1
00:00:09,300 --> 00:00:12,804
Milyon-milyong taon
bago ang panahon ng mga dinosaur…

2
00:00:15,181 --> 00:00:20,270
naghari ang mga kasinggandang hayop
sa planeta natin.

3
00:00:28,028 --> 00:00:31,114
Dalawang malalaking dinastiya ang lumitaw

4
00:00:31,865 --> 00:00:34,492
at nag-agawan sa paghahari.

5
00:00:37,412 --> 00:00:42,959
Ito ang kuwento ng labanan
sa pagsakop ng lupa…

6
00:00:45,211 --> 00:00:51,051
at kung paano nito binago
ang lahat para sa buhay sa planeta natin.

7
00:01:57,826 --> 00:02:03,414
CHAPTER 3
MGA MANLULUPIG NG LUPAIN

8
00:02:06,501 --> 00:02:12,757
500 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

9
00:02:13,591 --> 00:02:18,972
Sa malaking parte ng kasaysayan ng planeta
natin, di tumanggap ng buhay ang lupa.

10
00:02:23,226 --> 00:02:25,562
Isang madilim at malungkot na kaharian…

11
00:02:33,945 --> 00:02:36,364
mas katulad ng ibabaw ng buwan…

12
00:02:39,075 --> 00:02:40,618
kaysa sa Earth ngayon.

13
00:02:47,041 --> 00:02:49,460
Mahirap isipin

14
00:02:49,544 --> 00:02:54,632
kung paano nagawang tahanan
ng anuman ang masamang lugar na ito.

15
00:03:02,682 --> 00:03:04,809
Pero mula sa ilalim ng mga alon,

16
00:03:04,893 --> 00:03:08,563
kung saan umunlad ang buhay
nang mahigit isang bilyong taon,

17
00:03:10,231 --> 00:03:15,361
isang kakaibang anyo ng buhay
ang isa sa mga unang humarap sa hamon.

18
00:03:18,656 --> 00:03:20,992
Di man kapansin-pansin ang lichen,

19
00:03:21,910 --> 00:03:25,330
pero talagang kakaiba ang mga ito.

20
00:03:26,581 --> 00:03:28,750
Nangungunang samahan.

21
00:03:34,130 --> 00:03:36,633
Hindi halaman o hayop,

22
00:03:37,425 --> 00:03:43,348
ang lichen,
kakaibang kombinasyon ng fungi at algae…

23
00:03:45,808 --> 00:03:48,895
na sa pagsasama lang
nagkaroon ng kakayahan

24
00:03:48,978 --> 00:03:52,982
na malampasan
ang matinding poot ng baog na Earth.

25
00:04:07,121 --> 00:04:10,500
Pero hindi lang sila nanguna.

26
00:04:11,793 --> 00:04:13,628
Niyanig din nila ang lupa.

27
00:04:21,135 --> 00:04:22,345
Sa pagkalat nila,

28
00:04:24,847 --> 00:04:28,268
tumulong sa pagsira ng bato
ang maliliit nilang filament

29
00:04:29,269 --> 00:04:32,272
at gumawa ng kauna-unahang lupa…

30
00:04:35,984 --> 00:04:39,195
na nagbigay daan
sa mga halaman para palitan sila.

31
00:04:42,490 --> 00:04:46,953
Micro plants,
tulad ng lumot, ang unang lumitaw.

32
00:04:50,039 --> 00:04:52,542
Isang selula lang ang kapal ng mga dahon,

33
00:04:53,126 --> 00:04:55,378
hindi sila lumaki pataas,

34
00:04:55,461 --> 00:04:57,505
pero kumalat sila.

35
00:05:01,551 --> 00:05:04,137
Mas mabilis magparami kaysa sa lichen,

36
00:05:04,220 --> 00:05:06,514
nabalot nila agad ang lupain,

37
00:05:06,597 --> 00:05:12,520
na pinamunuan nila nang payapa
sa susunod na 40 milyong taon.

38
00:05:26,993 --> 00:05:29,662
Pero parating na ang berdeng rebolusyon…

39
00:05:32,665 --> 00:05:35,835
na nagbago sa tanawin magpakailanman.

40
00:05:39,297 --> 00:05:42,800
Ang susi,
ang ebolusyon ng bagong compound,

41
00:05:43,801 --> 00:05:44,802
ang lignin.

42
00:05:47,221 --> 00:05:50,892
Pinalakas ng lignin
ang mga cell wall ng halaman…

43
00:05:53,019 --> 00:05:58,566
na nagbigay-daan para mas lumaki
at lumakas sila kaysa dati.

44
00:06:08,409 --> 00:06:11,621
Di na nakakulong sa pagbalot sa lupain,

45
00:06:12,538 --> 00:06:16,793
nagsimulang maglaban-laban
ang mga halaman para sa lugar sa ibabaw,

46
00:06:16,876 --> 00:06:20,380
nakikipaglaban para sa liwanag.

