng tìm đường trong bóng tối.
Không còn bị lớp vỏ kìm hãm,
chúng đã phát triển thành gần như đủ mọi kích cỡ và hình dạng.
Nhưng thế giới đen như mực này không phải của riêng chúng.
Các động vật chân đốt, như loài cua nhện này, cũng ở đây.
Cảm nhận đường đi dưới đáy đại dương.
Cùng với chúng là động vật có xương sống.
Với việc ít có cái ăn, rất hiếm thấy chúng ở đây.
Chỉ khoảng mười phần trăm tổng số loài cá hiện nay sống dưới biển sâu.
Đây không phải nơi chúng vượt trội được…
khác với động vật chân đầu, loài đã thành kẻ săn mồi gần như hoàn hảo dưới biển sâu…
điều mà con tôm này có thể sắp sửa nhận ra.
Xung quanh nó, nước lấp lánh với những sinh vật phù du phát quang.
Chỉ cần một động tĩnh là trong khoảnh khắc chớp nhoáng, chúng sẽ sáng lên.
Mà con tôm này không đơn độc.
Một con mực giấu nửa người
đang theo dõi màn trình diễn.
Đôi mắt lớn của nó cho phép nó nhìn cực rõ trong bóng tối.
Nhìn ra những chấm sáng,
nó có thể theo dõi mọi cử động của con tôm.
Nó chỉ cần đợi đúng thời điểm.
Con tôm không hề ngờ tới.
Với những giác quan phi thường như vậy,
có lẽ không bất ngờ khi mực đã làm chủ được thế giới tối tăm, lạnh lẽo này.
Nhưng với những loài từng sống ở Kỷ Băng hà,
mọi thứ đã sắp sửa nóng lên.
444 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Hai trăm nghìn năm sau vụ đóng băng lớn,
từ trong băng xuất hiện một mạch màu xanh.
Nước.
Lượng carbon dioxide đã tăng trở lại,
khiến nhiệt độ toàn cầu tăng.
Vụ tan chảy lớn bắt đầu.
Lúc đầu chậm, rồi băng tan nhanh dần.
Chẳng bao lâu, những sông băng cao hàng trăm mét
đã ào xuống biển ấm.
Sau vài thiên niên kỷ,
gần nửa số băng trên hành tinh đã tan.
Sau vài thiên niên kỷ nữa, nó biến mất hoàn toàn.
Với những loài đã ẩn náu dưới biển sâu,
giờ là cơ hội để ngoi lên lại.
Ngoài khơi nước Úc ngày nay,
đây là một con mực nang khổng lồ non.
Giống như tổ tiên Kỷ Băng hà của nó,
nó đã đến vùng biển nông để kiếm bạn tình.
Nhưng những con khác đã đến đây trước…
trong đó có một con đực thống trị…
bảo vệ bạn tình nó đã chọn một cách đầy đố kị.
Và nó không có ý định chia sẻ.
Nhưng con đực nhỏ hơn không nhụt chí.
Thay vào đó, nó chờ đợi
và nhìn
một con đực mới bước vào đấu trường…
và báo hiệu ý định…
thách thức con thống trị.
Với việc không con nào lùi bước, một trận chiến là không thể tránh khỏi…
cho phép con đực trẻ này ra tay.
Vừa lại gần, nó vừa thu xúc tu của mình vào
và đổi màu…
để giả dạng không tì vết
một con cái.
Dùng trí óc, không phải cơ bắp,
nó lẻn thẳng qua.
Con thống trị giờ tưởng nó đang không chỉ canh một con cái…
mà là hai con.
Nó không hề biết kẻ xâm nhập trẻ ranh mãnh này
đang giao phối với bạn tình nó đã chọn.
Trí tuệ khác thường và những giác quan tuyệt vời của chúng
đã giúp động vật chân đầu xâm chiếm mọi đại dương trên Trái Đất.
Thế nhưng ở vùng biển nông,
chúng lại hiếm khi là những kẻ săn mồi hàng đầu như tổ tiên khổng lồ của chúng…
vì ở những vùng biển cổ xưa
sắp sửa có sự thay đổi vai trò lãnh đạo.
374 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Bảy mươi triệu năm sau vụ tan chảy lớn,
ở một thời kỳ gọi là kỷ Devon,
động vật có xương sống đã khởi động.
Đây là Dunkleosteus…
hậu duệ của Arandaspis tí hon.
Nhưng với chiều dài chín mét, con cá này không còn là kẻ yếu thế.
Đến cả các con nó, dài chỉ bằng một nửa, cũng là những kẻ săn mồi đáng sợ.
Và con non này đã phát hiện ra một thứ giữa đại dương…
cúc đá,
họ hàng gần của ốc anh vũ biển sâu ngày nay.
Là động vật có xương sống,
Dunkleosteus đủ nhanh để bắt kịp chúng.
Nhưng cúc đá sở hữu một mánh riêng…
động cơ phản lực.
Đúng thứ nó cần để qua mặt con cá non.
Con cá nọ bắt đầu bơi vòng…
thì con cúc đá cũng vậy…
dùng vỏ để chắn cho cơ thể nó.
Thời xa xưa thì cách phòng thủ này đã có tác dụng.
Nhưng Dunkleosteus có một vũ khí mà tổ tiên nhỏ bé của nó không có…
cái hàm.
Nó có thể cắn và nghiền nát con mồi.
