Milyon-milyong taon bago ang panahon ng mga dinosaur…
naghari ang mga kasinggandang hayop sa planeta natin.
Dalawang malalaking dinastiya ang lumitaw
at nag-agawan sa paghahari.
Ito ang kuwento ng labanan sa pagsakop ng lupa…
at kung paano nito binago ang lahat para sa buhay sa planeta natin.
CHAPTER 3 MGA MANLULUPIG NG LUPAIN
500 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa malaking parte ng kasaysayan ng planeta natin, di tumanggap ng buhay ang lupa.
Isang madilim at malungkot na kaharian…
mas katulad ng ibabaw ng buwan…
kaysa sa Earth ngayon.
Mahirap isipin
kung paano nagawang tahanan ng anuman ang masamang lugar na ito.
Pero mula sa ilalim ng mga alon,
kung saan umunlad ang buhay nang mahigit isang bilyong taon,
isang kakaibang anyo ng buhay ang isa sa mga unang humarap sa hamon.
Di man kapansin-pansin ang lichen,
pero talagang kakaiba ang mga ito.
Nangungunang samahan.
Hindi halaman o hayop,
ang lichen, kakaibang kombinasyon ng fungi at algae…
na sa pagsasama lang nagkaroon ng kakayahan
na malampasan ang matinding poot ng baog na Earth.
Pero hindi lang sila nanguna.
Niyanig din nila ang lupa.
Sa pagkalat nila,
tumulong sa pagsira ng bato ang maliliit nilang filament
at gumawa ng kauna-unahang lupa…
na nagbigay daan sa mga halaman para palitan sila.
Micro plants, tulad ng lumot, ang unang lumitaw.
Isang selula lang ang kapal ng mga dahon,
hindi sila lumaki pataas,
pero kumalat sila.
Mas mabilis magparami kaysa sa lichen,
nabalot nila agad ang lupain,
na pinamunuan nila nang payapa sa susunod na 40 milyong taon.
Pero parating na ang berdeng rebolusyon…
na nagbago sa tanawin magpakailanman.
Ang susi, ang ebolusyon ng bagong compound,
ang lignin.
Pinalakas ng lignin ang mga cell wall ng halaman…
na nagbigay-daan para mas lumaki at lumakas sila kaysa dati.
Di na nakakulong sa pagbalot sa lupain,
nagsimulang maglaban-laban ang mga halaman para sa lugar sa ibabaw,
nakikipaglaban para sa liwanag.
Kalaunan, may mga halamang sobrang lumaki,
nahigitan nila ang mundo sa paligid nila.
Mga skyscraper ng kalikasan ang mga redwood ngayon.
Umaabot sa taas na mahigit isang daang metro,
ang mga ito ang pinakamataas na buhay na bagay na nabuhay kailanman.
Pero ang redwoods, isa lang sa mahigit 400,000 species ng halaman,
ang pinakakitang palatandaan ng buhay sa planeta natin.
Sa sinaunang panahon ng Earth, ang pagdating ng mga halaman,
gumawa ng mga bagong tirahan para sa mga susunod na manlulupig mula sa dagat.
345 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Ang mga arthropod ang mga unang hayop na tumuntong sa lupa.
Mga kamag-anak ng trilobites,
ginawa nilang baluti sa ilalim ng dagat ang matitigas nilang exoskeleton.
Sa lupa, inalalayan sila ng baluti na iyon
at pinigilan silang matuyo.
Nakahinga rin sila gamit ang matigas na panlabas na ito.
At sa antas ng oxygen na 60 porsiyento ang taas kaysa sa ngayon,
naging mga higante ang ilan.
Arthropleura, ang pinakamalaking millipede na naglakad sa Earth.
Sa mahigit dalawa't kalahating metro na haba at kalahating metrong lapad,
wala siyang mga natural na kalaban…
kaya maitutuon niya ang buong lakas niya sa paghahanap ng kapareha.
Pero para sa Arthropleura, ang paghahanap ng perpektong kapareha,
hindi madali.
Dahil halos di siya makakita,
at umaabot lang ang mundo niya sa abot ng pandama niya.
Malawak ang fern forest,
at di sigurado kung nasaan doon ang babae.
Pero di ganoon kalugmok ang paghahanap niya.
Nag-iiwan ng mababangong bakas ang mga babae para sundan ng mga lalaki…
isang salbabida sa dilim.
Pero, ang damhin kung saan siya galing, di katulad
ng pagdama kung nasaan siya sa kasalukuyan.
Sa wakas, puwede nang magsimula ang pagkakataon niyang mang-akit.
Sa pagkuskos ng mga bahagi ng shell niya, gumagawa siya ng sarili niyang love song.
Puwedeng maging nakakailang ang pagpapalahi sa lupa.
Kailangan ng perpektong pagkakahanay para magtagumpay.