47
00:06:27,929 --> 00:06:32,183
Kalaunan, may mga halamang sobrang lumaki,

48
00:06:32,266 --> 00:06:35,311
nahigitan nila ang mundo sa paligid nila.

49
00:06:45,029 --> 00:06:49,033
Mga skyscraper ng kalikasan
ang mga redwood ngayon.

50
00:06:54,622 --> 00:06:57,375
Umaabot sa taas
na mahigit isang daang metro,

51
00:06:58,668 --> 00:07:03,423
ang mga ito ang pinakamataas
na buhay na bagay na nabuhay kailanman.

52
00:07:11,139 --> 00:07:17,812
Pero ang redwoods, isa lang
sa mahigit 400,000 species ng halaman,

53
00:07:19,522 --> 00:07:23,276
ang pinakakitang palatandaan
ng buhay sa planeta natin.

54
00:07:30,950 --> 00:07:34,745
Sa sinaunang panahon ng Earth,
ang pagdating ng mga halaman,

55
00:07:35,329 --> 00:07:39,834
gumawa ng mga bagong tirahan para sa
mga susunod na manlulupig mula sa dagat.

56
00:07:39,917 --> 00:07:44,755
345 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

57
00:07:46,799 --> 00:07:53,222
Ang mga arthropod
ang mga unang hayop na tumuntong sa lupa.

58
00:07:56,767 --> 00:07:58,478
Mga kamag-anak ng trilobites,

59
00:08:00,104 --> 00:08:04,942
ginawa nilang baluti sa ilalim ng dagat
ang matitigas nilang exoskeleton.

60
00:08:11,991 --> 00:08:15,411
Sa lupa, inalalayan sila ng baluti na iyon

61
00:08:15,995 --> 00:08:18,080
at pinigilan silang matuyo.

62
00:08:23,753 --> 00:08:27,590
Nakahinga rin sila
gamit ang matigas na panlabas na ito.

63
00:08:32,386 --> 00:08:36,599
At sa antas ng oxygen na 60 porsiyento
ang taas kaysa sa ngayon,

64
00:08:38,100 --> 00:08:40,520
naging mga higante ang ilan.

65
00:08:53,658 --> 00:08:59,705
Arthropleura, ang pinakamalaking millipede
na naglakad sa Earth.

66
00:09:05,461 --> 00:09:10,216
Sa mahigit dalawa't kalahating metro
na haba at kalahating metrong lapad,

67
00:09:11,133 --> 00:09:13,886
wala siyang mga natural na kalaban…

68
00:09:17,515 --> 00:09:22,687
kaya maitutuon niya ang buong lakas niya
sa paghahanap ng kapareha.

69
00:09:26,399 --> 00:09:31,612
Pero para sa Arthropleura,
ang paghahanap ng perpektong kapareha,

70
00:09:32,488 --> 00:09:34,073
hindi madali.

71
00:09:37,368 --> 00:09:40,413
Dahil halos di siya makakita,

72
00:09:42,456 --> 00:09:47,878
at umaabot lang ang mundo niya
sa abot ng pandama niya.

73
00:10:08,524 --> 00:10:11,110
Malawak ang fern forest,

74
00:10:12,153 --> 00:10:15,489
at di sigurado kung nasaan doon ang babae.

75
00:10:23,080 --> 00:10:26,375
Pero di ganoon kalugmok
ang paghahanap niya.

76
00:10:30,087 --> 00:10:35,343
Nag-iiwan ng mababangong bakas
ang mga babae para sundan ng mga lalaki…

77
00:10:37,887 --> 00:10:40,890
isang salbabida sa dilim.

78
00:10:54,862 --> 00:11:00,618
Pero, ang damhin
kung saan siya galing, di katulad

79
00:11:01,494 --> 00:11:04,038
ng pagdama
kung nasaan siya sa kasalukuyan.

80
00:11:51,419 --> 00:11:56,006
Sa wakas, puwede nang magsimula
ang pagkakataon niyang mang-akit.

81
00:12:00,469 --> 00:12:06,225
Sa pagkuskos ng mga bahagi ng shell niya,
gumagawa siya ng sarili niyang love song.

82
00:12:34,086 --> 00:12:37,381
Puwedeng maging nakakailang
ang pagpapalahi sa lupa.

83
00:12:38,841 --> 00:12:42,136
Kailangan ng perpektong pagkakahanay
para magtagumpay.

84
00:12:44,889 --> 00:12:49,059
Kaya mahalaga sa kritikal na yugtong ito

85
00:12:49,769 --> 00:12:52,897
na di magkamali sa paglalagay ng paa.

86
00:13:09,580 --> 00:13:12,833
Pagkalipas ng 345 milyong taon,

87
00:13:12,917 --> 00:13:15,503
at sa mga kagubatan ngayon,

88
00:13:15,586 --> 00:13:20,674
malayo na ang narating
ng estilo ng pang-aakit ng arthropod…

89
00:13:23,302 --> 00:13:27,473
lalo na para sa ilang miyembro
na mas konti ang baluti sa grupo.