Chỉ cần nó tìm được đúng góc.
May cho con cúc đá,
hàm của con non này vẫn chưa đủ khỏe để cắn nát vỏ của nó.
Nhưng hàm của con lớn thì có.
Sự kết hợp giữa xương sống và hàm được chứng minh là một công thức chiến thắng,
hoàn hảo đến nỗi từ đây trở đi,
động vật có xương sống sẽ không bao giờ trở về như trước nữa.
Ngày nay, có hơn 30.000 loài cá.
Nhiều gấp 40 lần động vật chân đầu.
Trong khi chúng có sự đa dạng đáng nể…
mỗi loài vẫn giữ được sự kết hợp hoàn hảo nọ.
Xương sống cho chúng tốc độ và sức mạnh…
dù chúng to nhỏ thế nào…
còn hàm
thì giúp chúng cắn.
Nhưng hàm không chỉ dùng cho mục đích đó.
Nhiều loài cá dùng chúng để bảo vệ trứng.
Nhiều loài khác, để thu hút bạn tình.
Và còn đó loài cá miệng rộng.
Nó không chỉ dùng hàm để bắt cua.
Nó còn dùng hàm cho màn biểu diễn vào loại đáng sợ nhất của tự nhiên…
để loại bỏ các đối thủ.
Với những con cá này, kích cỡ là tất cả.
Bộ hàm lớn đã giúp con cá miệng rộng này cai trị khu vực đáy biển của nó,
nhưng chúng còn cho phép một họ cá tai tiếng hơn thống trị các con sóng.
Chúng xuất hiện lần đầu hơn 400 triệu năm trước
và đã gieo rắc nỗi sợ kể từ đó.
Chúng là
cá mập.
Bổ sung vào công thức chiến thắng gồm xương sống và hàm
là giác quan nhạy bén đến mức
chúng có thể phát hiện ra con mồi từ cách xa hàng trăm mét.
Với việc nhiều con sở hữu cả kích cỡ lẫn sức mạnh,
chúng là loài thú săn mồi đại dương tiệm cận sự hoàn hảo.
Ở vùng biển ngoài khơi Tây Úc,
đàn cá này tụ tập lại để được an toàn.
Nhưng lũ cá mập kìm lại…
vì chúng có một kế hoạch tấn công đặc biệt.
Có vẻ như làm việc theo nhóm,
một số con cá mập trồi từ dưới lên để bẫy đàn cá nọ trên mặt nước.
Các con khác từ bên hông lao tới,
dồn đàn cá khỏi vùng nước mở, tiến vào vùng biển nông.
Giờ đã lên đến hàng trăm con,
đàn cá mập vờn để câu giờ…
trong lúc con mồi của chúng ngày càng thấm mệt.
Đó là kỹ thuật săn mồi đã được mài giũa qua hàng triệu năm.
Nhưng cuộc tàn sát thì chỉ bắt đầu trong chớp mắt.
Hầu như không thay đổi kể từ vụ tan chảy lớn,
cá mập là một trong những triều đại thành công nhất trong lịch sử.
Nhưng sự trỗi dậy đó đến từ sự sụp đổ của đối thủ lớn nhất của chúng.
360 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Quay lại vùng biển cổ xưa,
Dunkleosteus đã trị vì 20 triệu năm.
Chúng là kẻ săn mồi hung dữ đến độ cá mập đời đầu cũng chả cạnh tranh nổi.
Nhưng Dunkleosteus là nạn nhân của một trò đùa quái ác từ số phận…
do sinh vật phù du gây ra.
Hàng tỷ năm trước đó, sinh vật phù du là chất xúc tác cho sự sống của động vật.
Nhưng giờ chúng sẽ suýt khiến sự sống đó tiêu vong.
Một màn tăng đột biến dưỡng chất dưới đại dương
khiến quần thể sinh vật phù du tăng…
với quy mô chưa từng có.
Khi lan qua các vùng biển nông ngập nắng, thứ nước đặc này bắt đầu thối rữa…
khiến lượng oxy dưới đại dương giảm mạnh.
Không có thành phần cốt yếu của sự sống này, động vật bắt đầu chết ngạt.
Với những loài không thoát kịp vùng nước đặc, kết cục duy nhất có thể xảy ra là…
tuyệt chủng.
Dunkleosteus là một trong số nhiều loài đã biến mất khỏi hành tinh của ta.
Trên khắp thế giới, bờ biển ngập tràn xác chết.
Chỉ một số ít may mắn, trong đó có cá mập đời đầu,
sống sót được.
Tổng cộng, 80% sinh vật biển đã bị xóa sổ trong vụ này,
vụ tuyệt chủng hàng loạt thứ hai trên thế giới.
Và đó mới là một nửa câu chuyện.
Lượng dưỡng chất đã khiến sinh vật phù du bùng nổ
không bắt nguồn từ biển.
Chúng được đưa xuống biển từ đất liền…
do thực vật sản sinh ra trong sự kiện vào loại phi thường nhất mọi thời…
cuộc xanh hóa hành tinh Trái Đất.
Nơi từng là vùng đất hoang do núi lửa
giờ ngập tràn sự sống.
Và thế giới mới này mang đến cơ hội.
Nơi thực vật đã mở đường,
động vật sẽ tiếp bước.
Và chẳng bao lâu nữa, cuộc đua thống trị đất liền sẽ bắt đầu.
Biên dịch: Christine Tran