Kaya mahalaga sa kritikal na yugtong ito
na di magkamali sa paglalagay ng paa.
Pagkalipas ng 345 milyong taon,
at sa mga kagubatan ngayon,
malayo na ang narating ng estilo ng pang-aakit ng arthropod…
lalo na para sa ilang miyembro na mas konti ang baluti sa grupo.
Hindi tulad ng sinaunang Arthropleura,
may magandang paningin ang mga lalaking gagamba na tumatalon
at hindi lalaki sa isang butil ng bigas.
Pero ang kulang nila sa tayog…
binabawi nila sa ayos.
Bawat species, may sariling signature dance move
para mapansin ng babae.
Ang peacock.
Ang side shuffle.
Ang disco dancer.
At ang pagyugyog ng balahibo.
Habang sa mga lalaki, umunlad ang makukulay na kasuotan
at komplikadong dance moves…
nagkaroon ng mataas na pamantayan ang mga babae.
Napansin ng babae ang side shuffle ng lalaki.
Pero nasa kanya ba ang mga galaw na hinahanap niya?
Ang pinakamahusay lang ang papasa.
Ang pagkaway ng tiyan niya, hudyat na hindi siya napahanga.
Kailangan niyang mag-ingat,
kinakain ng maseselang babae ang mga manliligaw nila minsan.
Pero…
sulit na sumubok pa nang isang beses.
Malinaw, di niya nakukuha ang mensahe.
Sawi man siya sa pag-ibig,
pero mas sinuwerte ang arthropod dynasty niya.
Nasa mahigit 80 porsiyento na sila ng lahat ng uri ng hayop.
Ang sekreto sa tagumpay ng arthropod,
nasa simpleng segmented body plan nila…
na umunlad sa iba't ibang direksiyong di na mabilang.
May mga tainga sa binti ang iba.
Ang iba, sa mga tangkay.
At armor plating para sa likod.
Sa bawat pagkakaiba-iba,
ang arthropod, ebolusyon
na di mapigilan.
Kasama ang pinakamagaling na mananakbo sa kanilang lahat,
ang tiger beetle.
Ang disenyo nito, inayos sa loob ng milyon-milyong taon.
Ang pinakabagong modelo, ginawa para sa bilis.
Para sa laki nito, isa ito sa pinakamabilis na sprinter sa Earth.
Kung sinukat sa sukat ng tao,
tumakbo ito
nang mahigit 1,000 kilometro bawat oras.
Pero may isang sagabal sa buhay sa fast lane.
Di makasabay ang utak niya.
Kailangan niyang tumigil nang madalas
habang hinahabol ang susunod niyang biktima.
Pero puwede siyang mapunta sa panganib sa matinding paghahanap niya ng pagkain…
dahil minsan ang nanghuhuli,
puwede ring
hulihin.
Di mabilis at mabangis ang estilo ng trapdoor spider.
Mas gusto niyang maghintay na dumating ang biktima sa kanya.
Sa labanan ng mga arthropod,
sa paglipad kadalasang nagkaiba ang buhay at kamatayan.
Mahigit 300 milyong taon na ang nakalipas,
isang pangkat ng arthropods
ang mga unang nilalang na lumipad sa himpapawid.
At ang ebolusyon ng mga pakpak
ang naglunsad sa kanila sa pandaigdigang tagumpay.
Ang mga insekto.
Ngayon, sa bawat tao sa planeta,
may mahigit isang bilyong insekto.
Sila ang pinakamaraming pangkat ng mga hayop sa Earth.
310 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa kabila ng tagumpay nila ngayon,
unang lumitaw ang mga lumilipad na insekto sa sinaunang latian.
Mga tutubi.
Halos perpekto na ang paglipad nila.
Apat na nababaluktot na mga pakpak, na malaya nilang kinokontrol,
ang higit na nagpapadali sa pagkilos nila.
Nakakalipad sila saanmang direksyon,
nakakaliko kahit anong buwelo…
at bumibilis pa kaysa sa fighter jet…
isang panalong disenyo na halos nanatiling pareho
sa loob ng daan-daang milyong taon.
Gayunpaman, nakatira sa parehong sinaunang latian,
isa pang grupo ng mga hayop ang sumailalim sa radikal na pagbabago.
Sa ilalim ng ibabaw,
ang mga invertebrate, patuloy na umunlad…
at may bagong uri ng isdang lumago,
ang lobe-finned fish.
Ang ilan, naging napakalaking mandaragit.
Sa fish-eat-fish world na ito,
sulit na maging malaki.
Para sa mas maliliit, may kanlungan sa mababaw…
kung saan higit na nakakalamang ang natatanging lobed fins nila.
Maskulado at maraming nagagawa,
naiiba sila sa ibang isda.
Di lang nila tinutulungan silang lumangoy…
pero may lakas din sila para suportahan ang bigat ng katawan nila…
at tinutulungan sila na gumapang palabas ng tubig.