90
00:13:36,023 --> 00:13:38,609
Hindi tulad ng sinaunang Arthropleura,

91
00:13:40,152 --> 00:13:43,906
may magandang paningin
ang mga lalaking gagamba na tumatalon

92
00:13:45,658 --> 00:13:48,953
at hindi lalaki sa isang butil ng bigas.

93
00:13:53,499 --> 00:13:55,668
Pero ang kulang nila sa tayog…

94
00:13:59,755 --> 00:14:02,424
binabawi nila sa ayos.

95
00:14:06,804 --> 00:14:10,891
Bawat species,
may sariling signature dance move

96
00:14:11,559 --> 00:14:13,352
para mapansin ng babae.

97
00:14:19,108 --> 00:14:20,025
Ang peacock.

98
00:14:22,361 --> 00:14:23,612
Ang side shuffle.

99
00:14:25,906 --> 00:14:27,116
Ang disco dancer.

100
00:14:30,035 --> 00:14:32,663
At ang pagyugyog ng balahibo.

101
00:14:37,501 --> 00:14:40,754
Habang sa mga lalaki,
umunlad ang makukulay na kasuotan

102
00:14:41,338 --> 00:14:43,090
at komplikadong dance moves…

103
00:14:45,968 --> 00:14:50,264
nagkaroon ng mataas na pamantayan
ang mga babae.

104
00:14:53,684 --> 00:14:56,312
Napansin ng babae
ang side shuffle ng lalaki.

105
00:15:01,483 --> 00:15:04,486
Pero nasa kanya ba
ang mga galaw na hinahanap niya?

106
00:15:07,364 --> 00:15:09,575
Ang pinakamahusay lang ang papasa.

107
00:15:22,630 --> 00:15:28,344
Ang pagkaway ng tiyan niya,
hudyat na hindi siya napahanga.

108
00:15:34,016 --> 00:15:35,643
Kailangan niyang mag-ingat,

109
00:15:35,726 --> 00:15:41,440
kinakain ng maseselang babae
ang mga manliligaw nila minsan.

110
00:15:56,997 --> 00:15:57,957
Pero…

111
00:16:01,627 --> 00:16:04,380
sulit na sumubok pa nang isang beses.

112
00:16:15,933 --> 00:16:18,268
Malinaw, di niya nakukuha ang mensahe.

113
00:16:32,616 --> 00:16:34,451
Sawi man siya sa pag-ibig,

114
00:16:35,285 --> 00:16:40,624
pero mas sinuwerte
ang arthropod dynasty niya.

115
00:16:42,418 --> 00:16:46,839
Nasa mahigit 80 porsiyento
na sila ng lahat ng uri ng hayop.

116
00:16:50,050 --> 00:16:53,053
Ang sekreto sa tagumpay ng arthropod,

117
00:16:54,138 --> 00:16:57,599
nasa simpleng segmented body plan nila…

118
00:17:02,521 --> 00:17:05,899
na umunlad
sa iba't ibang direksiyong di na mabilang.

119
00:17:14,158 --> 00:17:16,201
May mga tainga sa binti ang iba.

120
00:17:18,912 --> 00:17:21,749
Ang iba, sa mga tangkay.

121
00:17:24,918 --> 00:17:28,255
At armor plating para sa likod.

122
00:17:31,675 --> 00:17:34,595
Sa bawat pagkakaiba-iba,

123
00:17:36,180 --> 00:17:39,099
ang arthropod, ebolusyon

124
00:17:40,601 --> 00:17:41,560
na di mapigilan.

125
00:17:44,146 --> 00:17:48,692
Kasama ang pinakamagaling
na mananakbo sa kanilang lahat,

126
00:17:49,485 --> 00:17:51,070
ang tiger beetle.

127
00:17:53,781 --> 00:17:58,077
Ang disenyo nito,
inayos sa loob ng milyon-milyong taon.

128
00:18:00,245 --> 00:18:04,500
Ang pinakabagong modelo,
ginawa para sa bilis.

129
00:18:13,926 --> 00:18:18,597
Para sa laki nito, isa ito
sa pinakamabilis na sprinter sa Earth.

130
00:18:22,518 --> 00:18:25,145
Kung sinukat sa sukat ng tao,

131
00:18:26,271 --> 00:18:27,815
tumakbo ito

132
00:18:28,774 --> 00:18:32,277
nang mahigit 1,000 kilometro bawat oras.

133
00:18:34,738 --> 00:18:37,950
Pero may isang sagabal
sa buhay sa fast lane.

134
00:18:41,161 --> 00:18:44,248
Di makasabay ang utak niya.

135
00:18:45,749 --> 00:18:49,878
Kailangan niyang tumigil nang madalas

136
00:18:51,255 --> 00:18:55,092
habang hinahabol
ang susunod niyang biktima.

137
00:19:06,395 --> 00:19:11,358
Pero puwede siyang mapunta sa panganib
sa matinding paghahanap niya ng pagkain…

138
00:19:14,820 --> 00:19:17,239
dahil minsan ang nanghuhuli,

139
00:19:18,407 --> 00:19:19,783
puwede ring

140
00:19:21,243 --> 00:19:22,202
hulihin.

141
00:19:31,712 --> 00:19:36,341
Di mabilis at mabangis
ang estilo ng trapdoor spider.

142
00:19:39,469 --> 00:19:44,224
Mas gusto niyang maghintay
na dumating ang biktima sa kanya.

143
00:20:47,621 --> 00:20:49,748
Sa labanan ng mga arthropod,

144
00:20:50,457 --> 00:20:54,962
sa paglipad kadalasang
nagkaiba ang buhay at kamatayan.

145
00:21:00,968 --> 00:21:04,221
Mahigit 300 milyong taon na ang nakalipas,

146
00:21:04,304 --> 00:21:06,807
isang pangkat ng arthropods

147
00:21:06,890 --> 00:21:10,811
ang mga unang nilalang
na lumipad sa himpapawid.

148
00:21:17,609 --> 00:21:19,528
At ang ebolusyon ng mga pakpak

149
00:21:20,946 --> 00:21:24,074
ang naglunsad
sa kanila sa pandaigdigang tagumpay.

150
00:21:27,869 --> 00:21:29,871
Ang mga insekto.

151
00:21:36,044 --> 00:21:39,506
Ngayon, sa bawat tao sa planeta,

152
00:21:39,589 --> 00:21:42,884
may mahigit isang bilyong insekto.

153
00:21:46,763 --> 00:21:50,892
Sila ang pinakamaraming pangkat
ng mga hayop sa Earth.

154
00:21:57,691 --> 00:22:02,571
310 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

155
00:22:07,784 --> 00:22:10,203
Sa kabila ng tagumpay nila ngayon,

156
00:22:10,954 --> 00:22:15,959
unang lumitaw ang mga lumilipad
na insekto sa sinaunang latian.

157
00:22:18,670 --> 00:22:20,297
Mga tutubi.

158
00:22:24,468 --> 00:22:28,305
Halos perpekto na ang paglipad nila.

159
00:22:31,641 --> 00:22:36,271
Apat na nababaluktot na mga pakpak,
na malaya nilang kinokontrol,

160
00:22:36,355 --> 00:22:39,066
ang higit na nagpapadali sa pagkilos nila.

161
00:22:41,568 --> 00:22:45,238
Nakakalipad sila saanmang direksyon,

162
00:22:47,157 --> 00:22:49,284
nakakaliko kahit anong buwelo…

163
00:22:52,829 --> 00:22:56,917
at bumibilis pa kaysa sa fighter jet…

164
00:22:59,544 --> 00:23:04,633
isang panalong disenyo
na halos nanatiling pareho

165
00:23:04,716 --> 00:23:07,094
sa loob ng daan-daang milyong taon.

166
00:23:12,599 --> 00:23:16,770
Gayunpaman, nakatira
sa parehong sinaunang latian,

167
00:23:17,521 --> 00:23:22,567
isa pang grupo ng mga hayop
ang sumailalim sa radikal na pagbabago.

168
00:23:26,822 --> 00:23:28,240
Sa ilalim ng ibabaw,

169
00:23:29,241 --> 00:23:32,661
ang mga invertebrate, patuloy na umunlad…

170
00:23:35,580 --> 00:23:39,584
at may bagong uri ng isdang lumago,

171
00:23:40,669 --> 00:23:42,712
ang lobe-finned fish.

172
00:23:52,806 --> 00:23:57,060
Ang ilan, naging napakalaking mandaragit.

173
00:24:06,445 --> 00:24:09,573
Sa fish-eat-fish world na ito,

174
00:24:10,574 --> 00:24:12,742
sulit na maging malaki.

175
00:24:21,418 --> 00:24:25,380
Para sa mas maliliit,
may kanlungan sa mababaw…

176
00:24:29,468 --> 00:24:34,514
kung saan higit na nakakalamang
ang natatanging lobed fins nila.

177
00:24:37,100 --> 00:24:40,687
Maskulado at maraming nagagawa,

178
00:24:41,688 --> 00:24:44,357
naiiba sila sa ibang isda.

179
00:24:48,069 --> 00:24:50,655
Di lang nila tinutulungan silang lumangoy…

180
00:24:53,325 --> 00:24:57,162
pero may lakas din sila
para suportahan ang bigat ng katawan nila…

181
00:25:00,874 --> 00:25:06,213
at tinutulungan sila
na gumapang palabas ng tubig.