Pero ang mga isdang ito, may isa pang game-changer na pag-unlad…
ang kakayahang
huminga ng hangin.
Di sa pamamagitan ng hasang, kundi sa pamamagitan ng sinaunang baga.
Sama-sama, ang mga ebolusyonaryong pagsulong na ito
ang nagpalaya sa vertebrates para umalis sa tubig at tuklasin ang lupain.
Nagsimula na ang karera sa pagsakop ng bagong mundo.
Pero huli na ang lahat
para sa lobe-finned fish.
May mga nauna na sa kanila sa ganitong paglipat.
Tulad ng tatlong metrong Anthracosaurus…
na may kumpiyansa na.
Tumagal nang milyon-milyong taon ang ebolusyon mula palikpik hanggang paa.
Pero nang matapos na, ang buhay sa lupa,
di na kailanman naging pareho ulit.
Ang panahon ng mga amphibian,
nagsimula na.
Ngayon, may higit sa 8,000 species ng amphibian.
Isang kakaiba pero magkakaibang grupo…
ng newts,
frogs,
salamanders,
at toads.
Hindi na mga higante tulad ng dati,
pero matagumpay na manghuhuli pa rin…
na may sariling pamatay na estilo.
Daan-daang milyong taon pagkatapos ng Anthracosaurus,
nananatiling kuta ng mga amphibian ang swamplands.
Dito sa Danube Delta ng Europa,
libo-libo ang buhay na marsh frogs
at naging mga eksperto na sila sa paghuli ng mga insekto…
at partikular na nasasarapan
sa mga tutubi.
Dahil sa malawak na paningin nila,
hindi madali ang paghuli ng isa.
Pero gumawa ang mga marsh frog ng mga sarili nilang kakaibang adaptasyon.
Nakakalundag sila dahil sa mga paang may sapot.
At isang projectile tongue ang nagbibigay sa kanila ng kakaibang abot.
Gayunpaman, ang mga tutubing lumilipad,
puwedeng masyado lang mahirap mahuli.
Baka mas madaling hintayin ang paglapag ng mga aerial acrobat.
Oras na para gumamit ng ibang paraan.
Isang babaeng nangingitlog sa tubig.
Kalahating lubog sa tubig,
dapat mas madali siyang puntirya.
Masyadong mabilis ang mga tutubi.
At kaya nilang mag-barrel roll.
Mintis ulit.
Pero hindi sila palaka kung hindi sila matiyaga.
Sa kabila ng mababang hit rate,
naka-survive ang amphibians nang mahigit 350 milyong taon.
Gayunpaman, di nila nasakop ang bawat kapaligirang inialok ng planeta,
kasi may kailangan ang lahat ng amphibians para palakihin ang mga anak nila,
tubig.
Ito ang strawberry dart frog ng Costa Rica.
Nanganganib ang buhay ng mga tadpole niya.
Ang munti nilang lusak, halos tuyo na.
Ang tanging paraan para makatakas,
sa likod ng ina nila.
Ang mahirap na parte, maghanap ng tubig.
Buti na lang…
alam niya kung saan siya pupunta.
Dalawampung metro sa itaas niya, may bromeliad na kumukuha ng tubig-ulan.
Ang perpektong pool para sa tinatangi niyang tadpole.
Pero kailangan muna niyang makarating doon…
nang paisa-isa ang lukso.
Halos hindi nga kasinglaki ng thumbnail ng tao,
ito ang sarili niyang Everest.
Ligtas na sa wakas.
Kahit anong taas ang nakamit ng amphibians sa pananakop nila sa lupain…
hindi sila nakatakas sa pagkakatali nila sa tubig…
isang tali na nagpahamak sa kanila noong ang mga kondisyon sa Earth…
lubhang nagbago.
300 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa panahong kilala bilang Carboniferous,
nagsanib ang malalaking lupain ng Earth,
at isinilang ang supercontinent ng Pangaea.
Sa pagtuyo ng lupa,
nagsimulang mawala ang malalawak na latian.
Dahil sa kakulangan ng tubig, nahirapan ang karamihan sa mga amphibian.
Pero hindi lahat.
Nagkaroon ang isa ng rebolusyonaryong adaptasyon na nagpaunlad dito.
Ang itlog nito, nagkaroon ng protective shell
na itinago ang embryo sa sarili nitong pribadong pool ng likido.
Sa loob, ligtas na nabuo ang bata nang hindi natutuyo.
Naputol ang tali sa tubig sa wakas dahil sa ebolusyon
ng amniotic egg na ito.
Kilala bilang mga amniotes,
kinayang sakupin ng mga nilalang na ito ang tuyong lupain
sa paraang di nagawa ng mga amphibian.