182
00:25:11,009 --> 00:25:16,056
Pero ang mga isdang ito,
may isa pang game-changer na pag-unlad…

183
00:25:18,141 --> 00:25:19,142
ang kakayahang

184
00:25:20,810 --> 00:25:22,270
huminga ng hangin.

185
00:25:25,273 --> 00:25:29,277
Di sa pamamagitan ng hasang,
kundi sa pamamagitan ng sinaunang baga.

186
00:25:33,073 --> 00:25:36,993
Sama-sama,
ang mga ebolusyonaryong pagsulong na ito

187
00:25:37,077 --> 00:25:42,249
ang nagpalaya sa vertebrates para umalis
sa tubig at tuklasin ang lupain.

188
00:25:46,294 --> 00:25:50,298
Nagsimula na ang karera
sa pagsakop ng bagong mundo.

189
00:25:58,473 --> 00:26:01,142
Pero huli na ang lahat

190
00:26:02,644 --> 00:26:04,896
para sa lobe-finned fish.

191
00:26:08,775 --> 00:26:11,736
May mga nauna na
sa kanila sa ganitong paglipat.

192
00:26:27,919 --> 00:26:30,922
Tulad ng tatlong metrong Anthracosaurus…

193
00:26:34,676 --> 00:26:37,012
na may kumpiyansa na.

194
00:26:47,981 --> 00:26:52,485
Tumagal nang milyon-milyong taon
ang ebolusyon mula palikpik hanggang paa.

195
00:26:57,949 --> 00:27:01,244
Pero nang matapos na, ang buhay sa lupa,

196
00:27:02,370 --> 00:27:04,623
di na kailanman naging pareho ulit.

197
00:27:18,136 --> 00:27:20,138
Ang panahon ng mga amphibian,

198
00:27:21,514 --> 00:27:22,641
nagsimula na.

199
00:27:40,909 --> 00:27:47,248
Ngayon, may higit
sa 8,000 species ng amphibian.

200
00:27:50,543 --> 00:27:53,963
Isang kakaiba pero magkakaibang grupo…

201
00:27:57,676 --> 00:27:58,927
ng newts,

202
00:27:59,678 --> 00:28:00,845
frogs,

203
00:28:01,513 --> 00:28:02,847
salamanders,

204
00:28:03,765 --> 00:28:04,849
at toads.

205
00:28:07,143 --> 00:28:10,105
Hindi na mga higante tulad ng dati,

206
00:28:11,022 --> 00:28:13,525
pero matagumpay na manghuhuli pa rin…

207
00:28:16,528 --> 00:28:19,864
na may sariling pamatay na estilo.

208
00:28:28,915 --> 00:28:32,335
Daan-daang milyong taon
pagkatapos ng Anthracosaurus,

209
00:28:33,461 --> 00:28:37,966
nananatiling kuta
ng mga amphibian ang swamplands.

210
00:28:42,137 --> 00:28:45,390
Dito sa Danube Delta ng Europa,

211
00:28:45,473 --> 00:28:48,893
libo-libo ang buhay na marsh frogs

212
00:28:49,728 --> 00:28:53,106
at naging mga eksperto na sila
sa paghuli ng mga insekto…

213
00:28:55,692 --> 00:28:58,445
at partikular na nasasarapan

214
00:28:59,362 --> 00:29:00,905
sa mga tutubi.

215
00:29:07,912 --> 00:29:10,039
Dahil sa malawak na paningin nila,

216
00:29:12,459 --> 00:29:15,044
hindi madali ang paghuli ng isa.

217
00:29:16,421 --> 00:29:22,552
Pero gumawa ang mga marsh frog
ng mga sarili nilang kakaibang adaptasyon.

218
00:29:32,687 --> 00:29:35,732
Nakakalundag sila
dahil sa mga paang may sapot.

219
00:29:44,115 --> 00:29:49,037
At isang projectile tongue ang nagbibigay
sa kanila ng kakaibang abot.

220
00:29:57,045 --> 00:30:01,049
Gayunpaman, ang mga tutubing lumilipad,

221
00:30:01,132 --> 00:30:05,094
puwedeng masyado lang mahirap mahuli.

222
00:30:10,099 --> 00:30:14,562
Baka mas madaling hintayin
ang paglapag ng mga aerial acrobat.

223
00:30:53,601 --> 00:30:55,812
Oras na para gumamit ng ibang paraan.

224
00:31:00,942 --> 00:31:05,154
Isang babaeng nangingitlog sa tubig.

225
00:31:11,286 --> 00:31:12,871
Kalahating lubog sa tubig,

226
00:31:13,538 --> 00:31:16,165
dapat mas madali siyang puntirya.

227
00:31:44,986 --> 00:31:49,532
Masyadong mabilis ang mga tutubi.

228
00:32:02,045 --> 00:32:05,214
At kaya nilang mag-barrel roll.

229
00:32:26,611 --> 00:32:27,862
Mintis ulit.

230
00:32:30,657 --> 00:32:35,203
Pero hindi sila palaka
kung hindi sila matiyaga.

231
00:32:50,009 --> 00:32:52,303
Sa kabila ng mababang hit rate,

232
00:32:52,387 --> 00:32:58,518
naka-survive ang amphibians
nang mahigit 350 milyong taon.

233
00:33:03,022 --> 00:33:08,277
Gayunpaman, di nila nasakop
ang bawat kapaligirang inialok ng planeta,

234
00:33:10,613 --> 00:33:16,369
kasi may kailangan ang lahat ng amphibians
para palakihin ang mga anak nila,

235
00:33:19,205 --> 00:33:20,123
tubig.

236
00:33:23,543 --> 00:33:27,797
Ito ang strawberry dart frog
ng Costa Rica.

237
00:33:33,136 --> 00:33:35,972
Nanganganib ang buhay ng mga tadpole niya.

238
00:33:38,558 --> 00:33:41,853
Ang munti nilang lusak, halos tuyo na.

239
00:33:57,452 --> 00:34:00,038
Ang tanging paraan para makatakas,

240
00:34:00,955 --> 00:34:03,041
sa likod ng ina nila.

241
00:34:06,377 --> 00:34:09,714
Ang mahirap na parte, maghanap ng tubig.

242
00:34:14,177 --> 00:34:15,011
Buti na lang…

243
00:34:18,931 --> 00:34:21,642
alam niya kung saan siya pupunta.

244
00:34:28,316 --> 00:34:33,863
Dalawampung metro sa itaas niya,
may bromeliad na kumukuha ng tubig-ulan.

245
00:34:37,283 --> 00:34:40,703
Ang perpektong pool
para sa tinatangi niyang tadpole.

246
00:34:43,247 --> 00:34:46,292
Pero kailangan muna niyang
makarating doon…

247
00:34:48,753 --> 00:34:51,881
nang paisa-isa ang lukso.

248
00:35:02,016 --> 00:35:05,686
Halos hindi nga kasinglaki
ng thumbnail ng tao,

249
00:35:05,770 --> 00:35:09,649
ito ang sarili niyang Everest.

250
00:35:36,092 --> 00:35:38,010
Ligtas na sa wakas.

251
00:35:48,020 --> 00:35:52,316
Kahit anong taas ang nakamit
ng amphibians sa pananakop nila sa lupain…

252
00:35:55,444 --> 00:35:58,364
hindi sila nakatakas
sa pagkakatali nila sa tubig…

253
00:36:00,408 --> 00:36:05,288
isang tali na nagpahamak sa kanila
noong ang mga kondisyon sa Earth…

254
00:36:07,331 --> 00:36:09,000
lubhang nagbago.

255
00:36:16,799 --> 00:36:21,637
300 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

256
00:36:21,721 --> 00:36:24,599
Sa panahong kilala bilang Carboniferous,

257
00:36:25,474 --> 00:36:28,686
nagsanib ang malalaking lupain ng Earth,

258
00:36:28,769 --> 00:36:32,648
at isinilang
ang supercontinent ng Pangaea.

259
00:36:35,484 --> 00:36:37,153
Sa pagtuyo ng lupa,

260
00:36:37,945 --> 00:36:40,531
nagsimulang mawala
ang malalawak na latian.

261
00:36:43,034 --> 00:36:47,288
Dahil sa kakulangan ng tubig,
nahirapan ang karamihan sa mga amphibian.

262
00:36:52,376 --> 00:36:53,669
Pero hindi lahat.

263
00:36:55,254 --> 00:37:01,177
Nagkaroon ang isa ng rebolusyonaryong
adaptasyon na nagpaunlad dito.

264
00:37:06,474 --> 00:37:10,144
Ang itlog nito,
nagkaroon ng protective shell

265
00:37:10,228 --> 00:37:15,149
na itinago ang embryo
sa sarili nitong pribadong pool ng likido.

266
00:37:18,945 --> 00:37:24,700
Sa loob, ligtas na nabuo
ang bata nang hindi natutuyo.

267
00:37:38,172 --> 00:37:43,010
Naputol ang tali sa tubig
sa wakas dahil sa ebolusyon

268
00:37:44,303 --> 00:37:46,555
ng amniotic egg na ito.

269
00:37:52,812 --> 00:37:55,147
Kilala bilang mga amniotes,

270
00:37:55,231 --> 00:37:58,651
kinayang sakupin
ng mga nilalang na ito ang tuyong lupain

271
00:37:58,734 --> 00:38:01,279
sa paraang di nagawa ng mga amphibian.

272
00:38:06,659 --> 00:38:10,663
At mula sa iisang ninunong ito,

273
00:38:10,746 --> 00:38:14,500
lahat ng mga mammal, reptilya, ibon,

274
00:38:14,583 --> 00:38:18,087
at dinosaur, nagmula.

275
00:38:50,911 --> 00:38:56,042
252 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

276
00:38:57,293 --> 00:39:01,547
Animnapung milyong taon
pagkatapos ng ebolusyon ng amniotic egg,

277
00:39:03,132 --> 00:39:06,135
kumalat na ang amniotes sa Pangaea…

278
00:39:10,890 --> 00:39:16,812
na nagbunga ng dalawang bagong dinastiya't
nagsimula ng walang katapusang tunggalian.

279
00:39:22,818 --> 00:39:28,491
Ang mga sleeping armored beast na ito,
isang sinaunang uri ng reptilya.

280
00:39:35,122 --> 00:39:40,669
Scutosaurus, kabilang
sa pinakamalalaking hayop sa lupa.

281
00:39:59,605 --> 00:40:01,690
Mahigit isang tonelada ang bigat,

282
00:40:02,983 --> 00:40:06,862
sila ang unang higanteng kumakain
ng halaman na gumala sa planeta.

283
00:40:12,326 --> 00:40:17,164
Dahil sa mga amniotic egg,
lumaki ang mga ito sa mga tuyong kondisyon

284
00:40:17,248 --> 00:40:20,000
at nakapunta sa lugar na di kinaya ng iba.

285
00:40:24,713 --> 00:40:27,466
Pero hindi lang sa kanila ang Pangea.

286
00:40:33,139 --> 00:40:35,891
Isa pang bagong lahi ang lumitaw,

287
00:40:36,892 --> 00:40:39,812
ang mga ninuno ng mga mammal.

288
00:40:47,862 --> 00:40:51,323
Di man uubra
ang Lystrosaurus sa isang Scutosaur,

289
00:40:53,784 --> 00:40:56,537
may mga pinsan siya ritong kakayanin ito.

290
00:41:20,853 --> 00:41:22,229
Isang gorgonopsid.

291
00:41:25,900 --> 00:41:29,320
Isang mas kahanga-hangang nauna
sa mga mammal.

292
00:41:33,032 --> 00:41:37,661
Sa mahigit tatlong metrong haba
at 300 kilos,

293
00:41:38,954 --> 00:41:42,625
may laban siya
sa anumang malaking pusa ngayon.

294
00:41:48,589 --> 00:41:51,300
Dahil sa malakas na pang-amoy niya,

295
00:41:51,884 --> 00:41:54,094
madaling subaybayan ang biktima niya.

296
00:41:56,847 --> 00:42:02,144
Ang paglampas sa makapal na baluti nila
ang magiging pinakamalaking hamon niya.

297
00:42:08,567 --> 00:42:10,528
Pero may lihim siyang sandata,

298
00:42:13,447 --> 00:42:15,074
parang saber na ngipin.

299
00:42:22,581 --> 00:42:24,041
Pero kahit na,

300
00:42:24,875 --> 00:42:27,294
kailangang patago ang paglapit niya.

301
00:43:06,875 --> 00:43:08,794
Dapat makahanap siya ng tiyempo…

302
00:43:13,215 --> 00:43:14,550
at target niya

303
00:43:16,427 --> 00:43:17,386
nang nag-iingat.

304
00:43:25,811 --> 00:43:26,854
Dahan-dahan

305
00:43:28,397 --> 00:43:29,815
at tahimik…

306
00:43:33,235 --> 00:43:34,194
magagawa 'to.

307
00:44:50,437 --> 00:44:53,440
Ang tunggalian sa pagitan
ng mga mammal at reptilya,

308
00:44:54,149 --> 00:44:58,862
naging tampok na sa buhay sa Earth
sa loob ng daan-daang milyong taon.

309
00:45:02,199 --> 00:45:05,452
Pero hindi nagtagal
ang maagang pagbangon nila,

310
00:45:06,328 --> 00:45:09,915
dahil sa dulong hilaga ng Pangaea,

311
00:45:10,666 --> 00:45:13,460
may nangyaring sakuna.

312
00:45:18,173 --> 00:45:21,093
Tulog sa loob ng maraming taon,

313
00:45:21,176 --> 00:45:25,222
ang malalaking puwersang
kumikilos sa ilalim ng Earth,

314
00:45:26,181 --> 00:45:28,016
madaling makalimutan.

315
00:45:33,397 --> 00:45:36,150
Pero ang tunaw na underworld,

316
00:45:36,900 --> 00:45:39,194
laging gumagalaw,

317
00:45:40,571 --> 00:45:42,906
laging naghahanap ng kahinaan.

318
00:45:52,833 --> 00:45:54,835
Sa ilalim ng crust ng Pangaea,

319
00:45:56,128 --> 00:45:58,505
isang plume ng napakainit na magma

320
00:45:59,089 --> 00:46:01,467
ang umangat papunta sa ibabaw.

321
00:46:08,682 --> 00:46:11,602
Nang magsimula na ang Permian eruptions…

322
00:46:14,521 --> 00:46:16,565
walang nang nakapigil sa kanila.

323
00:46:44,051 --> 00:46:48,430
Ang kakaiba sa kanila,
ang napakalaking sukat nila.

324
00:46:58,649 --> 00:47:00,818
Isa sila sa pinakamalaki,

325
00:47:01,860 --> 00:47:07,032
pinakamarahas na pagsabog
na nasaksihan ng buhay kailanman.

326
00:47:17,960 --> 00:47:22,047
At galit na galit sila
sa loob ng 100,000 taon.

327
00:47:24,091 --> 00:47:27,469
Doon palang nangyari
ang ganoong pagkawasak.

328
00:47:30,305 --> 00:47:33,308
Isang lugar na kalahati ng Estados Unidos,

329
00:47:34,059 --> 00:47:36,103
nawala sa lava.

330
00:47:59,001 --> 00:48:01,169
Milyon-milyong kilometro kuwadrado,

331
00:48:01,920 --> 00:48:04,423
minsang puno ng buhay,

332
00:48:04,506 --> 00:48:07,926
nilipol ng Earth mismo.

333
00:48:17,853 --> 00:48:21,481
At simula pa lang iyon.

334
00:48:25,277 --> 00:48:30,657
Ang mga pagsabog,
naglabas ng mas mapanganib kaysa sa lava,

335
00:48:33,911 --> 00:48:38,874
isang nakakalasong samo't saring mga gas.

336
00:48:50,177 --> 00:48:52,888
Nang humalo ang mga gas na ito sa tubig…

337
00:49:00,145 --> 00:49:03,941
bumuhos ang malakas
na pinaghalo-halong acid rain.

338
00:49:13,867 --> 00:49:16,453
Ang tubig, ang nagbibigay ng buhay,

339
00:49:17,412 --> 00:49:20,165
tagasira na nito ngayon.

340
00:49:26,880 --> 00:49:29,967
Nilason ng nakalalasong ulan ang lupa…

341
00:49:32,094 --> 00:49:33,720
na pumatay sa mga halaman.

342
00:49:41,812 --> 00:49:44,982
Dahil wala na
ang mga ugat na nagbubuklod sa lupa…

343
00:49:49,152 --> 00:49:52,990
naanod ang buong ecosystem.

344
00:50:12,968 --> 00:50:19,016
Pero nagkaroon pa
ng mas nakakasira sa hangin.

345
00:50:22,227 --> 00:50:23,854
Isang tahimik na mamamatay.

346
00:50:26,898 --> 00:50:29,359
Carbon dioxide.

347
00:50:32,696 --> 00:50:37,159
Anim na beses na mas maraming CO2
ang inilabas ng mga bulkan

348
00:50:37,868 --> 00:50:40,495
kaysa sa mayroon
sa kapaligiran natin ngayon…

349
00:50:43,457 --> 00:50:47,461
na nagpalitaw
ng sampung degrees ng global warming…

350
00:50:50,797 --> 00:50:53,383
at lahat ng pinsala sa klima

351
00:50:54,885 --> 00:50:56,053
na kasama roon.

352
00:51:09,691 --> 00:51:15,363
Galit na galit ang Hothouse Earth,
di nagpigil ang mga puwersa ng kalikasan.

353
00:51:40,806 --> 00:51:43,975
Walang napagtaguan sa kaguluhan.

354
00:51:45,727 --> 00:51:49,523
At higit na naapektuhan ang karagatan.

355
00:51:51,983 --> 00:51:54,236
Sa pag-init at pag-asido nila,

356
00:51:55,112 --> 00:51:57,114
bumaba ang antas ng oxygen…

357
00:51:59,825 --> 00:52:03,787
na ginawa ang mga dagat,
kung saan nagsimula ang buhay,

358
00:52:06,164 --> 00:52:08,208
na isang malungkot na libingan.

359
00:52:11,378 --> 00:52:14,005
Sa planeta, ito ang pangatlo,

360
00:52:14,673 --> 00:52:18,301
at pinakamapangwasak,
na malawakang pagkalipol.

361
00:52:20,262 --> 00:52:23,557
Siyamnapung porsiyento ng lahat ng species

362
00:52:24,558 --> 00:52:26,852
ang nawala magpakailanman.

363
00:52:33,024 --> 00:52:37,737
Mga buong sanga
ang naputol sa puno ng ebolusyon.

364
00:52:46,413 --> 00:52:48,081
Pero sa pagkawala ng marami,

365
00:52:48,790 --> 00:52:50,417
nakaya ng ilan.

366
00:52:58,967 --> 00:53:02,179
Lahat ng natira sa nakalipas na panahon.

367
00:53:07,392 --> 00:53:13,064
Ngayon pinakamahalaga
ang kanilang survival.

368
00:53:17,527 --> 00:53:20,488
Ang kinabukasan ng lahat ng buhay,

369
00:53:21,573 --> 00:53:24,534
nasa peligro na.

370
00:55:11,766 --> 00:55:14,769
Tagapagsalin ng Subtitle:
Marionne Dominique Mancol