At mula sa iisang ninunong ito,
lahat ng mga mammal, reptilya, ibon,
at dinosaur, nagmula.
252 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Animnapung milyong taon pagkatapos ng ebolusyon ng amniotic egg,
kumalat na ang amniotes sa Pangaea…
na nagbunga ng dalawang bagong dinastiya't nagsimula ng walang katapusang tunggalian.
Ang mga sleeping armored beast na ito, isang sinaunang uri ng reptilya.
Scutosaurus, kabilang sa pinakamalalaking hayop sa lupa.
Mahigit isang tonelada ang bigat,
sila ang unang higanteng kumakain ng halaman na gumala sa planeta.
Dahil sa mga amniotic egg, lumaki ang mga ito sa mga tuyong kondisyon
at nakapunta sa lugar na di kinaya ng iba.
Pero hindi lang sa kanila ang Pangea.
Isa pang bagong lahi ang lumitaw,
ang mga ninuno ng mga mammal.
Di man uubra ang Lystrosaurus sa isang Scutosaur,
may mga pinsan siya ritong kakayanin ito.
Isang gorgonopsid.
Isang mas kahanga-hangang nauna sa mga mammal.
Sa mahigit tatlong metrong haba at 300 kilos,
may laban siya sa anumang malaking pusa ngayon.
Dahil sa malakas na pang-amoy niya,
madaling subaybayan ang biktima niya.
Ang paglampas sa makapal na baluti nila ang magiging pinakamalaking hamon niya.
Pero may lihim siyang sandata,
parang saber na ngipin.
Pero kahit na,
kailangang patago ang paglapit niya.
Dapat makahanap siya ng tiyempo…
at target niya
nang nag-iingat.
Dahan-dahan
at tahimik…
magagawa 'to.
Ang tunggalian sa pagitan ng mga mammal at reptilya,
naging tampok na sa buhay sa Earth sa loob ng daan-daang milyong taon.
Pero hindi nagtagal ang maagang pagbangon nila,
dahil sa dulong hilaga ng Pangaea,
may nangyaring sakuna.
Tulog sa loob ng maraming taon,
ang malalaking puwersang kumikilos sa ilalim ng Earth,
madaling makalimutan.
Pero ang tunaw na underworld,
laging gumagalaw,
laging naghahanap ng kahinaan.
Sa ilalim ng crust ng Pangaea,
isang plume ng napakainit na magma
ang umangat papunta sa ibabaw.
Nang magsimula na ang Permian eruptions…
walang nang nakapigil sa kanila.
Ang kakaiba sa kanila, ang napakalaking sukat nila.
Isa sila sa pinakamalaki,
pinakamarahas na pagsabog na nasaksihan ng buhay kailanman.
At galit na galit sila sa loob ng 100,000 taon.
Doon palang nangyari ang ganoong pagkawasak.
Isang lugar na kalahati ng Estados Unidos,
nawala sa lava.
Milyon-milyong kilometro kuwadrado,
minsang puno ng buhay,
nilipol ng Earth mismo.
At simula pa lang iyon.
Ang mga pagsabog, naglabas ng mas mapanganib kaysa sa lava,
isang nakakalasong samo't saring mga gas.
Nang humalo ang mga gas na ito sa tubig…
bumuhos ang malakas na pinaghalo-halong acid rain.
Ang tubig, ang nagbibigay ng buhay,
tagasira na nito ngayon.
Nilason ng nakalalasong ulan ang lupa…
na pumatay sa mga halaman.
Dahil wala na ang mga ugat na nagbubuklod sa lupa…
naanod ang buong ecosystem.
Pero nagkaroon pa ng mas nakakasira sa hangin.
Isang tahimik na mamamatay.
Carbon dioxide.
Anim na beses na mas maraming CO2 ang inilabas ng mga bulkan
kaysa sa mayroon sa kapaligiran natin ngayon…
na nagpalitaw ng sampung degrees ng global warming…
at lahat ng pinsala sa klima
na kasama roon.
Galit na galit ang Hothouse Earth, di nagpigil ang mga puwersa ng kalikasan.
Walang napagtaguan sa kaguluhan.
At higit na naapektuhan ang karagatan.
Sa pag-init at pag-asido nila,
bumaba ang antas ng oxygen…
na ginawa ang mga dagat, kung saan nagsimula ang buhay,
na isang malungkot na libingan.
Sa planeta, ito ang pangatlo,
at pinakamapangwasak, na malawakang pagkalipol.
Siyamnapung porsiyento ng lahat ng species
ang nawala magpakailanman.
Mga buong sanga ang naputol sa puno ng ebolusyon.
Pero sa pagkawala ng marami,
nakaya ng ilan.
Lahat ng natira sa nakalipas na panahon.
Ngayon pinakamahalaga ang kanilang survival.
Ang kinabukasan ng lahat ng buhay,
nasa peligro na.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol